Ár adam óz qabilet-qajyryna, ikemine qarai belgili ister atqaryp, qoǵamnan óz ornyn alýǵa umtylady. «Alýan-alýan júirik bar, áline qarai shabady» degen naqyl beker aitylmaǵan. Qus ta qanatynyń talmai jetken jerine deiin ushyp baryp qonady. Adamnyń da shyrqap shyǵatyn óz biigi bolady. Biraq alǵan bilimi men mamandyǵynan ózge ár kiside azamattyq qasiet bolǵanǵa ne jetsin! Bul ózi oqý-toqýmen, jattyǵýmen nemese mansaptyń iri-usaqtyǵymen boiǵa taraityn baq emes, árkimde bola bermeitin sirek daryn – azamattyq daryn.
Búginde jasy jetpiske tolǵanyn qalyń jurtshylyq atap ótip otyrǵan kórnekti ádebiet tarihshysy, pýblitsist jazýshy, birneshe akademiianyń múshesi, filologiia ǵylymynyń dokto- ry, professor Qazaqstan ǵylymyna eńbek sińirgen qairatker Tursynbek Kákishevtiń ádebiettanýdaǵy qomaqty eńbekterin aitqanda, men onyń tulǵasyna tán bir ǵana sipatty ataǵym keledi. Ol Tursynbektiń azamatqa laiyqty minezi. Ádette, azamat degen sózdi jii aitamyz. Degenmen sol anyqtamaǵa kez kelgenniń boiynan tiisti sipat tabyla bermeidi. Keibireýdiń belgili bir ǵylym, pán, óner, kásip salasyna qabileti kúshti, biraq azamattyq sanasy men tuǵyry tómen. Menińshe, keń maǵynada alǵanda, azamattyq degen adamnyń qoǵamdyq, áleýmettik, jalpy jurtshylyq máselesine kózqarasymen anyqtalatyn nárse. Ómirde bolyp jatqan jetistikterge súiinbeitin, jamandyqtarǵa kúiinbeitin, óz qara basynyń muqtajdyǵynan ózgege kóńilin aýdarmaityn jandar bolady, biraq olar azamat emes.
Dúniedegi sumdyqtar janyna batatyn, sol soraqylyqtarǵa qarsy ún kóteretin, búlingendi túzeýge atsalysatyn, bolyp jatqan qubylystarǵa óz bilgenin aita alatyndar, shyndyq úshin basyn qaterge bailaityndar ǵana mundai ataqqa ie bolmaq. Tirshiliktiń «mailysy men jailysynan qos qoldap ustap aiyrylmaityndar, joǵary laýazymdardyń kóleńkesinen shy- ǵa almaityndar, qaitsem jańylyp ketpeimin» degendi ámende esinde ustaityndar azamat qatarynan kórine almaidy. Jaǵdaiǵa ikemdelip búgin bylai, erteń olai deitinder azamattyq tuǵyrǵa shyǵa almaǵandar.
Qysqarta aitsaq, eshkimge jábir-japa kórsetpeý jáne eshkimniń aitqanyna kónip, aidaýyna júrmei, qiiamet zorlyqty kórse de kórmegendei bolyp únsiz buǵyp qalmaý, ózgelerge de záredei qiianatqa barmaý, ár jaidy óziniń aqyly, sanasy, ar-ujdanymen sheship baǵalaý – azamattyq belgileri dep bilemin. Menińshe, Tursynbek kóp ádebietshi áriptesterimizdiń arasynda ár máselege óziniń oi-pikirin erkin de batyl aitatyn, sózine myqty, el namysyn qorǵaityn azamattar qatarynda. Buǵan birneshe mysal keltirýge bolady. Áli esimde, 1956 jyly Jazýshylar odaǵynyń organy «Qazaq ádebietinde» kópten tunshyǵyp aitylmaǵan, ár adamnyń kóńil túkpirinde ornyqqan birsypyra máselelerdi batyl kóterdi. Munyń tosyndyǵy, tipti ishtei qoldap otyrǵan keibireýler «mynaý durys bolǵan eken» dep aitýǵa batyly bara bermeitin.
