Bir nadan Shyńǵys handy adai dep dálel usynady. Ekinshisi jalaiyr, kelesisi qońyrat dep… Sondaǵy oilary ne? Álemde uly qahan jaily 2700-dei kórkem týyndy, derekti, zertteý eńbek jaryq kórgen. Jańalyq ashylyp bitken, jankeshti aǵaiyn!
Bir ulttyń syiynary men súienerinde sharýalaryń qandai? Ol senderdiń óz oilaryńmen ólshep-pishken kishkentai rýlyq kórpelerińe siiar tulǵa emes!
***
Shyńǵys hanǵa uly Joshynyń ólimin Ketbuǵa kúishi estirtedi desedi. Ras derek shyǵar. Óitkeni sai-súiegińdi úkken «Aqsaq qulan-Joshy han» kúii qaldy.
Men bilsem, Ketbuǵa ekeý. Biri kúishi bolsa, biri – batyr, qolbasshy. Olai deitinim, qalyń mońǵol qoly parsy jurtyn baǵyndyryp, Mysyrǵa shabýyl bastaityn edi ǵoi. Sonda ásker basynda taǵy da Ketbuǵa júredi. Bul tarihi derek.
Al bizdiń zertteýshilerimiz osy eki tulǵany bir adam dep qarastyrady. Qiyspaityn tusy kóp.
***
«Qasqyr da qas qylmaidy joldasyna». Osy ádemi sózdi qazaq aitqan. Túz taǵysynyń márt minezin, adaldyǵyn dóp basqan. Al osyny aitqan qazaqtyń bir-birine jasaǵan qastyǵy az emes. Paradoks!
***
Mysyrǵa barǵanymda «Qaitpai» meshitiniń bas imamy, dini ǵulamaǵa saýal berdim.
— Ǵulama, kópten kókeiimde júrgen bir túitkil bar. Allanyń rizashylyǵynsyz shóp basy da synbaidy. Ras pa? – dedim.
— Durys aitasyz.
— Adamnyń bar taǵdyry Allanyń ámirimen týǵanda peshenesine (mańdaiyna) jazyldy deidi.
— Alhamdýlla, solai.
— Adamzat balasy ol jazýdan qiia baspaidy. Sol syzyqpen júre me?
— Rasy sol.
— Endeshe, jaýap berseńiz, men kez kelgen qylmys, zorlyq-zombylyqqa qarsy adammyn. Biraq ómirde alýan jaittar jolyǵyp jatady. Máselen, bireý kisi óltirdi, qan tókti deiik. Ony jazalaimyz. Ne úshin? Allekem o basta onyń mańdaiyna sondai qylmys jasaýdy jazǵan joq pa? Ol tek sony ǵana oryndady. Basqa jazyǵy joq. O dúniede Alla da óz buiryǵyna ózi qarsy shyǵyp, ol qylmyskerdi tozaqqa jibermeitin shyǵar?..
Ǵulama uzaq oilandy. Betime synai qarady. Sáldesin túzedi. Óz suraǵyma ózim qysyla bastadym.
— Árine, joǵarǵy, tómengi aqyl iesi degendi bilemin. Biz tómengi satydamyz…
— Durys aitasyz, – dedi ǵulama kúlimsirep. – Biraq saýalyńyz oryndy. Kairda áli qansha kún bolasyz?
— Eki-aq kún.
— Átteń, az eken. Kelesi juma namazda alýan bilim ieleri osynda bas qosady. Jańaǵy saýalyńyzdy solarǵa bergende… Bir jaýabyn alyp qalar edińiz. Aiyp etpeńiz. Riza kóńilmen attanyńyz.
Osymen hosh aitystyq.
***
Qojaiynnyń qolyn jalap, qoraǵa úretin tóbetterdiń daýsy netken aianyshty…
***
Baqytsyz eldiń batyrlary kóp. Olar sony áli kúnge qorǵanysh kóredi.
***
Qalmaqtyń tutqynynda eki jyl jatqan Abylai handy qazaqtyń bileri baryp qutqaryp alǵan. Qaldan Serendi sózden jeńip, bosattyrǵan degendi ózge emes, bizdiń tarihshylarymyz aitady. Adamnyń beti osyndaida qyzarady, uialǵannan. Sonda olar Kolesnikovtyń kitabyn oqymaǵan-aý. Orys qutqarady, orys!
