بٸر نادان شىڭعىس حاندى اداي دەپ دەلەل ۇسىنادى. ەكٸنشٸسٸ جالايىر, كەلەسٸسٸ قوڭىرات دەپ… سونداعى ويلارى نە? ەلەمدە ۇلى قاھان جايلى 2700-دەي كٶركەم تۋىندى, دەرەكتٸ, زەرتتەۋ ەڭبەك جارىق كٶرگەن. جاڭالىق اشىلىپ بٸتكەن, جانكەشتٸ اعايىن!
بٸر ۇلتتىڭ سىيىنارى مەن سٷيەنەرٸندە شارۋالارىڭ قانداي? ول سەندەردٸڭ ٶز ويلارىڭمەن ٶلشەپ-پٸشكەن كٸشكەنتاي رۋلىق كٶرپەلەرٸڭە سييار تۇلعا ەمەس!
***
شىڭعىس حانعا ۇلى جوشىنىڭ ٶلٸمٸن كەتبۇعا كٷيشٸ ەستٸرتەدٸ دەسەدٸ. راس دەرەك شىعار. ٶيتكەنٸ ساي-سٷيەگٸڭدٸ ٷككەن «اقساق قۇلان-جوشى حان» كٷيٸ قالدى.
مەن بٸلسەم, كەتبۇعا ەكەۋ. بٸرٸ كٷيشٸ بولسا, بٸرٸ – باتىر, قولباسشى. ولاي دەيتٸنٸم, قالىڭ موڭعول قولى پارسى جۇرتىن باعىندىرىپ, مىسىرعا شابۋىل باستايتىن ەدٸ عوي. سوندا ەسكەر باسىندا تاعى دا كەتبۇعا جٷرەدٸ. بۇل تاريحي دەرەك.
ال بٸزدٸڭ زەرتتەۋشٸلەرٸمٸز وسى ەكٸ تۇلعانى بٸر ادام دەپ قاراستىرادى. قيىسپايتىن تۇسى كٶپ.
***
«قاسقىر دا قاس قىلمايدى جولداسىنا». وسى ەدەمٸ سٶزدٸ قازاق ايتقان. تٷز تاعىسىنىڭ مەرت مٸنەزٸن, ادالدىعىن دٶپ باسقان. ال وسىنى ايتقان قازاقتىڭ بٸر-بٸرٸنە جاساعان قاستىعى از ەمەس. پارادوكس!
***
مىسىرعا بارعانىمدا «قايتپاي» مەشٸتٸنٸڭ باس يمامى, دٸني عۇلاماعا ساۋال بەردٸم.
— عۇلاما, كٶپتەن كٶكەيٸمدە جٷرگەن بٸر تٷيتكٸل بار. اللانىڭ ريزاشىلىعىنسىز شٶپ باسى دا سىنبايدى. راس پا? – دەدٸم.
— دۇرىس ايتاسىز.
— ادامنىڭ بار تاعدىرى اللانىڭ ەمٸرٸمەن تۋعاندا پەشەنەسٸنە (ماڭدايىنا) جازىلدى دەيدٸ.
— الحامدۋللا, سولاي.
— ادامزات بالاسى ول جازۋدان قييا باسپايدى. سول سىزىقپەن جٷرە مە?
— راسى سول.
— ەندەشە, جاۋاپ بەرسەڭٸز, مەن كەز كەلگەن قىلمىس, زورلىق-زومبىلىققا قارسى اداممىن. بٸراق ٶمٸردە الۋان جايتتار جولىعىپ جاتادى. مەسەلەن, بٸرەۋ كٸسٸ ٶلتٸردٸ, قان تٶكتٸ دەيٸك. ونى جازالايمىز. نە ٷشٸن? اللەكەم و باستا ونىڭ ماڭدايىنا سونداي قىلمىس جاساۋدى جازعان جوق پا? ول تەك سونى عانا ورىندادى. باسقا جازىعى جوق. و دٷنيەدە اللا دا ٶز بۇيرىعىنا ٶزٸ قارسى شىعىپ, ول قىلمىسكەردٸ توزاققا جٸبەرمەيتٸن شىعار?..
عۇلاما ۇزاق ويلاندى. بەتٸمە سىناي قارادى. سەلدەسٸن تٷزەدٸ. ٶز سۇراعىما ٶزٸم قىسىلا باستادىم.