Mine, sondai jaǵdaida qazaq ziialylarynyń ishinde sanaý- ly adamdar ǵana ún kóterip, atsalysyp, «Qazaq ádebietine» maqalalar jazyp, tildeskendigin bildirdi. Bul kezde men «Qazaq ádebieti» gazetiniń syn bóliminiń meńgerýshisi jáne osy materialdardy uiymdastyrýshynyń biri bolyp edim. Meniń osy taqyryptaǵy alǵashqy maqalam 1956 jyly 22 sáýirde «Qazaq ádebieti» gazetinde «Eń úlken bailyq» degen atpen jariialandy. Kimder qoldaǵany áli kúnge deiin esimde, qazaqtyń birsypyra ziialy otanshyl azamattary gazet kótergen máseleni qoldap ári damytyp, óz taraptarynan qosymsha materialdar aityp, jurtshylyqtyń kóńil túkpirindegi máselelerdi qozǵady. Mine, sol kezde Tursynbek Qazaqstan Kompartiiasynyń Ortalyq Komitetine qaraityn Partiia institýtynda qyzmet isteitin. Partiia institýty degenniń ózi Ortalyq Komitetpen úndes, saiasaty birdei mekeme bolatyn.
Bir kúni redaktsiiaǵa Tursynbek gazetke jazǵan maqalalardy qoldaǵan birneshe joldastarynyń qoly qoiylǵan maqala ákeldi. Onda qazaq tiliniń órisin keńeitý kerek, ózara abitýrient bólimderi ashylsyn degen siiaqty máselelerdi kóteripti. Bul máseleni kótergen basqa da maqalalar boldy, biraq myna maqala erekshe, Ortalyq Komitettiń janyndaǵy partiia institýty qyzmetkerleriniń sózi bolyp shyqqany ereksheleý estildi, áserli boldy.
Keiinnen estidik, Ortalyq Komitet institýt qyzmetkerlerin jinap alyp, Qazaqstan kompartiiasynyń ideologiialyq hatshysy qyspaqqa salypty. Toptasyp nege maqala jazasyńdar, «Qazaq ádebietiniń» ultshyldyq pozitsiiasyn nege qoldaisyńdar dep kóp áýrege salǵanyn da estidik. Biraq keiin bári umytyldy ǵoi. Aitaiyn dep otyrǵanym – azamattyq turǵy. Máselen, bir jaqsylyqty kórip «iá sondai eken» dep aitýǵa da bolady. Bir qiianatty kórip «bul meniń jumysym emes» dep ótip ketýge de bolady. Al shyn azamattar olai dei almaidy. Kókeiindegi sóz aitylyp qalsa, sony qostaidy. Mine, sirek daryn dep otyrǵanym osy. Mundai minezden Tursynbek eshqashan taiǵan emes. Ár kezde de óz oiyn batyl aitatyn, halyqtyń oiyndaǵy namys sózin aita biletin qabiletti azamat. Kógildir ekrannan, radiodan aityp, maqalalary men kitaptarynda ashyq jazyp júr. Taǵy eske túsetin bir jai – M. Áýezov atyndaǵy Ádebiet jáne óner institýtynda birge istedik. Marqum M. Dúisenov bar edi. Sonda ádebiet tarihyn jasaýdyń printsipteri talqylanyp jatady. Árine, «qandai kózqaraspen neni qaraimyz» degen áńgimeler kún tártibine qoiylady. Sonda qazaqtyń ádebi synynyń tarihyn Tursynbek alǵash ret qolǵa alǵan edi. Ol kezde syn tarihy bildei ýniversitettiń oqý josparynda joq edi. Tursynbek muraǵatty biletindigin tanytty, institýtta oqyp júrgen kezden bastap muraǵat qazynasyn izdeýge daǵdylanǵan. Qazaqtyń burynǵy basylymdary «Aiqaptaǵy», «Qazaq» gazetindegi taǵy basqa gazet-jýrnaldardaǵy materialdardy jinap, solardyń negizinde ol qazaq ádebi synynyń tarihy bar degen máseleni dáleldegisi keldi. Biraq bul másele institýttyń josparynda bolǵan joq. Josparlanbaǵan taqyrypty zerttediń dep institýt basshylyǵy kinálady. Osy talaby úshin taiaq jedi. El qatarly tiisti mólsherde ǵylymi jumysyn oryndap, «josparym oryndaldy» dese, «tereńdemediń, jańalyq ashpadyń» dep otyrǵan kisi joq. El siiaqty typ-tynysh júre berýge bolar edi.
