Roman-povesteri, áńgimeleri álemniń kóptegen tilderine aýdarylǵan dramatýrg-jazýshy Rahymjan Otarbaev jaqynda ǵana Germaniiada arnaiy jobany júzege asyrý maqsatynda shyǵarmashylyq issaparda boldy. Týyndylary nemis tiline aýdarylyp, atalmysh tilde eki kitaby jaryqqa shyqpaq. Gete elinen oljaly oralǵan qalamgermen suhbattasýdyń oraiy kelgen edi.
— Germaniiaǵa saparyńyz jóninde estidik, qýandyq. Bul joba qandai maqsatty kózdeidi? Qalamyńyzdan shyqqan dúnielerdiń nemis tiline aýdarylýy –qazaq ádebieti úshin de orasan zor mártebe. Ekijaqty kelisim qalai, qashan júzege asqan edi?
— Germaniiadaǵy Gete institýty álemniń 140 elinen filial ashqan eken. Sonyń biri — Almatyda. Byltyr kúzde olar maǵan habarlasty. Almatyǵa Miýnhende turatyn nemistiń úlken jazýshysy Gert Haidenraih kelipti.
— Ol kisige Sizdiń aýdarylyp turǵan áńgime, povest, romandaryńyz týraly aittyq. Eki kitabyńyzdy kórsettik. Ol «Satqyn», «Qytaidan jetken sálemdeme», «Mona Liza» degen áńgimelerińizdi oqydy da: «Osy jazýshymen tanysqym keledi» dedi. Siz qaidasyz?- deidi telefon tutqasynda turǵan institýt qyzmetkeri.
— Men Atyraýdamyn, jazýshymen kezdesýge qarsy emespin. Almatyǵa baraiyn ba?-dedim.
— Gert Haidenraih myrzanyń ózinen surap kóreiik,-dep aldaǵy ýaqytta habarlasatyndaryn aitty. Sálden soń taǵy telefonǵa shaqyrdy.
— Ol kisi «bul jazýshynyń týǵan, ósken jerin kórgim keledi» dep otyr. Onyń sátin qalai keltirýge bolady?-deidi álgi qyzmetker kádimgidei abyrjyp.
— Onyń esh qiyndyǵy joq. Atyraýǵa kelińizder, men kútip alamyn,-dedim.
Almatydan úsh adam keldi.
Gete institýty filialynyń basshysy Varvara fon Miýnhgaýzen, filialdyń úilestirýshisi Sholpan Qyzaibaeva jáne alystan kelgen qudaiy qonaq – jazýshy Gert Haidenraih. Tanysyp, bilisip, sóilestik. Sol kúni keshte úide qonaq boldy. Álemdik ádebiet, mádeniet, órkeniettiń búgingi tańdaǵy damýy jóninde kóp áńgimelestik. Shái iship otyrǵanda: «Erteń múmkindik bola ma? Jaiyqpen júzgim keledi» dedi. Qala ákimi Serik Shápkenovke qydyrtyp kelý úshin jańa katerin berý jóninde qolqa saldym. Ertemen turyp Jaiyqta qydyrttym. Taǵy da áńgime mádeniet, órkeniet jaiynda órbidi. «Adamzat órkenieti qaida ketip barady? Rýhani dúnieniń jutańdyǵy qaida aparyp soǵýy múmkin?» degen sekildi jalpy adamzattyq taqyryptardy qozǵadyq. Kitaptary álemniń birneshe tiline aýdarylǵan, ózi dúnie júzin túgel derlik sharlaǵan, Afrikada da turǵan, jasy 73-te bolǵanymen óte tyń, filosofiialyq oramdarmen jazatyn jazýshy. Jaiyqty, Kaspiidi kórip tańyrqap, óte razy kóńilmen attandy.
— Germaniiaǵa issaparyńyz qandai joba aiasynda júzege asty? Sizden basqa qazaqtyń qandai aqyn-jazýshylarynyń kitaptary nemisshege aýdarylyp, shyǵarylmaq? Issapar barysynda nemis jazýshylarynan neni úirendińiz, olar Sizden neni aldy dep oilaisyz?
