رومان-پوۆەستەرٸ, ەڭگٸمەلەرٸ ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن تٸلدەرٸنە اۋدارىلعان دراماتۋرگ-جازۋشى راحىمجان وتارباەۆ جاقىندا عانا گەرمانييادا ارنايى جوبانى جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا شىعارماشىلىق ٸسساپاردا بولدى. تۋىندىلارى نەمٸس تٸلٸنە اۋدارىلىپ, اتالمىش تٸلدە ەكٸ كٸتابى جارىققا شىقپاق. گەتە ەلٸنەن ولجالى ورالعان قالامگەرمەن سۇحباتتاسۋدىڭ ورايى كەلگەن ەدٸ.
— گەرمانيياعا ساپارىڭىز جٶنٸندە ەستٸدٸك, قۋاندىق. بۇل جوبا قانداي ماقساتتى كٶزدەيدٸ? قالامىڭىزدان شىققان دٷنيەلەردٸڭ نەمٸس تٸلٸنە اۋدارىلۋى –قازاق ەدەبيەتٸ ٷشٸن دە وراسان زور مەرتەبە. ەكٸجاقتى كەلٸسٸم قالاي, قاشان جٷزەگە اسقان ەدٸ?
— گەرمانيياداعى گەتە ينستيتۋتى ەلەمنٸڭ 140 ەلٸنەن فيليال اشقان ەكەن. سونىڭ بٸرٸ — الماتىدا. بىلتىر كٷزدە ولار ماعان حابارلاستى. الماتىعا ميۋنحەندە تۇراتىن نەمٸستٸڭ ٷلكەن جازۋشىسى گەرت حايدەنرايح كەلٸپتٸ.
— ول كٸسٸگە سٸزدٸڭ اۋدارىلىپ تۇرعان ەڭگٸمە, پوۆەست, روماندارىڭىز تۋرالى ايتتىق. ەكٸ كٸتابىڭىزدى كٶرسەتتٸك. ول «ساتقىن», «قىتايدان جەتكەن سەلەمدەمە», «مونا ليزا» دەگەن ەڭگٸمەلەرٸڭٸزدٸ وقىدى دا: «وسى جازۋشىمەن تانىسقىم كەلەدٸ» دەدٸ. سٸز قايداسىز?- دەيدٸ تەلەفون تۇتقاسىندا تۇرعان ينستيتۋت قىزمەتكەرٸ.
— مەن اتىراۋدامىن, جازۋشىمەن كەزدەسۋگە قارسى ەمەسپٸن. الماتىعا بارايىن با?-دەدٸم.
— گەرت حايدەنرايح مىرزانىڭ ٶزٸنەن سۇراپ كٶرەيٸك,-دەپ الداعى ۋاقىتتا حابارلاساتىندارىن ايتتى. سەلدەن سوڭ تاعى تەلەفونعا شاقىردى.
— ول كٸسٸ «بۇل جازۋشىنىڭ تۋعان, ٶسكەن جەرٸن كٶرگٸم كەلەدٸ» دەپ وتىر. ونىڭ سەتٸن قالاي كەلتٸرۋگە بولادى?-دەيدٸ ەلگٸ قىزمەتكەر كەدٸمگٸدەي ابىرجىپ.
— ونىڭ ەش قيىندىعى جوق. اتىراۋعا كەلٸڭٸزدەر, مەن كٷتٸپ الامىن,-دەدٸم.
الماتىدان ٷش ادام كەلدٸ.
گەتە ينستيتۋتى فيليالىنىڭ باسشىسى ۆارۆارا فون ميۋنحگاۋزەن, فيليالدىڭ ٷيلەستٸرۋشٸسٸ شولپان قىزايباەۆا جەنە الىستان كەلگەن قۇدايى قوناق – جازۋشى گەرت حايدەنرايح. تانىسىپ, بٸلٸسٸپ, سٶيلەستٸك. سول كٷنٸ كەشتە ٷيدە قوناق بولدى. ەلەمدٸك ەدەبيەت, مەدەنيەت, ٶركەنيەتتٸڭ بٷگٸنگٸ تاڭداعى دامۋى جٶنٸندە كٶپ ەڭگٸمەلەستٸك. شەي ٸشٸپ وتىرعاندا: «ەرتەڭ مٷمكٸندٸك بولا ما? جايىقپەن جٷزگٸم كەلەدٸ» دەدٸ. قالا ەكٸمٸ سەرٸك شەپكەنوۆكە قىدىرتىپ كەلۋ ٷشٸن جاڭا كاتەرٸن بەرۋ جٶنٸندە قولقا سالدىم. ەرتەمەن تۇرىپ جايىقتا قىدىرتتىم. تاعى دا ەڭگٸمە مەدەنيەت, ٶركەنيەت جايىندا ٶربٸدٸ. «ادامزات ٶركەنيەتٸ قايدا كەتٸپ بارادى? رۋحاني دٷنيەنٸڭ جۇتاڭدىعى قايدا اپارىپ سوعۋى مٷمكٸن?» دەگەن سەكٸلدٸ جالپى ادامزاتتىق تاقىرىپتاردى قوزعادىق. كٸتاپتارى ەلەمنٸڭ بٸرنەشە تٸلٸنە اۋدارىلعان, ٶزٸ دٷنيە جٷزٸن تٷگەل دەرلٸك شارلاعان, افريكادا دا تۇرعان, جاسى 73-تە بولعانىمەن ٶتە تىڭ, فيلوسوفييالىق ورامدارمەن جازاتىن جازۋشى. جايىقتى, كاسپييدٸ كٶرٸپ تاڭىرقاپ, ٶتە رازى كٶڭٸلمەن اتتاندى.