Biraq Tursynbek olai etpedi. Sol zertteýin doktorlyq dissertatsiia negizine ainaldyryp, kitaptar shyǵardy. Osyndai tabandylyqtyń arqasynda ǵylymǵa «Qazaq ádebieti syny» degen pán qosyldy. Sol kezge deiin tasada qalyp qoiǵan bir janrdy qozǵaýǵa atsalysty. Mine, osydan da onyń azamattyq turǵysy sezilgen edi. Kórsetip bergen jolǵa túspei, ózinshe tyń soqpaq izdeý, meili jańylysyp ketsin, meili oilary dál tússin, sonda da ol izdený súrlenýinen ainymady. Aqyr aiaǵynda Tursynbekti ádebiet institýtynan shyǵaryp ta jiberdi.
Sonda ne úshin deisiz ǵoi, jospardy oryndamaǵany úshin. Ádebiettiń bir janryn qatarǵa qosqanyna raqmet aitýdyń ornyna qorlyq kórsetti. Jospardy kezinde oryndamaǵany ras, biraq onyń esesine, kóp paidaly jumystar atqardy. Jospar ásheiingi syltaý, aitqanǵa kónbegen ony sol kezde qyryna alǵan toptar bolatyn.
Ulttyq múddeden góri ózderiniń jeke bastarynyń qamyn, qyzyǵyn oilaǵandarǵa kóldeneń kelip qaldy da, ǵylymi keńeste jasyryn daýyspen syzyp tastady. Tursynbekti attestatsiiadan ótkizbedi. Ishki kesek oiyn tarta sóilep, tiisti jumysyn oryndap «men pálen baspa tabaq jazdym» dep kúpinýine bolatyn edi. Ol kezde adamdar solai da isteitin-di. Oǵan Tursynbek barmady. Bul onyń namystylyǵynan.
«...Bizde nege syn janry bolmaýǵa tiis. Biz kimnen kem edik?» – dep izdengendikten. «Ádebi syn tarihy joq» degen pikir ábden ornyqqan kez bolatyn. Óitkeni, birde-bir basylymdarda ádebiet syny boldy dep aitylmaityn. Ári ketkende synnyń elementi ǵana bar deitinbiz. Tursynbek qalyptasqan pikirge qarsy bardy. Ne úshin bardy? Ataq úshin barǵan joq. Jumystan shyǵyp keteiin degen joq. Kim ózin jumystan qýyp jibersin dep oilaidy. Adamnyń kóńil túkpirinde bir batyldyq bolady.
Eldik minezdiktiń basymdylyǵy bolady. Tursynbekte sol minez bar. Tursynbekti jumystan shyǵarǵan ǵylymi keńes músheleriniń kóbi mundai eńbek jasaǵan joq. Olar jasyryn daýyspen syzyp tastasa da, Tursynbek ýniversitetke aýysyp, qazir ataqty ǵalymdardyń biri bolyp otyr. Sol jerde doktorlyq ta qorǵady, basqa da ataqtaryn aldy. Meniń aityp otyrǵanym, óz jolyn tabý úshin adamǵa azamattyq minez kerek. Ondai minez Tursynbekte bar. Sol tusta bizdiń ádebiet institýtynda aryzqoi jigitter boldy. Tájiribeleri mol, bailanystary kóp. Solarǵa qiǵash kelip qaldy. Tursynbek óz betimen olarǵa tiisken joq. Qazaq ádebi synyna bailanysty bir kitaby shyqpaqshy. ul kandidattyq dissertatsiiasyndaǵy materialdar edi.
20-jyldar – shytyrman kezeń, ár túrli aǵymdar boldy. Jańa ádebiet sol kezde qalyptasty. Mine, osy shyǵaiyn dep jat- qan kitabyna bireý «domalaq» aryz jazypty. Biz bir bólimde isteitinbiz. Tursynbek kúnde sharshap-shaldyǵyp keledi. «Ne boldy?» – dep suraimyz. «Meniń kitabymnyń ústinen aryz túsiripti, kim ekenin bilmeimin. Lito kúnde áýreleidi, «ana sóz qalai, myna sóz qalai, mynaý durys emes» dep bir terminderge jabysady. Sharshadym ábden», – dedi.