— Joǵaryda aityp ketken Gete institýtynyń Almaty filialy menimen jańa jyldan keiin taǵy da habarlasty. Atalmysh institýt biyl jańa, úlken jobany qolǵa alyp, júzege asyrmaq eken. Ol joba boiynsha Qazaqstannan bir jazýshynyń týyndylary nemis tiline aýdarylyp, Germaniia baspalarynan kitaby shyǵarylady jáne ol Germaniiaǵa bir aiǵa shyǵarmashylyq issaparǵa jiberilýi tiis. «Tańdaý Sizge túsip otyr. Barý-kelý, ornalasý, jatyn orny, tamaq — tegin, Qazaqstannan bir adam, Varvara men Gert Sizdiń kelýińizdi qalap otyr» dedi úilestirýshi. Men bir aiǵa bara almaitynymdy, jazyp jatqan dúnielerim bar ekenin aityp on bes kúnge ǵana baratyn bolyp kelistim.
Sóitip, naýryzdyń 1-15 aralyǵynda Germaniiaǵa issaparmen bardym. Atalmysh eldiń jeti qalasynda boldyq. Atap aitsaq, Maindegi Frankfýrt, Berlin, Podstam, Geimar, Niýrnberg, Leiptsig, Miýnhen. Baspa júiesimen tanystym. Berlinde úsh baspa jumysymen tanysyp-bilisip, basshylarymen suhbattastym. Men olardan, olar menen kóp nárse úirendik. «Bas» romany bir baspagerge, «Shyńǵys hannyń kóz jasy» povesi men áńgimeler bir baspagerge berilipti. Ony jibergen, aýdarǵan – Álibek Áljanov. Ol buryn osy elde elshi bolyp qyzmet atqarǵan. Mario degen baspager: «Sizdiń romanyńyz maǵan tústi, sol jóninde áńgimelessek» dep keldi. «Romandy oqydyńyz ba?» dedim oǵan. «Áli oqi qoimap edim» dedi ol. «Oqymasańyz qalai áńgimelespekpiz? Áýeli oqyp alyńyz, sosyn áńgimeleseiik» dedim. Úsh kúnnen keiin álgi Mario kelip: «Romandy shyǵaram. Osy kúzge deiin shyǵady» dedi birden. Oqypty, roman óte unapty.
Ekinshi baspager de «Shyńǵys hannyń kóz jasyn» oqyp, óte joǵary pikir aitty. «Áńgimelerińiz tústi, azdaý eken. Tolyqtyryp, 7-8 áńgime qossańyz. Sonda «Shyńǵys hannyń kóz jasy» degen atpen shyǵaram» dedi. Nemister – óte tártipti súietin, kestede belgilengen jospardan aýytqymaityn halyq.
Jazýshy Gert Haidenrah Miýnhennen Berlinge ushyp kelip, qasyma, qonaqúige jaiǵasty. Qonaqasy berdi. «Eki kitaptyń da alǵysózin ózim jazamyn» dedi.
— Ádebi kezdesýler ótti me? Nemis jurty qazaq aqyn-jazýshylarynan kimderdi biledi eken? Sizden basqa Aziia elderinen aqyn-jazýshylar boldy ma?
— Geteniń týǵan qalasy Veimarda, týǵan, ósken, ómir boiy turǵan úiinde kezdesý ótti. Qazir mýzeige ainalypty. Bul jerge ádebiet janashyrlary, aqyn-jazýshylar keldi. Romannyń, povest-áńgimelerimniń nemis tiline aýdarylǵan nusqasyn taratyp úlgergen eken. Romandy, povesti, áńgimelerdi oqyǵandar neshe túrli suraqtyń astyna aldy. «Faýst» poemasynyń siýjeti boiynsha dastandardy negizinen shyǵys aqyndary kóp jazdy. Biraq, eń joǵary baǵalanǵan nusqa – Geteniń «Faýst» dastany. Atalmysh poemany jazǵan saiajaiyna, ońasha úiine apardy.
Geteniń «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» degen óleńin Lermontov orysshaǵa, ony Abai qazaqshaǵa aýdarǵanyn, qazir án qylyp aityp júrgenin olar bilmeidi, tipten habarsyz. Men eki shýmaq óleńniń eki halyq arasyndaǵy altyn kópir ekenin barynsha aittym. Germaniia Demokratiialyq Respýblikasy kezinde keńes jazýshylarynyń kitaby kóptep shyǵypty, qazir shyǵyp jatqan eshkim joq. Tek Aitmatovty ǵana aitty. Ábdijámil Nurpeiisov týraly qaita-qaita aittym. Ony bir adam ǵana bildi. Árine, óte ókinishti!
