ەر ادام ٶز قابٸلەت-قاجىرىنا, يكەمٸنە قاراي بەلگٸلٸ ٸستەر اتقارىپ, قوعامنان ٶز ورنىن الۋعا ۇمتىلادى. «الۋان-الۋان جٷيرٸك بار, ەلٸنە قاراي شابادى» دەگەن ناقىل بەكەر ايتىلماعان. قۇس تا قاناتىنىڭ تالماي جەتكەن جەرٸنە دەيٸن ۇشىپ بارىپ قونادى. ادامنىڭ دا شىرقاپ شىعاتىن ٶز بيٸگٸ بولادى. بٸراق العان بٸلٸمٸ مەن ماماندىعىنان ٶزگە ەر كٸسٸدە ازاماتتىق قاسيەت بولعانعا نە جەتسٸن! بۇل ٶزٸ وقۋ-توقۋمەن, جاتتىعۋمەن نەمەسە مانساپتىڭ ٸرٸ-ۇساقتىعىمەن بويعا تارايتىن باق ەمەس, ەركٸمدە بولا بەرمەيتٸن سيرەك دارىن – ازاماتتىق دارىن.
بٷگٸندە جاسى جەتپٸسكە تولعانىن قالىڭ جۇرتشىلىق اتاپ ٶتٸپ وتىرعان كٶرنەكتٸ ەدەبيەت تاريحشىسى, پۋبليتسيست جازۋشى, بٸرنەشە اكادەمييانىڭ مٷشەسٸ, فيلولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتو- رى, پروفەسسور قازاقستان عىلىمىنا ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەر تۇرسىنبەك كەكٸشەۆتٸڭ ەدەبيەتتانۋداعى قوماقتى ەڭبەكتەرٸن ايتقاندا, مەن ونىڭ تۇلعاسىنا تەن بٸر عانا سيپاتتى اتاعىم كەلەدٸ. ول تۇرسىنبەكتٸڭ ازاماتقا لايىقتى مٸنەزٸ. ەدەتتە, ازامات دەگەن سٶزدٸ جيٸ ايتامىز. دەگەنمەن سول انىقتاماعا كەز كەلگەننٸڭ بويىنان تيٸستٸ سيپات تابىلا بەرمەيدٸ. كەيبٸرەۋدٸڭ بەلگٸلٸ بٸر عىلىم, پەن, ٶنەر, كەسٸپ سالاسىنا قابٸلەتٸ كٷشتٸ, بٸراق ازاماتتىق ساناسى مەن تۇعىرى تٶمەن. مەنٸڭشە, كەڭ ماعىنادا العاندا, ازاماتتىق دەگەن ادامنىڭ قوعامدىق, ەلەۋمەتتٸك, جالپى جۇرتشىلىق مەسەلەسٸنە كٶزقاراسىمەن انىقتالاتىن نەرسە. ٶمٸردە بولىپ جاتقان جەتٸستٸكتەرگە سٷيٸنبەيتٸن, جاماندىقتارعا كٷيٸنبەيتٸن, ٶز قارا باسىنىڭ مۇقتاجدىعىنان ٶزگەگە كٶڭٸلٸن اۋدارمايتىن جاندار بولادى, بٸراق ولار ازامات ەمەس.
دٷنيەدەگٸ سۇمدىقتار جانىنا باتاتىن, سول سوراقىلىقتارعا قارسى ٷن كٶتەرەتٸن, بٷلٸنگەندٸ تٷزەۋگە اتسالىساتىن, بولىپ جاتقان قۇبىلىستارعا ٶز بٸلگەنٸن ايتا الاتىندار, شىندىق ٷشٸن باسىن قاتەرگە بايلايتىندار عانا مۇنداي اتاققا يە بولماق. تٸرشٸلٸكتٸڭ «مايلىسى مەن جايلىسىنان قوس قولداپ ۇستاپ ايىرىلمايتىندار, جوعارى لاۋازىمداردىڭ كٶلەڭكەسٸنەن شى- عا المايتىندار, قايتسەم جاڭىلىپ كەتپەيمٸن» دەگەندٸ ەمەندە ەسٸندە ۇستايتىندار ازامات قاتارىنان كٶرٸنە المايدى. جاعدايعا يكەمدەلٸپ بٷگٸن بىلاي, ەرتەڭ ولاي دەيتٸندەر ازاماتتىق تۇعىرعا شىعا الماعاندار.