Áiteýir, sol kitaby bes-alty aidan keiin sarylyp áreń shyqty. Aqyrynda aryzdy kimniń jazǵanyn bilipti. Bir jinalysta, shashy appaq qýdai óleń jazatyn qyzmetker bar edi, sonyń atyn battita atap, «bireýdiń kitabynyń ústinen aryz jazǵansha, nege óz jumysyńdy jasamaisyń» dep tap berdi. Men de, Myrzabek te: «Sen artyq kettiń, anaý jasy úlken adam edi ǵoi», – dedik. «Men bilip aityp otyrmyn», – dep aitqanynan qaitpaidy. Sóitsek jańaǵy bizben birge jumys istep júrgen, jasy úlkenirek bir aqynsymaqtyń shaǵymy eken. Ol úndemei tyndy. Qiianat sóz bolsa, qatty daý shyǵarýǵa bolady. Tursynbektiń aitqany qiianat bolmaýy kerek. Álgi adam astyrtyn jumys istep kóp ziian keltirdi. Institýttyń direktorymen birlesip alyp, attestatsiia kezinde Tursynbekti qulatty. Buǵan qabileti jetti.
Pále izdeitin adamdarǵa toqyraý kezinde mol múmkindik jasaldy ǵoi. Osyndai qastandyqqa qarsy shabatyn azamattyq minez Tursynbekten ylǵi tabylady. Baiandama jasaǵanda, ne bolmasa belgili problema týraly sóilegende oiyn ashyq aitady. Sáken týraly ǵaibat sózder sol kezde kóp aityldy. S. Seifýllin – qyzyl qyran sovet kúreskeri, oǵan daý joq. Qandai ideologiia bolyp, qandai júie ózgerip ketse de Sáken tarihta qalady. S. Seifýllin týraly shyǵarmalardy jariialaýǵa kedergi jasaǵan keibir redaktsiialar, baspalar, laýazymdy adamdar bolǵan, solarmen shabysyp maidanǵa túsip ketti. Sáken tvorchestvosyn tereńdei zerttep, kitap jazdy.
«Tamasha adamdar ómiri» tsiklinde Máskeýden kitap shyǵaryp, keiin qazaqsha jariialandy. Sáken tvorchestvosyn jaqsy biletindikten, muraǵat materialdaryna qanyqqandyqtan bul qairatkerdiń eńbegin burmalaýshylarǵa batyl qarsy shyqty. Bul jolda da ózine kóp dushpan taýyp aldy. Oiyn tike ári ashy aitatyndyqtan qoǵam úshin paidasy kóp bolǵanymen, jeke qara basyna paida keltire bermeidi.
Biraq oǵan qarap adamǵa tabiǵat bergen minezden tartynýǵa bolmaidy. Tursynbekpen talai jyldan beri joldaspyz, dospyz. Árkimniń minezi ár túrli. Bireýge oiqy, bireýge tuiqy. Árkimniń óz kózqarasy bar. Jalpy, Tursynbektiń shyndyqqa jyǵylatyndyǵy, ádildikti aitýǵa tyrysatyndyǵy, ulttyń namysyna, taǵdyryna beijai qaramaityndyǵy, ótkir máselelerden qashyp, buǵyp qalmai, halyq sózin sóileýge talaptanatyny – onyń eń jaqsy qyry. 1956 jyly másele kótergenimiz úshin taiaq jegenniń biri men bolatynmyn. Qaýlyǵa ilikkenderdiń ishinde meniń atym birinshi atalatyn. Ultshyl degen ataqqa da ushyrap, partiiadan da shyqtyq, jazǵan eńbekterimiz basylmai qalǵan kezderi de boldy. Jumystan qýyldym. Ol kezde tártip kúshti. Bireý Ortalyq Komitet tarapynan synalsa, onyń aty da, eńbegi de atalmaýy kerek degendi gazet-jýrnaldar úndemei-aq biletin. Sondai nusqaý boldy ma, bolmady ma, anyq bilmeimin, biraq ómirimde birinshi ret aýdarma jasap em, baspai qoidy. «Qazaq ádebieti» kótergen problemanyń bastaýshysy, uiymdastyrýshysy dep kóp qýǵyn kórdim.