Ózbekstannan bir adam keldi, osy joba aiasynda. Abdýlla Sher degen aqyn aqsaqal. Aýdarmashy, óner qamqorshysy, esimi úlken árippen jazylatyn azamat Súleimen Shadkam janymda on bes kún boiy boldy. Aýdarma jasady. Barǵan boiymyzda Germaniiadaǵy Qazaqstan elshiliginde kezdesý ótti. Bolat degen elshi azamat óte bir bilimdi, jaqsy jigit eken. Jaqsy áser aldyq.
Súleimenge aityp Mustafa Shoqaidyń beiitine bardym. Berlinde, 1941 jyly Viktoriia aýrýhanasynda qaitys bolǵan ǵoi. Qulpytasyna «Ol qazaqty janyndai súietin edi» dep jazylǵan. Janynda taǵy bir zirat bar eken. Ol 1935 jyly qaitys bolǵan, aty-jónine qaraǵanda qyrǵyz iá qazaq, ekeýiniń biri. Miýnhen qalasynda da «Túrkistan legionynyń» beldi músheleri Qarys Qanatbaevtyń, Dáýletkerei Taǵyberdi men Asqar Bapyshtyń bastaryna baryp, duǵa oqyp, táý ettim. Onda Mustafa Shoqaiǵa «ý berdi» dep seziktenetin Kaiýmhan da jatyr eken. Onyń ulty – ózbek.
Tarihi jerlerdi araladyq. Podstamda Fridrih Velikii degen koroldiń saraiyn tamashalaýdyń sáti tústi. Bailyqtyń, ataqtyń ýaqyttan jeńilgeniniń kýási boldyq. Miýnhende 120 qazaq shańyraǵy, Berlinde 30 shaqty qazaq otbasy turady eken, kezdesýge ýaqyt bolmady.
— Nemisterdi jalpy tártipsúigish, ýaqyttyń qadirin biletin ult dep jatady ǵoi. Siz qandai áserde boldyńyz?
— Olar – qalypqa túsip qalǵan, bir izben júretin jurt qoi. Anaý-mynaý emotsiiany syrtyna shyǵara bermeidi. Sodan ba eken, meniń qyńyr-qisyq sózderime kúlip, tańsyq kórip, qasymnan shyqpaidy. Mendegi oi erkindigi unady olarǵa. Ishteri qatyp qalǵan. Olardy kórgende «Qazaq el eken ǵoi» dedim. Buryndary alys-jaqyn shet elge shyǵyp, aralasqanym ras. Alaida, qazaqqa kóńilim tolmaityn. Ańqaý, aqkóńil, dalbańdaǵan, arsyń-kúrsiń minezderin synaityn da edim. Biraq, on bes kún Germaniiada bolǵan ýaqytymda qazaǵymnyń sol minezin saǵyndym, tabiǵi qalyptan ainymaityn, bala minezin!
Ol jerde aqsha kýltke ainalǵan. Olai bolǵan jerde adami faktorǵa oryn bola ma? Negizi qai ultta bolmasyn, rýhaniiat kýltke ainalýy kerek. Nemister jumysker halyq eken, aqshanyń jolynda jan dúnieleri qatyp ketken. Germaniiaǵa baryp turǵysy kelgen adamnyń qolyna qujat retinde toltyrylǵan qaǵaz beredi. Qaltaǵa kúndelikti kerek-jaraqqa jumsaityn aqsha salady. Páteraqysyn tólep turady. Oqityn bolsa, onyń da aqysy memleketten tólenedi. Úsh kúnge deiin eńbekke jaramsyzdyq betshesin ashpaidy. Shyndyqty pir tutady, ótirik aitpaidy. Basqadan da sony talap etedi.
Tabiǵaty kórkem, jasyl jelekpen kómkerilgen. Adamǵa ne kerektiń bári jasalǵan. Biraq, ishi men syrty bir qalyptan aýytqymaidy. Múmkin, meniń shyǵarmalarymdaǵy oi erkindigi unaǵan shyǵar, eki birdei kitabymdy shyǵaraiyn dep jatyr. Bul maǵan ǵana emes, qazaq ádebietine kórsetilgen qurmet dep bilemin.
Gúlzada Nietqalieva