— ەرينە, جوعارعى, تٶمەنگٸ اقىل يەسٸ دەگەندٸ بٸلەمٸن. بٸز تٶمەنگٸ ساتىدامىز…
— دۇرىس ايتاسىز, – دەدٸ عۇلاما كٷلٸمسٸرەپ. – بٸراق ساۋالىڭىز ورىندى. كايردا ەلٸ قانشا كٷن بولاسىز?
— ەكٸ-اق كٷن.
— ەتتەڭ, از ەكەن. كەلەسٸ جۇما نامازدا الۋان بٸلٸم يەلەرٸ وسىندا باس قوسادى. جاڭاعى ساۋالىڭىزدى سولارعا بەرگەندە… بٸر جاۋابىن الىپ قالار ەدٸڭٸز. ايىپ ەتپەڭٸز. ريزا كٶڭٸلمەن اتتانىڭىز.
وسىمەن حوش ايتىستىق.
***
قوجايىننىڭ قولىن جالاپ, قوراعا ٷرەتٸن تٶبەتتەردٸڭ داۋسى نەتكەن ايانىشتى…
***
باقىتسىز ەلدٸڭ باتىرلارى كٶپ. ولار سونى ەلٸ كٷنگە قورعانىش كٶرەدٸ.
***
قالماقتىڭ تۇتقىنىندا ەكٸ جىل جاتقان ابىلاي حاندى قازاقتىڭ بيلەرٸ بارىپ قۇتقارىپ العان. قالدان سەرەندٸ سٶزدەن جەڭٸپ, بوساتتىرعان دەگەندٸ ٶزگە ەمەس, بٸزدٸڭ تاريحشىلارىمىز ايتادى. ادامنىڭ بەتٸ وسىندايدا قىزارادى, ۇيالعاننان. سوندا ولار كولەسنيكوۆتىڭ كٸتابىن وقىماعان-اۋ. ورىس قۇتقارادى, ورىس!
***
ابىلاي حاننىڭ تٷركٸستان قابٸرستانىنان تاپتىق دەگەن باس سٷيەگٸن رەسەي انتروپولوگتارى قالىپتادى. مٷسٸنٸنە قاراڭىزشى. اۋىلدىڭ سۋايت, سۋماقاي شالدارى بولاتىن, سولاردان اۋماي قالىپتى. مەن بٸلسەم, بۇل اتى اڭىزعا اينالعان ابىلايدىڭ باس سٷيەگٸ ەمەس!
***
تورعايلىق جۇماتاي سابىرجانوۆ دەگەن جۋرناليست, جازۋشى ٶتكەن. جانى جاقىن, رۋحى بيٸك ازامات ەدٸ. ەتتەڭ, عۇمىرى قىسقا بولدى. مىناۋ زامانعا, قوعامعا دەگەن سىني كٶزقاراستارى ىلعي دا جەتپەي تۇرادى.
***
ەگٸزدٸڭ سىڭارى قايتىس بولعان. بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ بٸر اڭقاۋى كٶشەدە بٸرەۋٸن كٶرٸپ قالىپ سۇرايدى دەيدٸ:
– ٶلگەن قايسىسىڭ? سەن بە, ول ما? – دەپ.
***
قالانىڭ بالاسى اۋىلعا بارسا كٷلكٸ بولادى, اۋىلدىڭ بالاسى قالاعا كەلسە تٷلكٸ بولادى.
***
از مي كٶتەرٸپ جٷرۋگە جەڭٸل. وسى جٸگٸت سوسىن دا باسىن قايتا-قايتا قاقشاڭداتا بەرەدٸ, بٸلەم.
***
تەمٸر مەن ماستى قىزعان كەزدە سوققان دۇرىس.
***
ەدەمٸ قالامساپتار بار. كٶرگەندە – كٶزٸڭ, ۇستاعاندا قولىڭ قۋانادى. بٸراق جازبايدى. سيياسى ساپاسىز يە تاۋسىلعان. كەي اعالارىم سيياقتى…
***
بٸزدٸڭ ەلدٸڭ ساياساتى كٶپ بايعا تيگەن ەيەلدٸڭ قىلىعىن ەسكە سالادى.
***
جورعانىڭ قادٸرٸن جەلگەندە بٸلەتٸن, جاقسىنىڭ قادٸرٸن ٶلگەندە بٸلەتٸن نە دەگەن قاسقا حالىقپىز?!