***
Abylai hannyń Túrkistan qabirstanynan taptyq degen bas súiegin Resei antropologtary qalyptady. Músinine qarańyzshy. Aýyldyń sýait, sýmaqai shaldary bolatyn, solardan aýmai qalypty. Men bilsem, bul aty ańyzǵa ainalǵan Abylaidyń bas súiegi emes!
***
Torǵailyq Jumatai Sabyrjanov degen jýrnalist, jazýshy ótken. Jany jaqyn, rýhy biik azamat edi. Átteń, ǵumyry qysqa boldy. Mynaý zamanǵa, qoǵamǵa degen syni kózqarastary ylǵi da jetpei turady.
***
Egizdiń syńary qaitys bolǵan. Bizdiń aýyldyń bir ańqaýy kóshede bireýin kórip qalyp suraidy deidi:
– Ólgen qaisysyń? Sen be, ol ma? – dep.
***
Qalanyń balasy aýylǵa barsa kúlki bolady, aýyldyń balasy qalaǵa kelse túlki bolady.
***
Az mi kóterip júrýge jeńil. Osy jigit sosyn da basyn qaita-qaita qaqshańdata beredi, bilem.
***
Temir men masty qyzǵan kezde soqqan durys.
***
Ádemi qalamsaptar bar. Kórgende – kóziń, ustaǵanda qolyń qýanady. Biraq jazbaidy. Siiasy sapasyz iá taýsylǵan. Kei aǵalarym siiaqty…
***
Bizdiń eldiń saiasaty kóp baiǵa tigen áieldiń qylyǵyn eske salady.
***
Jorǵanyń qadirin jelgende biletin, jaqsynyń qadirin ólgende biletin ne degen qasqa halyqpyz?!
***
Qonaqqa barǵanbyz. Aǵamyz kúndei kúrkirep, jeńgemiz naizaǵai bop oinap, ǵaziz basymyzdy ot pen sýdyń ortasynan áreń alyp shyqtyq.
***
Júrgishteý qyz eken. Ásirese shetelden kelgenderge áýes. Sonysymen-aq dáýlet jinapty. Bir joly kitabymdy aldyma tosyp, qoltańba suraǵan. «Ton kiem dep qaiystan, toǵyz túrikpen saiysqan batyr qaryndasyma rizalyq kóńilden» degen tilek jazdym. Qolymdy qoidym. Alǵys aityp ketti.
***
Aqsaqaldar túshkirip jiberse taý jarylyp keterdei bop tur…
***
Italiia saparynda bir top úndisti kezdestirdim. Qala ortalyǵynda án salyp, sadaqa jinap turdy. Áiel, erkegi, bala-shaǵasy – bári, bári… Jandaryna baryp uzaq turdym. Erkin sóileser til joq. Ymmen ne aitýǵa bolady? Sosyn «Ai» dedim. Olar da osy sózdi qaitalap, suq saýsaǵymen aspandy túrtti. Ata, alma, balta, qaiyq, taý dep shubyrta jónelip em. Álgiler abdyrap, ýda-shý bop meni ortaǵa alsyn. Aǵaiyndaryn kórgendei ańqyldap áńgime aityp jatty. Qimai qoshtastyq.
Túbimiz bir týys ekenimiz ras qoi.
***
Tyshqan dándi inine tasidy, bizdiń biliktegiler qolyna túsken aqshany shetelge tasidy.
***
«Túrikmen tórin bermeidi» dep jatamyz. Joq, olai emes. Olar úlken ǵyp tekemet basqanda betine ár rýdyń tańbasyn qosa salady. Mysaly, teke, sonan soń jáýmit… osylai kete beredi. Kelgen qonaq sol óz tańbasynyń ústine otyrýy tiis. Basqa rýdyń tańbasyna quiryq basýǵa bolmaidy. Bul jazylmaǵan zańdylyq!
Máselen, siz qudaiy qonaq bop kele qaldyńyz deiik. Aqboz úide óńsheń túrikmen shaldary otyr. Sizge eshqaisysy da yǵysyp oryn bermeidi. Óz tańbasynyń ústine otyrǵyzbaidy. Endeshe, irgege jaiǵasyńyz. Ol jerde qulyn jarǵaq tóseýli jatyr. Mine, álgi sózdiń qupiiasy osy.