قىسقارتا ايتساق, ەشكٸمگە جەبٸر-جاپا كٶرسەتپەۋ جەنە ەشكٸمنٸڭ ايتقانىنا كٶنٸپ, ايداۋىنا جٷرمەي, قييامەت زورلىقتى كٶرسە دە كٶرمەگەندەي بولىپ ٷنسٸز بۇعىپ قالماۋ, ٶزگەلەرگە دە زەرەدەي قيياناتقا بارماۋ, ەر جايدى ٶزٸنٸڭ اقىلى, ساناسى, ار-ۇجدانىمەن شەشٸپ باعالاۋ – ازاماتتىق بەلگٸلەرٸ دەپ بٸلەمٸن. مەنٸڭشە, تۇرسىنبەك كٶپ ەدەبيەتشٸ ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ اراسىندا ەر مەسەلەگە ٶزٸنٸڭ وي-پٸكٸرٸن ەركٸن دە باتىل ايتاتىن, سٶزٸنە مىقتى, ەل نامىسىن قورعايتىن ازاماتتار قاتارىندا. بۇعان بٸرنەشە مىسال كەلتٸرۋگە بولادى. ەلٸ ەسٸمدە, 1956 جىلى جازۋشىلار وداعىنىڭ ورگانى «قازاق ەدەبيەتٸندە» كٶپتەن تۇنشىعىپ ايتىلماعان, ەر ادامنىڭ كٶڭٸل تٷكپٸرٸندە ورنىققان بٸرسىپىرا مەسەلەلەردٸ باتىل كٶتەردٸ. مۇنىڭ توسىندىعى, تٸپتٸ ٸشتەي قولداپ وتىرعان كەيبٸرەۋلەر «مىناۋ دۇرىس بولعان ەكەن» دەپ ايتۋعا باتىلى بارا بەرمەيتٸن.
مٸنە, سونداي جاعدايدا قازاق زييالىلارىنىڭ ٸشٸندە ساناۋ- لى ادامدار عانا ٷن كٶتەرٸپ, اتسالىسىپ, «قازاق ەدەبيەتٸنە» ماقالالار جازىپ, تٸلدەسكەندٸگٸن بٸلدٸردٸ. بۇل كەزدە مەن «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنٸڭ سىن بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ جەنە وسى ماتەريالداردى ۇيىمداستىرۋشىنىڭ بٸرٸ بولىپ ەدٸم. مەنٸڭ وسى تاقىرىپتاعى العاشقى ماقالام 1956 جىلى 22 سەۋٸردە «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە «ەڭ ٷلكەن بايلىق» دەگەن اتپەن جارييالاندى. كٸمدەر قولداعانى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەسٸمدە, قازاقتىڭ بٸرسىپىرا زييالى وتانشىل ازاماتتارى گازەت كٶتەرگەن مەسەلەنٸ قولداپ ەرٸ دامىتىپ, ٶز تاراپتارىنان قوسىمشا ماتەريالدار ايتىپ, جۇرتشىلىقتىڭ كٶڭٸل تٷكپٸرٸندەگٸ مەسەلەلەردٸ قوزعادى. مٸنە, سول كەزدە تۇرسىنبەك قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتٸنە قارايتىن پارتييا ينستيتۋتىندا قىزمەت ٸستەيتٸن. پارتييا ينستيتۋتى دەگەننٸڭ ٶزٸ ورتالىق كوميتەتپەن ٷندەس, ساياساتى بٸردەي مەكەمە بولاتىن.
بٸر كٷنٸ رەداكتسيياعا تۇرسىنبەك گازەتكە جازعان ماقالالاردى قولداعان بٸرنەشە جولداستارىنىڭ قولى قويىلعان ماقالا ەكەلدٸ. وندا قازاق تٸلٸنٸڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتۋ كەرەك, ٶزارا ابيتۋريەنت بٶلٸمدەرٸ اشىلسىن دەگەن سيياقتى مەسەلەلەردٸ كٶتەرٸپتٸ. بۇل مەسەلەنٸ كٶتەرگەن باسقا دا ماقالالار بولدى, بٸراق مىنا ماقالا ەرەكشە, ورتالىق كوميتەتتٸڭ جانىنداعى پارتييا ينستيتۋتى قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ سٶزٸ بولىپ شىققانى ەرەكشەلەۋ ەستٸلدٸ, ەسەرلٸ بولدى.