— گەرمانيياعا ٸسساپارىڭىز قانداي جوبا اياسىندا جٷزەگە استى? سٸزدەن باسقا قازاقتىڭ قانداي اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كٸتاپتارى نەمٸسشەگە اۋدارىلىپ, شىعارىلماق? ٸسساپار بارىسىندا نەمٸس جازۋشىلارىنان نەنٸ ٷيرەندٸڭٸز, ولار سٸزدەن نەنٸ الدى دەپ ويلايسىز?
— جوعارىدا ايتىپ كەتكەن گەتە ينستيتۋتىنىڭ الماتى فيليالى مەنٸمەن جاڭا جىلدان كەيٸن تاعى دا حابارلاستى. اتالمىش ينستيتۋت بيىل جاڭا, ٷلكەن جوبانى قولعا الىپ, جٷزەگە اسىرماق ەكەن. ول جوبا بويىنشا قازاقستاننان بٸر جازۋشىنىڭ تۋىندىلارى نەمٸس تٸلٸنە اۋدارىلىپ, گەرمانييا باسپالارىنان كٸتابى شىعارىلادى جەنە ول گەرمانيياعا بٸر ايعا شىعارماشىلىق ٸسساپارعا جٸبەرٸلۋٸ تيٸس. «تاڭداۋ سٸزگە تٷسٸپ وتىر. بارۋ-كەلۋ, ورنالاسۋ, جاتىن ورنى, تاماق — تەگٸن, قازاقستاننان بٸر ادام, ۆارۆارا مەن گەرت سٸزدٸڭ كەلۋٸڭٸزدٸ قالاپ وتىر» دەدٸ ٷيلەستٸرۋشٸ. مەن بٸر ايعا بارا المايتىنىمدى, جازىپ جاتقان دٷنيەلەرٸم بار ەكەنٸن ايتىپ ون بەس كٷنگە عانا باراتىن بولىپ كەلٸستٸم.
سٶيتٸپ, ناۋرىزدىڭ 1-15 ارالىعىندا گەرمانيياعا ٸسساپارمەن باردىم. اتالمىش ەلدٸڭ جەتٸ قالاسىندا بولدىق. اتاپ ايتساق, مايندەگٸ فرانكفۋرت, بەرلين, پودستام, گەيمار, نيۋرنبەرگ, لەيپتسيگ, ميۋنحەن. باسپا جٷيەسٸمەن تانىستىم. بەرليندە ٷش باسپا جۇمىسىمەن تانىسىپ-بٸلٸسٸپ, باسشىلارىمەن سۇحباتتاستىم. مەن ولاردان, ولار مەنەن كٶپ نەرسە ٷيرەندٸك. «باس» رومانى بٸر باسپاگەرگە, «شىڭعىس حاننىڭ كٶز جاسى» پوۆەسٸ مەن ەڭگٸمەلەر بٸر باسپاگەرگە بەرٸلٸپتٸ. ونى جٸبەرگەن, اۋدارعان – ەلٸبەك ەلجانوۆ. ول بۇرىن وسى ەلدە ەلشٸ بولىپ قىزمەت اتقارعان. ماريو دەگەن باسپاگەر: «سٸزدٸڭ رومانىڭىز ماعان تٷستٸ, سول جٶنٸندە ەڭگٸمەلەسسەك» دەپ كەلدٸ. «روماندى وقىدىڭىز با?» دەدٸم وعان. «ەلٸ وقي قويماپ ەدٸم» دەدٸ ول. «وقىماساڭىز قالاي ەڭگٸمەلەسپەكپٸز? ەۋەلٸ وقىپ الىڭىز, سوسىن ەڭگٸمەلەسەيٸك» دەدٸم. ٷش كٷننەن كەيٸن ەلگٸ ماريو كەلٸپ: «روماندى شىعارام. وسى كٷزگە دەيٸن شىعادى» دەدٸ بٸردەن. وقىپتى, رومان ٶتە ۇناپتى.