***
قوناققا بارعانبىز. اعامىز كٷندەي كٷركٸرەپ, جەڭگەمٸز نايزاعاي بوپ ويناپ, عازيز باسىمىزدى وت پەن سۋدىڭ ورتاسىنان ەرەڭ الىپ شىقتىق.
***
جٷرگٸشتەۋ قىز ەكەن. ەسٸرەسە شەتەلدەن كەلگەندەرگە ەۋەس. سونىسىمەن-اق دەۋلەت جيناپتى. بٸر جولى كٸتابىمدى الدىما توسىپ, قولتاڭبا سۇراعان. «تون كيەم دەپ قايىستان, توعىز تٷرٸكپەن سايىسقان باتىر قارىنداسىما ريزالىق كٶڭٸلدەن» دەگەن تٸلەك جازدىم. قولىمدى قويدىم. العىس ايتىپ كەتتٸ.
***
اقساقالدار تٷشكٸرٸپ جٸبەرسە تاۋ جارىلىپ كەتەردەي بوپ تۇر…
***
يتالييا ساپارىندا بٸر توپ ٷندٸستٸ كەزدەستٸردٸم. قالا ورتالىعىندا ەن سالىپ, ساداقا جيناپ تۇردى. ەيەل, ەركەگٸ, بالا-شاعاسى – بەرٸ, بەرٸ… جاندارىنا بارىپ ۇزاق تۇردىم. ەركٸن سٶيلەسەر تٸل جوق. ىممەن نە ايتۋعا بولادى? سوسىن «اي» دەدٸم. ولار دا وسى سٶزدٸ قايتالاپ, سۇق ساۋساعىمەن اسپاندى تٷرتتٸ. اتا, الما, بالتا, قايىق, تاۋ دەپ شۇبىرتا جٶنەلٸپ ەم. ەلگٸلەر ابدىراپ, ۋدا-شۋ بوپ مەنٸ ورتاعا السىن. اعايىندارىن كٶرگەندەي اڭقىلداپ ەڭگٸمە ايتىپ جاتتى. قيماي قوشتاستىق.
تٷبٸمٸز بٸر تۋىس ەكەنٸمٸز راس قوي.
***
تىشقان دەندٸ ٸنٸنە تاسيدى, بٸزدٸڭ بيلٸكتەگٸلەر قولىنا تٷسكەن اقشانى شەتەلگە تاسيدى.
***
«تٷرٸكمەن تٶرٸن بەرمەيدٸ» دەپ جاتامىز. جوق, ولاي ەمەس. ولار ٷلكەن عىپ تەكەمەت باسقاندا بەتٸنە ەر رۋدىڭ تاڭباسىن قوسا سالادى. مىسالى, تەكە, سونان سوڭ جەۋمٸت… وسىلاي كەتە بەرەدٸ. كەلگەن قوناق سول ٶز تاڭباسىنىڭ ٷستٸنە وتىرۋى تيٸس. باسقا رۋدىڭ تاڭباسىنا قۇيرىق باسۋعا بولمايدى. بۇل جازىلماعان زاڭدىلىق!
مەسەلەن, سٸز قۇدايى قوناق بوپ كەلە قالدىڭىز دەيٸك. اقبوز ٷيدە ٶڭشەڭ تٷرٸكمەن شالدارى وتىر. سٸزگە ەشقايسىسى دا ىعىسىپ ورىن بەرمەيدٸ. ٶز تاڭباسىنىڭ ٷستٸنە وتىرعىزبايدى. ەندەشە, ٸرگەگە جايعاسىڭىز. ول جەردە قۇلىن جارعاق تٶسەۋلٸ جاتىر. مٸنە, ەلگٸ سٶزدٸڭ قۇپيياسى وسى.
بۇل دا بٸر تەكتٸلٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ-اۋ!
***
«يا, قۇداي! بٸزدٸ شايتاننان, قۇيرىقتى جۇلدىزدان, تٷرٸكتەردەن ساقتاي گٶر!» XIV-XVI عع. ەۋروپا حالىقتارىنىڭ دۇعاسى.
***
بۇل زاماندا بٸرەۋدٸڭ ويى بايروندا, بٸرەۋدٸڭ ويى ايراندا.
***
يمانعالي كەزدەسٸپ حال سۇرادى.
جاقسى, – دەدٸم. – بٸر بۇتىم – جايىقتا, بٸر بۇتىم – قايىقتا.