Bul da bir tektiliktiń kórinisi-aý!
***
«Ia, Qudai! Bizdi shaitannan, quiryqty juldyzdan, túrikterden saqtai gór!» XIV-XVI ǵǵ. Eýropa halyqtarynyń duǵasy.
***
Bul zamanda bireýdiń oiy Baironda, bireýdiń oiy airanda.
***
Imanǵali kezdesip hal surady.
Jaqsy, – dedim. – Bir butym – Jaiyqta, bir butym – qaiyqta.
***
Rýlyq deńgeidegi el ult bolyp uiymaidy. Úndisterdiń de tragediiasy osynda!
***
Jan-jaǵymnan qyryq qarǵa qarqyldady. Ortalaryna bir tasty jibereiin degenmin. Olardyń basyn emes, jazyǵy joq tasty aiadym.
***
«Bir baidyń jurtyna eki tyshqan talasypty» degen bala kúnde estigen ertegi bar-dy.
Ertegi de naqty ómirden kórinis tabady eken-aý…
***
Kei-keide Qurmanǵazy kókemniń «Saryarqa» kúiindei julqynyp, dabyldatyp ketetinim bar. Adam týǵan topyraǵy men tabiǵatynan asa almaityny, ras, bilem.
***
Súmelek bireý men jaily jazyp, aýzyna aq it kirip, kók it shyǵypty. Mynaý, shynynda da, it eken ǵoi dep júdá qýanyp qaldym.
***
Túrikmender ulttyq qazynaǵa asa saq. Brend dep kúni-túni birdei kúzetedi. Máselen, siz qai ult bolsańyz da báribir, túrikmenniń bir kúlimkóz gózaline ǵashyq boldyńyz delik. Úilengińiz keldi. Keshirińiz, aldymen úkimetke qalyńmal esebinen 50 myń dollar tóleisiz. Al qyzdyń áke-sheshesi, aǵaiyn-týmasymen ózińiz kelise berińiz. Áitpese qyz joq. Shekaradan attap bastyrmaidy. Sol siiaqty aqalteke men alabaiy, názik oiý-órnekke malynǵan kilemi de sondai qurmette. Bul olardyń ulttyq maqtanyshy. Jol-jónekei qoltyqqa qysyp kete almaisyz. Mine, óz-ózin qurmettegen eldiń kórinisi.
Bizde she? Qazaqta bári de bar, bári de joq!
Áket, tasy, úilen, qurt, joi, qyzyǵyna bat! Kim qolyńnan qaǵar eken?! Jalańash quiryǵyńmen taqyrǵa otyrǵan soń es jiǵanyń kimge kerek?..
***
Ótken ǵasyrdyń 70-jyldary noǵaidan Qadyriia Temirbýlatova degen aqyn qyz shyqty. Asa talantty. Ózi de kórikti, jarqyrap týǵan arý edi. Moskvada eki kitaby ústi-ústine jaryq kórip, dúiim eldi aýzyna qaratqan. Átteń… Alys qurlyqqa, Dúniejúzi jastarynyń festivaline attanǵaly jatqanda qapiiada qaza boldy. Qalai deisiz ǵoi? Tún ishinde Maqashqaladaǵy úiiniń esik-terezesin bitep, tirilei órtep jiberdi. Kýá da, kináli de joq. Tym-tyrys qaldy… Ketti-aý, meniń noǵaiym!
***
Moskvada bir túrikmen jigitpen áńgimelesip qaldym. Uzyn boily, kórikti. Ata saqaldy bular iegine ozdyrmai tamaqtan qoiady. Bári-bári boiyna jarasyp turdy. Kásipker eken. Sózimiz úilesip júre berdi.
– Sen bizge jien bolǵanmen, tegiń qazaq qoi, – dep áńgime bastady. – Bos sózge úiir halyq ekensińder.
Bulardyń ýádeshil, márt, eshkimdi satpaityn el ekenin bilsem de, shamdanyp qaldym.
– Dálelmen sóile.