ەكٸنشٸ باسپاگەر دە «شىڭعىس حاننىڭ كٶز جاسىن» وقىپ, ٶتە جوعارى پٸكٸر ايتتى. «ەڭگٸمەلەرٸڭٸز تٷستٸ, ازداۋ ەكەن. تولىقتىرىپ, 7-8 ەڭگٸمە قوسساڭىز. سوندا «شىڭعىس حاننىڭ كٶز جاسى» دەگەن اتپەن شىعارام» دەدٸ. نەمٸستەر – ٶتە تەرتٸپتٸ سٷيەتٸن, كەستەدە بەلگٸلەنگەن جوسپاردان اۋىتقىمايتىن حالىق.
جازۋشى گەرت حايدەنراح ميۋنحەننەن بەرلينگە ۇشىپ كەلٸپ, قاسىما, قوناقٷيگە جايعاستى. قوناقاسى بەردٸ. «ەكٸ كٸتاپتىڭ دا العىسٶزٸن ٶزٸم جازامىن» دەدٸ.
— ەدەبي كەزدەسۋلەر ٶتتٸ مە? نەمٸس جۇرتى قازاق اقىن-جازۋشىلارىنان كٸمدەردٸ بٸلەدٸ ەكەن? سٸزدەن باسقا ازييا ەلدەرٸنەن اقىن-جازۋشىلار بولدى ما?
— گەتەنٸڭ تۋعان قالاسى ۆەيماردا, تۋعان, ٶسكەن, ٶمٸر بويى تۇرعان ٷيٸندە كەزدەسۋ ٶتتٸ. قازٸر مۋزەيگە اينالىپتى. بۇل جەرگە ەدەبيەت جاناشىرلارى, اقىن-جازۋشىلار كەلدٸ. روماننىڭ, پوۆەست-ەڭگٸمەلەرٸمنٸڭ نەمٸس تٸلٸنە اۋدارىلعان نۇسقاسىن تاراتىپ ٷلگەرگەن ەكەن. روماندى, پوۆەستٸ, ەڭگٸمەلەردٸ وقىعاندار نەشە تٷرلٸ سۇراقتىڭ استىنا الدى. «فاۋست» پوەماسىنىڭ سيۋجەتٸ بويىنشا داستانداردى نەگٸزٸنەن شىعىس اقىندارى كٶپ جازدى. بٸراق, ەڭ جوعارى باعالانعان نۇسقا – گەتەنٸڭ «فاۋست» داستانى. اتالمىش پوەمانى جازعان ساياجايىنا, وڭاشا ٷيٸنە اپاردى.
گەتەنٸڭ «قاراڭعى تٷندە تاۋ قالعىپ» دەگەن ٶلەڭٸن لەرمونتوۆ ورىسشاعا, ونى اباي قازاقشاعا اۋدارعانىن, قازٸر ەن قىلىپ ايتىپ جٷرگەنٸن ولار بٸلمەيدٸ, تٸپتەن حابارسىز. مەن ەكٸ شۋماق ٶلەڭنٸڭ ەكٸ حالىق اراسىنداعى التىن كٶپٸر ەكەنٸن بارىنشا ايتتىم. گەرمانييا دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسى كەزٸندە كەڭەس جازۋشىلارىنىڭ كٸتابى كٶپتەپ شىعىپتى, قازٸر شىعىپ جاتقان ەشكٸم جوق. تەك ايتماتوۆتى عانا ايتتى. ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆ تۋرالى قايتا-قايتا ايتتىم. ونى بٸر ادام عانا بٸلدٸ. ەرينە, ٶتە ٶكٸنٸشتٸ!
ٶزبەكستاننان بٸر ادام كەلدٸ, وسى جوبا اياسىندا. ابدۋللا شەر دەگەن اقىن اقساقال. اۋدارماشى, ٶنەر قامقورشىسى, ەسٸمٸ ٷلكەن ەرٸپپەن جازىلاتىن ازامات سٷلەيمەن شادكام جانىمدا ون بەس كٷن بويى بولدى. اۋدارما جاسادى. بارعان بويىمىزدا گەرمانيياداعى قازاقستان ەلشٸلٸگٸندە كەزدەسۋ ٶتتٸ. بولات دەگەن ەلشٸ ازامات ٶتە بٸر بٸلٸمدٸ, جاقسى جٸگٸت ەكەن. جاقسى ەسەر الدىق.