***
رۋلىق دەڭگەيدەگٸ ەل ۇلت بولىپ ۇيىمايدى. ٷندٸستەردٸڭ دە تراگەديياسى وسىندا!
***
جان-جاعىمنان قىرىق قارعا قارقىلدادى. ورتالارىنا بٸر تاستى جٸبەرەيٸن دەگەنمٸن. ولاردىڭ باسىن ەمەس, جازىعى جوق تاستى ايادىم.
***
«بٸر بايدىڭ جۇرتىنا ەكٸ تىشقان تالاسىپتى» دەگەن بالا كٷندە ەستٸگەن ەرتەگٸ بار-دى.
ەرتەگٸ دە ناقتى ٶمٸردەن كٶرٸنٸس تابادى ەكەن-اۋ…
***
كەي-كەيدە قۇرمانعازى كٶكەمنٸڭ «سارىارقا» كٷيٸندەي جۇلقىنىپ, دابىلداتىپ كەتەتٸنٸم بار. ادام تۋعان توپىراعى مەن تابيعاتىنان اسا المايتىنى, راس, بٸلەم.
***
سٷمەلەك بٸرەۋ مەن جايلى جازىپ, اۋزىنا اق يت كٸرٸپ, كٶك يت شىعىپتى. مىناۋ, شىنىندا دا, يت ەكەن عوي دەپ جٷدە قۋانىپ قالدىم.
***
تٷرٸكمەندەر ۇلتتىق قازىناعا اسا ساق. برەند دەپ كٷنٸ-تٷنٸ بٸردەي كٷزەتەدٸ. مەسەلەن, سٸز قاي ۇلت بولساڭىز دا بەرٸبٸر, تٷرٸكمەننٸڭ بٸر كٷلٸمكٶز گٶزالٸنە عاشىق بولدىڭىز دەلٸك. ٷيلەنگٸڭٸز كەلدٸ. كەشٸرٸڭٸز, الدىمەن ٷكٸمەتكە قالىڭمال ەسەبٸنەن 50 مىڭ دوللار تٶلەيسٸز. ال قىزدىڭ ەكە-شەشەسٸ, اعايىن-تۋماسىمەن ٶزٸڭٸز كەلٸسە بەرٸڭٸز. ەيتپەسە قىز جوق. شەكارادان اتتاپ باستىرمايدى. سول سيياقتى اقالتەكە مەن الابايى, نەزٸك ويۋ-ٶرنەككە مالىنعان كٸلەمٸ دە سونداي قۇرمەتتە. بۇل ولاردىڭ ۇلتتىق ماقتانىشى. جول-جٶنەكەي قولتىققا قىسىپ كەتە المايسىز. مٸنە, ٶز-ٶزٸن قۇرمەتتەگەن ەلدٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
بٸزدە شە? قازاقتا بەرٸ دە بار, بەرٸ دە جوق!
ەكەت, تاسى, ٷيلەن, قۇرت, جوي, قىزىعىنا بات! كٸم قولىڭنان قاعار ەكەن?! جالاڭاش قۇيرىعىڭمەن تاقىرعا وتىرعان سوڭ ەس جيعانىڭ كٸمگە كەرەك?..
***
ٶتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى نوعايدان قادىرييا تەمٸربۋلاتوۆا دەگەن اقىن قىز شىقتى. اسا تالانتتى. ٶزٸ دە كٶرٸكتٸ, جارقىراپ تۋعان ارۋ ەدٸ. موسكۆادا ەكٸ كٸتابى ٷستٸ-ٷستٸنە جارىق كٶرٸپ, دٷيٸم ەلدٸ اۋزىنا قاراتقان. ەتتەڭ… الىس قۇرلىققا, دٷنيەجٷزٸ جاستارىنىڭ فەستيۆالٸنە اتتانعالى جاتقاندا قاپييادا قازا بولدى. قالاي دەيسٸز عوي? تٷن ٸشٸندە ماقاشقالاداعى ٷيٸنٸڭ ەسٸك-تەرەزەسٸن بٸتەپ, تٸرٸلەي ٶرتەپ جٸبەردٸ. كۋە دا, كٸنەلٸ دە جوق. تىم-تىرىس قالدى… كەتتٸ-اۋ, مەنٸڭ نوعايىم!