– Aitaiyn, – dedi naǵashym. – Keshegi 2000 jyldary bir qazaq azamatymen birigip biznes jasadym. Qolymyz júrip berdi. Tabys túsip jatty. Bir printsipti máselege kelgende ekeýmizdiń oiymyz ekige jarylyp, eregistik te qaldyq. Daý qyzǵan sátte qazaǵym «Men seni óltirem. Qanyńdy ishem!» desin. Shoshyp kettim. «Óltir!» dep qarsy aldyna tura qaldym. Joq, óltirer emes. Men tosyp turmyn. Keiin sabasyna túsken soń suradym. «Nege aitqanyńdy oryndamadyń?» – dep. «E, jai seni qorqytaiyn dep aitqanmyn», – dep qarap tur. Sosyn qoi, mynaý maǵan joldas bolmaidy eken dep irgemdi aýlaq saldym.
– Nege?
– Túrikmender tekke sóilemeidi. Qastasqan dushpanyn óltirem dedi me – óltirýi tiis. Ony istemese ez degen at alady. Eshkim ony adam qataryna qospaidy. Sanattan shyǵarady. Tipti óz ajaly da sol óz sózinen kelýi ǵajap emes. Solai, jien! Sózge saq bolý kerek.
Únsiz moiyndadym.
***
Maqashqalada (Daǵystan) noǵai án-bi ansambliniń kórkemdik jetekshisi Srajaddin Batyrov degen azamat ótti. Jigittiń tóresi edi. Ózi ánshi, bishi ári aqyn. Almatyǵa kelgen saparynda tanysyp, dostasyp ek.
– Noǵaidyń basyna náýbet ornady. Sanymyz sanaýly, bar-joǵy alpys myń ek. Onyń ózi tórt aimaqta shashyrap júr. Minvoda qalasynan kúnine on bes minýt noǵai tilinde habar beriledi. Mektep joqqa tán. Tilimiz shubar ala. Qyzdarymyz kim kóringenge tiip ketip jatyr. Túbimiz bir, tegimiz ortaq, bizdi Qazaqstanǵa qosyp alsańdarshy. Quryp bitýge ainaldyq qoi. Jatqa jaiǵan qushaqtaryń bizge kelgende qýsyrylyp qalatyny nesi? Bir týǵan qazaǵym-aý…
Jylap otyr eken. Jubatar sóz taba almadym.
***
Ǵaisa paiǵambar: «Men ólgen adamǵa dem salyp, jan kirgizgen kezim bolǵan. Biraq Qudai topas ǵyp jaratqan adamnyń eshqaisysyna aqyl kirgize almadym», – degen.
***
Qazirde tasqa emes, oqyǵan topasqa súrinetin boldyq.
***
Esi bar el esýasyn da túgendeidi. Biz qai esepte júr ekenbiz?
***
Bári bai-baǵlannyń qolynda, al sende qara baqyr da bolmasa, ol eldi Otanym dep esepteýge bola ma?..
***
Halyq aqshanyń tilin bilgenmen, adamnyń tilin bilmeitinderden sharshady.
***
Uiat – bireý. Bet – ekeý. Qalai jetkizersiń.
***
Uiat adammen birge týyp, buryn óledi.
***
Uiat – taýar emes. Biraq defitsit!
***
Kór qazǵan men bas jazǵannyń saýaby birdei.
***
«Qazaq baiysa qatyn alady» deýshi edi. Qazirgi jańa qazaqtar qatyndy «dvijimyi» dep eseptep, nedvijimost alyp aldy.
***
Ári qarap jylap, beri qarap kúlip qashanǵa deiin júrer ekenbiz?!
***
Al da qash degen ulttyq oiyn qyzyp tur. Máresi men sóresi kórinbeidi.
***
«Ai shalqasynan týsa, kún salqyn bolady» dep joryp, «Má, saǵan!» dep qolyndaǵy taiaǵyn soǵan qarai laqtyratyn ańqaý shaldardyń urpaǵy ek. Zaman – túlki. Biz kim bolyp shalar ekenbiz?!
***
It ine jep óledi, bóri oq jep óledi, ashqaraq biznesmen kredit jep óledi.