سٷلەيمەنگە ايتىپ مۇستافا شوقايدىڭ بەيٸتٸنە باردىم. بەرليندە, 1941 جىلى ۆيكتورييا اۋرۋحاناسىندا قايتىس بولعان عوي. قۇلپىتاسىنا «ول قازاقتى جانىنداي سٷيەتٸن ەدٸ» دەپ جازىلعان. جانىندا تاعى بٸر زيرات بار ەكەن. ول 1935 جىلى قايتىس بولعان, اتى-جٶنٸنە قاراعاندا قىرعىز يە قازاق, ەكەۋٸنٸڭ بٸرٸ. ميۋنحەن قالاسىندا دا «تٷركٸستان لەگيونىنىڭ» بەلدٸ مٷشەلەرٸ قارىس قاناتباەۆتىڭ, دەۋلەتكەرەي تاعىبەردٸ مەن اسقار باپىشتىڭ باستارىنا بارىپ, دۇعا وقىپ, تەۋ ەتتٸم. وندا مۇستافا شوقايعا «ۋ بەردٸ» دەپ سەزٸكتەنەتٸن كايۋمحان دا جاتىر ەكەن. ونىڭ ۇلتى – ٶزبەك.
تاريحي جەرلەردٸ ارالادىق. پودستامدا فريدريح ۆەليكيي دەگەن كورولدٸڭ سارايىن تاماشالاۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ. بايلىقتىڭ, اتاقتىڭ ۋاقىتتان جەڭٸلگەنٸنٸڭ كۋەسٸ بولدىق. ميۋنحەندە 120 قازاق شاڭىراعى, بەرليندە 30 شاقتى قازاق وتباسى تۇرادى ەكەن, كەزدەسۋگە ۋاقىت بولمادى.
— نەمٸستەردٸ جالپى تەرتٸپسٷيگٸش, ۋاقىتتىڭ قادٸرٸن بٸلەتٸن ۇلت دەپ جاتادى عوي. سٸز قانداي ەسەردە بولدىڭىز?
— ولار – قالىپقا تٷسٸپ قالعان, بٸر ٸزبەن جٷرەتٸن جۇرت قوي. اناۋ-مىناۋ ەموتسييانى سىرتىنا شىعارا بەرمەيدٸ. سودان با ەكەن, مەنٸڭ قىڭىر-قيسىق سٶزدەرٸمە كٷلٸپ, تاڭسىق كٶرٸپ, قاسىمنان شىقپايدى. مەندەگٸ وي ەركٸندٸگٸ ۇنادى ولارعا. ٸشتەرٸ قاتىپ قالعان. ولاردى كٶرگەندە «قازاق ەل ەكەن عوي» دەدٸم. بۇرىندارى الىس-جاقىن شەت ەلگە شىعىپ, ارالاسقانىم راس. الايدا, قازاققا كٶڭٸلٸم تولمايتىن. اڭقاۋ, اقكٶڭٸل, دالباڭداعان, ارسىڭ-كٷرسٸڭ مٸنەزدەرٸن سىنايتىن دا ەدٸم. بٸراق, ون بەس كٷن گەرمانييادا بولعان ۋاقىتىمدا قازاعىمنىڭ سول مٸنەزٸن ساعىندىم, تابيعي قالىپتان اينىمايتىن, بالا مٸنەزٸن!
ول جەردە اقشا كۋلتكە اينالعان. ولاي بولعان جەردە ادامي فاكتورعا ورىن بولا ما? نەگٸزٸ قاي ۇلتتا بولماسىن, رۋحانييات كۋلتكە اينالۋى كەرەك. نەمٸستەر جۇمىسكەر حالىق ەكەن, اقشانىڭ جولىندا جان دٷنيەلەرٸ قاتىپ كەتكەن. گەرمانيياعا بارىپ تۇرعىسى كەلگەن ادامنىڭ قولىنا قۇجات رەتٸندە تولتىرىلعان قاعاز بەرەدٸ. قالتاعا كٷندەلٸكتٸ كەرەك-جاراققا جۇمسايتىن اقشا سالادى. پەتەراقىسىن تٶلەپ تۇرادى. وقيتىن بولسا, ونىڭ دا اقىسى مەملەكەتتەن تٶلەنەدٸ. ٷش كٷنگە دەيٸن ەڭبەككە جارامسىزدىق بەتشەسٸن اشپايدى. شىندىقتى پٸر تۇتادى, ٶتٸرٸك ايتپايدى. باسقادان دا سونى تالاپ ەتەدٸ.
تابيعاتى كٶركەم, جاسىل جەلەكپەن كٶمكەرٸلگەن. ادامعا نە كەرەكتٸڭ بەرٸ جاسالعان. بٸراق, ٸشٸ مەن سىرتى بٸر قالىپتان اۋىتقىمايدى. مٷمكٸن, مەنٸڭ شىعارمالارىمداعى وي ەركٸندٸگٸ ۇناعان شىعار, ەكٸ بٸردەي كٸتابىمدى شىعارايىن دەپ جاتىر. بۇل ماعان عانا ەمەس, قازاق ەدەبيەتٸنە كٶرسەتٸلگەن قۇرمەت دەپ بٸلەمٸن.
گٷلزادا نيەتقاليەۆا