***
موسكۆادا بٸر تٷرٸكمەن جٸگٸتپەن ەڭگٸمەلەسٸپ قالدىم. ۇزىن بويلى, كٶرٸكتٸ. اتا ساقالدى بۇلار يەگٸنە وزدىرماي تاماقتان قويادى. بەرٸ-بەرٸ بويىنا جاراسىپ تۇردى. كەسٸپكەر ەكەن. سٶزٸمٸز ٷيلەسٸپ جٷرە بەردٸ.
– سەن بٸزگە جيەن بولعانمەن, تەگٸڭ قازاق قوي, – دەپ ەڭگٸمە باستادى. – بوس سٶزگە ٷيٸر حالىق ەكەنسٸڭدەر.
بۇلاردىڭ ۋەدەشٸل, مەرت, ەشكٸمدٸ ساتپايتىن ەل ەكەنٸن بٸلسەم دە, شامدانىپ قالدىم.
– دەلەلمەن سٶيلە.
– ايتايىن, – دەدٸ ناعاشىم. – كەشەگٸ 2000 جىلدارى بٸر قازاق ازاماتىمەن بٸرٸگٸپ بيزنەس جاسادىم. قولىمىز جٷرٸپ بەردٸ. تابىس تٷسٸپ جاتتى. بٸر پرينتسيپتٸ مەسەلەگە كەلگەندە ەكەۋمٸزدٸڭ ويىمىز ەكٸگە جارىلىپ, ەرەگٸستٸك تە قالدىق. داۋ قىزعان سەتتە قازاعىم «مەن سەنٸ ٶلتٸرەم. قانىڭدى ٸشەم!» دەسٸن. شوشىپ كەتتٸم. «ٶلتٸر!» دەپ قارسى الدىنا تۇرا قالدىم. جوق, ٶلتٸرەر ەمەس. مەن توسىپ تۇرمىن. كەيٸن ساباسىنا تٷسكەن سوڭ سۇرادىم. «نەگە ايتقانىڭدى ورىندامادىڭ?» – دەپ. «ە, جاي سەنٸ قورقىتايىن دەپ ايتقانمىن», – دەپ قاراپ تۇر. سوسىن قوي, مىناۋ ماعان جولداس بولمايدى ەكەن دەپ ٸرگەمدٸ اۋلاق سالدىم.
– نەگە?
– تٷرٸكمەندەر تەككە سٶيلەمەيدٸ. قاستاسقان دۇشپانىن ٶلتٸرەم دەدٸ مە – ٶلتٸرۋٸ تيٸس. ونى ٸستەمەسە ەز دەگەن ات الادى. ەشكٸم ونى ادام قاتارىنا قوسپايدى. ساناتتان شىعارادى. تٸپتٸ ٶز اجالى دا سول ٶز سٶزٸنەن كەلۋٸ عاجاپ ەمەس. سولاي, جيەن! سٶزگە ساق بولۋ كەرەك.
ٷنسٸز مويىندادىم.
***
ماقاشقالادا (داعىستان) نوعاي ەن-بي انسامبلٸنٸڭ كٶركەمدٸك جەتەكشٸسٸ سراجاددين باتىروۆ دەگەن ازامات ٶتتٸ. جٸگٸتتٸڭ تٶرەسٸ ەدٸ. ٶزٸ ەنشٸ, بيشٸ ەرٸ اقىن. الماتىعا كەلگەن ساپارىندا تانىسىپ, دوستاسىپ ەك.
– نوعايدىڭ باسىنا نەۋبەت ورنادى. سانىمىز ساناۋلى, بار-جوعى الپىس مىڭ ەك. ونىڭ ٶزٸ تٶرت ايماقتا شاشىراپ جٷر. مينۆودا قالاسىنان كٷنٸنە ون بەس مينۋت نوعاي تٸلٸندە حابار بەرٸلەدٸ. مەكتەپ جوققا تەن. تٸلٸمٸز شۇبار الا. قىزدارىمىز كٸم كٶرٸنگەنگە تيٸپ كەتٸپ جاتىر. تٷبٸمٸز بٸر, تەگٸمٸز ورتاق, بٸزدٸ قازاقستانعا قوسىپ الساڭدارشى. قۇرىپ بٸتۋگە اينالدىق قوي. جاتقا جايعان قۇشاقتارىڭ بٸزگە كەلگەندە قۋسىرىلىپ قالاتىنى نەسٸ? بٸر تۋعان قازاعىم-اۋ…
جىلاپ وتىر ەكەن. جۇباتار سٶز تابا المادىم.