Sondai qiyn kezeńde qýǵynda júrgen adamǵa janasýdyń ózi kúnádai bolatyn. Jamanatqa qalatyn qaýip ol kezde kúshti edi. Biraq shyn azamattyq qabileti bar adamdar shyrqyraǵan shyndyqty aitpai tura almaidy. «Erteń jumystan shyǵyp qalam-aý» nemese «syi-siiapattan qur qalam-aý» demeidi. Sol kezde menen bezbegenderdiń biri – Tursynbek boldy. Odan keiin de ómirdiń ár kezeńderinde alǵan baǵytynan taimai, oiyndaǵysyn ashyq aityp kele jatqan ádebietshilerimizdiń biri – Tursekeń ǵoi. Adaldyq, batyldyq qalys júrgen adamdarǵa jaqsy bolǵanmen, eldiń bári ony unata qoimaidy. Shyndyqty kesip aitqany úshin Tursekeń túrli kedergilerge ushyraýda. Alaida adal eńbegi bárin de jeńip keledi. Óziniń qajyrly darynymen tanylyp, kóptegen kitaptar shyǵardy. Jas kadrlar daiyndap jatyr. Tursynbektiń ýniversitetke barǵanyna otyz shaqty jyl bolyp qaldy. Qanshama shákirt ertip, ulaǵatty ustaz boldy. Qadiri artty. Biz buǵan qýanyshtymyz. Osy mereitoiǵa jarqyn júzimen kelip otyr.
Eshýaqytta da problemalyq máselelerden qalys qalmai, oiyn jarqyratyp aita biletindigi sirek qasiet. Bizdiń qoǵamǵa jetise bermeitin mamandyq kóp qoi. Biz jańa memleket quryp jatyrmyz. Táýelsizdik týyn kóterdik. Kemshilikter de, ilgerileý de tolyp jatyr. Qai zamanda da azamattyq tulǵa kerek. Kórmegen qorlyǵymyz az. Jaqsy adamdardyń kóbi joiylyp ketti. Osy ǵasyrdyń basynan beri qazaq halqynyń kórgen qasiret-qiynshylyǵy halqymyzdyń tórtten úsh bóliginiń elden bezip ketýine májbúr etti. Osyndai soqqylar otarshylardyń júiesiz júrgizgen jumystarynyń nátijesi. Bizdiń halqymyzdyń kóp jaqsy qasietin joiyp jibergen siiaqty. Batyldyq, júrektilik, namystylyq siiaqty qasietter ekiniń birinen kezdese bermeidi.
Qoǵamnyń aýasyn tazartý úshin shyndyq sóz kerek. Esh- qashan tátti, jalǵan sózben eshteńe tyndyra almaimyz. Qazaqtyń «Dos – jylatyp aitady, dushpan – kúldirip aitady» degenindei, qatty aitý qulaqqa jaǵymdy estile bermeidi. Biraq qatty aitpasqa da bolmaityny kóp. Qoldarynda biligi bar laýazymdy adamdardyń qulaǵyna bul sózder kóbine jaq- paidy. Kúldirip aitqan sóz ben jylatyp aitqan sózdi unata bermeidi. Al Tursynbek kúldirip aitýdyń sheberi emes. Bul týra sóilep týǵanyna jaqpai qalatyn jigitterdiń biri. Biraq qoǵamnyń órkenieti úshin osyndai minezder airyqsha kerek.
Sózimdi azamattyq daryn degennen bastadym. Ádebietshilik – synshylyq daryn demedim. Sebebi, ol – jeke taqyryp. Tursekeń aldaǵy ýaqytta da osy minezinen tanbai, qoǵamda atqarar isine myǵym bolyp, osy qasietterin shákirtterine daryta bersin. Qazaq qoǵamyna jol kórsetetin, zulymdyqty áshkereleitin, jaqsylyqty madaqtaityn kúresker minezdi tabandy azamattar óte kóp kerek.
Rahmanqul Berdibaev, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor.
«Azamattyq daryn» 2012 jylǵy «Ónegeli ómir: Tursynbek Kákishev» kitabynan alyndy.
Ult portaly