***
Mysyq mai taýyp alsa, qaida baryp jerin bilmei júgiretin. Kei ministrliktegi klerkter de sol – tańerteńnen keshke deiin qoldaryna eki-úsh bet qaǵazdy ustap alyp, ár kabinetke bir kirip, jumys kúnin aiaqtaidy.
***
Qutylǵanmen zastoidan, qutylmadyq as-toidan.
***
Erteńgi jer quiryqtan búgingi ókpeni tátti kórip júrmiz.
***
Óńkei chinovniktermen, kózin shel basqan baishykeshtermen, qul-qutanmen, surqai bazarshylarmen qai qaqpaǵa baryp tireler ekenbiz?!
***
Shyndyqtyń da baqyt siiaqty kesh keletini-ai!
***
Tabynyp ta, tańyrqap ta boldym. Óz erkim ózime tisin. Ruqsat etińizder.
***
Ustazǵa tabyna berseń máńgirt bop qalý qiyn emes.
***
Oi azattyǵyn ańsap em, aldym – jar, artym órt eken.
***
Aqsaqal adam dombyramen naqyl termeni tógip otyr.
– Birinshide ne jaman…
– Ekinshide ne jaman…
– Úshinshide ne jaman…
– Qoishy, kóke, sharshadym, – dedim. – Júregim ainidy.
***
Mal baǵyp, maqal shyǵaryp júrgende kóp jańalyqtan kóz jazyp qalyppyz.
***
Qazaqtyń qaiǵysy qarny toiǵan jerde qalady.
***
Jolbarys kórseń quiryǵynan ustap aiyrylma. Aiyrylsań ózińdi jaryp tastaidy… Jarylyp, jairap qalǵandar az ba?
***
Meni bireýler minezsiz deidi. Minez degen ainalaiyn ǵoi. Minezi joqtardan qorqý kerek. Olar jol tańdamaidy, jaǵdai tańdaidy.
***
Qazaqstannyń qorasy ashyq-tesik jatyr. Kim kóringen kirip-shyǵýda. Daýsy jýan bir tóbetti bailap qoiar ma edi?!
***
1989 jyly «Dúnie ǵaiyp» degen povest jazdym. Sibirdi jailaǵan eskimostardyń ómirinen. Basty keiipkerim – Ainan men Emron. Qaqaǵan qys ishi. Alatańmen jolǵa shyǵyp, eki selonyń ortasynda adasady. Shanaǵa jekkenderi jeti it. Top bastaýshy aq it. Ábden taryqqan sátte tóbelerinen samolet ushady. Bular «qutqar, alyp ket» dep aiqailap júgiredi. Qaraidy ma? Aqyry aq it ólip, jetek basyna qyzyl it keledi. Ol tipten adastyrady. Ainan men Emron tóbelesip jatady…
Oqiǵanyń bárin tizip qaitemin. Keńes dáýiriniń qyraǵy kózinen osy povestiń qalai ótip ketkenine tańmyn. Sol jazylǵan jyly «Jalyn» jýrnalyna jariialanǵan. Aq, qyzyl it dep neni meńzegenim túsinikti. Ainan, Emron – halyq. Adasyp júr. Al kókte ketip bara jatqan samolet Ortalyq komitettiń saiasi biýro músheleri edi ǵoi. Oibai qaqqan halyqqa artyndaǵy qyzyl shamyn kórsetip ketetin, iaǵni qolyn shyǵaryp bara jatty.
Bir keshte ataqty aqyn Temirhan Medetbekov kezdesip:
– Ábish aǵań (Kekilbaev) povesińdi oqypty, maqtady. «Talantty jigit qoi, saq bolsyn, aita bar» dedi, – dep sálemin jetkizdi. Ishim qylp ete tústi. Suńǵyla ǵoi, astaryn sezgen eken. Ol kezde aǵa Qonaevtyń qaraýynda sektor meńgerýshisi.
Ózgeler oqymady iá kózge uryp turǵan saiasi júiege qarsylyqty jai qarsylyq emes-aý, dushpandyq sózdi túsinbedi. Áitpese jýrnaldyń bas redaktory Muhtar Shahanovqa da, ony jazǵan maǵan da bir soiqan ázir edi. Jai soiqan emes, saiasi dissident bop kete barar ma edim, kim bilsin?!
Rahymjan OTARBAEV
.jpg)