***
عايسا پايعامبار: «مەن ٶلگەن ادامعا دەم سالىپ, جان كٸرگٸزگەن كەزٸم بولعان. بٸراق قۇداي توپاس عىپ جاراتقان ادامنىڭ ەشقايسىسىنا اقىل كٸرگٸزە المادىم», – دەگەن.
***
قازٸردە تاسقا ەمەس, وقىعان توپاسقا سٷرٸنەتٸن بولدىق.
***
ەسٸ بار ەل ەسۋاسىن دا تٷگەندەيدٸ. بٸز قاي ەسەپتە جٷر ەكەنبٸز?
***
بەرٸ باي-باعلاننىڭ قولىندا, ال سەندە قارا باقىر دا بولماسا, ول ەلدٸ وتانىم دەپ ەسەپتەۋگە بولا ما?..
***
حالىق اقشانىڭ تٸلٸن بٸلگەنمەن, ادامنىڭ تٸلٸن بٸلمەيتٸندەردەن شارشادى.
***
ۇيات – بٸرەۋ. بەت – ەكەۋ. قالاي جەتكٸزەرسٸڭ.
***
ۇيات اداممەن بٸرگە تۋىپ, بۇرىن ٶلەدٸ.
***
ۇيات – تاۋار ەمەس. بٸراق دەفيتسيت!
***
كٶر قازعان مەن باس جازعاننىڭ ساۋابى بٸردەي.
***
«قازاق بايىسا قاتىن الادى» دەۋشٸ ەدٸ. قازٸرگٸ جاڭا قازاقتار قاتىندى «دۆيجيمىي» دەپ ەسەپتەپ, نەدۆيجيموست الىپ الدى.
***
ەرٸ قاراپ جىلاپ, بەرٸ قاراپ كٷلٸپ قاشانعا دەيٸن جٷرەر ەكەنبٸز?!
***
ال دا قاش دەگەن ۇلتتىق ويىن قىزىپ تۇر. مەرەسٸ مەن سٶرەسٸ كٶرٸنبەيدٸ.
***
«اي شالقاسىنان تۋسا, كٷن سالقىن بولادى» دەپ جورىپ, «مە, ساعان!» دەپ قولىنداعى تاياعىن سوعان قاراي لاقتىراتىن اڭقاۋ شالداردىڭ ۇرپاعى ەك. زامان – تٷلكٸ. بٸز كٸم بولىپ شالار ەكەنبٸز?!
***
يت ينە جەپ ٶلەدٸ, بٶرٸ وق جەپ ٶلەدٸ, اشقاراق بيزنەسمەن كرەديت جەپ ٶلەدٸ.
***
مىسىق ماي تاۋىپ السا, قايدا بارىپ جەرٸن بٸلمەي جٷگٸرەتٸن. كەي مينيسترلٸكتەگٸ كلەركتەر دە سول – تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيٸن قولدارىنا ەكٸ-ٷش بەت قاعازدى ۇستاپ الىپ, ەر كابينەتكە بٸر كٸرٸپ, جۇمىس كٷنٸن اياقتايدى.
***
قۇتىلعانمەن زاستويدان, قۇتىلمادىق اس-تويدان.
***
ەرتەڭگٸ جەر قۇيرىقتان بٷگٸنگٸ ٶكپەنٸ تەتتٸ كٶرٸپ جٷرمٸز.
***
ٶڭكەي چينوۆنيكتەرمەن, كٶزٸن شەل باسقان بايشىكەشتەرمەن, قۇل-قۇتانمەن, سۇرقاي بازارشىلارمەن قاي قاقپاعا بارىپ تٸرەلەر ەكەنبٸز?!
***
شىندىقتىڭ دا باقىت سيياقتى كەش كەلەتٸنٸ-اي!
***
تابىنىپ تا, تاڭىرقاپ تا بولدىم. ٶز ەركٸم ٶزٸمە تيسٸن. رۇقسات ەتٸڭٸزدەر.
***
ۇستازعا تابىنا بەرسەڭ مەڭگٸرت بوپ قالۋ قيىن ەمەس.
***
وي ازاتتىعىن اڭساپ ەم, الدىم – جار, ارتىم ٶرت ەكەن.
***
اقساقال ادام دومبىرامەن ناقىل تەرمەنٸ تٶگٸپ وتىر.
– بٸرٸنشٸدە نە جامان…
– ەكٸنشٸدە نە جامان…
– ٷشٸنشٸدە نە جامان…
– قويشى, كٶكە, شارشادىم, – دەدٸم. – جٷرەگٸم اينيدى.
***
مال باعىپ, ماقال شىعارىپ جٷرگەندە كٶپ جاڭالىقتان كٶز جازىپ قالىپپىز.
***
قازاقتىڭ قايعىسى قارنى تويعان جەردە قالادى.
***
جولبارىس كٶرسەڭ قۇيرىعىنان ۇستاپ ايىرىلما. ايىرىلساڭ ٶزٸڭدٸ جارىپ تاستايدى… جارىلىپ, جايراپ قالعاندار از با?
***
مەنٸ بٸرەۋلەر مٸنەزسٸز دەيدٸ. مٸنەز دەگەن اينالايىن عوي. مٸنەزٸ جوقتاردان قورقۋ كەرەك. ولار جول تاڭدامايدى, جاعداي تاڭدايدى.
***
قازاقستاننىڭ قوراسى اشىق-تەسٸك جاتىر. كٸم كٶرٸنگەن كٸرٸپ-شىعۋدا. داۋسى جۋان بٸر تٶبەتتٸ بايلاپ قويار ما ەدٸ?!
***
1989 جىلى «دٷنيە عايىپ» دەگەن پوۆەست جازدىم. سٸبٸردٸ جايلاعان ەسكيموستاردىڭ ٶمٸرٸنەن. باستى كەيٸپكەرٸم – اينان مەن ەمرون. قاقاعان قىس ٸشٸ. الاتاڭمەن جولعا شىعىپ, ەكٸ سەلونىڭ ورتاسىندا اداسادى. شاناعا جەككەندەرٸ جەتٸ يت. توپ باستاۋشى اق يت. ەبدەن تارىققان سەتتە تٶبەلەرٸنەن سامولەت ۇشادى. بۇلار «قۇتقار, الىپ كەت» دەپ ايقايلاپ جٷگٸرەدٸ. قارايدى ما? اقىرى اق يت ٶلٸپ, جەتەك باسىنا قىزىل يت كەلەدٸ. ول تٸپتەن اداستىرادى. اينان مەن ەمرون تٶبەلەسٸپ جاتادى…
وقيعانىڭ بەرٸن تٸزٸپ قايتەمٸن. كەڭەس دەۋٸرٸنٸڭ قىراعى كٶزٸنەن وسى پوۆەستٸڭ قالاي ٶتٸپ كەتكەنٸنە تاڭمىن. سول جازىلعان جىلى «جالىن» جۋرنالىنا جارييالانعان. اق, قىزىل يت دەپ نەنٸ مەڭزەگەنٸم تٷسٸنٸكتٸ. اينان, ەمرون – حالىق. اداسىپ جٷر. ال كٶكتە كەتٸپ بارا جاتقان سامولەت ورتالىق كوميتەتتٸڭ ساياسي بيۋرو مٷشەلەرٸ ەدٸ عوي. ويباي قاققان حالىققا ارتىنداعى قىزىل شامىن كٶرسەتٸپ كەتەتٸن, ياعني قولىن شىعارىپ بارا جاتتى.
بٸر كەشتە اتاقتى اقىن تەمٸرحان مەدەتبەكوۆ كەزدەسٸپ:
– ەبٸش اعاڭ (كەكٸلباەۆ) پوۆەسٸڭدٸ وقىپتى, ماقتادى. «تالانتتى جٸگٸت قوي, ساق بولسىن, ايتا بار» دەدٸ, – دەپ سەلەمٸن جەتكٸزدٸ. ٸشٸم قىلپ ەتە تٷستٸ. سۇڭعىلا عوي, استارىن سەزگەن ەكەن. ول كەزدە اعا قوناەۆتىڭ قاراۋىندا سەكتور مەڭگەرۋشٸسٸ.
ٶزگەلەر وقىمادى يە كٶزگە ۇرىپ تۇرعان ساياسي جٷيەگە قارسىلىقتى جاي قارسىلىق ەمەس-اۋ, دۇشپاندىق سٶزدٸ تٷسٸنبەدٸ. ەيتپەسە جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى مۇحتار شاحانوۆقا دا, ونى جازعان ماعان دا بٸر سويقان ەزٸر ەدٸ. جاي سويقان ەمەس, ساياسي ديسسيدەنت بوپ كەتە بارار ما ەدٸم, كٸم بٸلسٸن?!
راحىمجان وتارباەۆ
.jpg)