كەيٸننەن ەستٸدٸك, ورتالىق كوميتەت ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرٸن جيناپ الىپ, قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ يدەولوگييالىق حاتشىسى قىسپاققا سالىپتى. توپتاسىپ نەگە ماقالا جازاسىڭدار, «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ» ۇلتشىلدىق پوزيتسيياسىن نەگە قولدايسىڭدار دەپ كٶپ ەۋرەگە سالعانىن دا ەستٸدٸك. بٸراق كەيٸن بەرٸ ۇمىتىلدى عوي. ايتايىن دەپ وتىرعانىم – ازاماتتىق تۇرعى. مەسەلەن, بٸر جاقسىلىقتى كٶرٸپ «يە سونداي ەكەن» دەپ ايتۋعا دا بولادى. بٸر قيياناتتى كٶرٸپ «بۇل مەنٸڭ جۇمىسىم ەمەس» دەپ ٶتٸپ كەتۋگە دە بولادى. ال شىن ازاماتتار ولاي دەي المايدى. كٶكەيٸندەگٸ سٶز ايتىلىپ قالسا, سونى قوستايدى. مٸنە, سيرەك دارىن دەپ وتىرعانىم وسى. مۇنداي مٸنەزدەن تۇرسىنبەك ەشقاشان تايعان ەمەس. ەر كەزدە دە ٶز ويىن باتىل ايتاتىن, حالىقتىڭ ويىنداعى نامىس سٶزٸن ايتا بٸلەتٸن قابٸلەتتٸ ازامات. كٶگٸلدٸر ەكراننان, راديودان ايتىپ, ماقالالارى مەن كٸتاپتارىندا اشىق جازىپ جٷر. تاعى ەسكە تٷسەتٸن بٸر جاي – م. ەۋەزوۆ اتىنداعى ەدەبيەت جەنە ٶنەر ينستيتۋتىندا بٸرگە ٸستەدٸك. مارقۇم م. دٷيسەنوۆ بار ەدٸ. سوندا ەدەبيەت تاريحىن جاساۋدىڭ پرينتسيپتەرٸ تالقىلانىپ جاتادى. ەرينە, «قانداي كٶزقاراسپەن نەنٸ قارايمىز» دەگەن ەڭگٸمەلەر كٷن تەرتٸبٸنە قويىلادى. سوندا قازاقتىڭ ەدەبي سىنىنىڭ تاريحىن تۇرسىنبەك العاش رەت قولعا العان ەدٸ. ول كەزدە سىن تاريحى بٸلدەي ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ وقۋ جوسپارىندا جوق ەدٸ. تۇرسىنبەك مۇراعاتتى بٸلەتٸندٸگٸن تانىتتى, ينستيتۋتتا وقىپ جٷرگەن كەزدەن باستاپ مۇراعات قازىناسىن ٸزدەۋگە داعدىلانعان. قازاقتىڭ بۇرىنعى باسىلىمدارى «ايقاپتاعى», «قازاق» گازەتٸندەگٸ تاعى باسقا گازەت-جۋرنالدارداعى ماتەريالداردى جيناپ, سولاردىڭ نەگٸزٸندە ول قازاق ەدەبي سىنىنىڭ تاريحى بار دەگەن مەسەلەنٸ دەلەلدەگٸسٸ كەلدٸ. بٸراق بۇل مەسەلە ينستيتۋتتىڭ جوسپارىندا بولعان جوق. جوسپارلانباعان تاقىرىپتى زەرتتەدٸڭ دەپ ينستيتۋت باسشىلىعى كٸنەلادى. وسى تالابى ٷشٸن تاياق جەدٸ. ەل قاتارلى تيٸستٸ مٶلشەردە عىلىمي جۇمىسىن ورىنداپ, «جوسپارىم ورىندالدى» دەسە, «تەرەڭدەمەدٸڭ, جاڭالىق اشپادىڭ» دەپ وتىرعان كٸسٸ جوق. ەل سيياقتى تىپ-تىنىش جٷرە بەرۋگە بولار ەدٸ.
بٸراق تۇرسىنبەك ولاي ەتپەدٸ. سول زەرتتەۋٸن دوكتورلىق ديسسەرتاتسييا نەگٸزٸنە اينالدىرىپ, كٸتاپتار شىعاردى. وسىنداي تاباندىلىقتىڭ ارقاسىندا عىلىمعا «قازاق ەدەبيەتٸ سىنى» دەگەن پەن قوسىلدى. سول كەزگە دەيٸن تاسادا قالىپ قويعان بٸر جانردى قوزعاۋعا اتسالىستى. مٸنە, وسىدان دا ونىڭ ازاماتتىق تۇرعىسى سەزٸلگەن ەدٸ. كٶرسەتٸپ بەرگەن جولعا تٷسپەي, ٶزٸنشە تىڭ سوقپاق ٸزدەۋ, مەيلٸ جاڭىلىسىپ كەتسٸن, مەيلٸ ويلارى دەل تٷسسٸن, سوندا دا ول ٸزدەنۋ سٷرلەنۋٸنەن اينىمادى. اقىر اياعىندا تۇرسىنبەكتٸ ەدەبيەت ينستيتۋتىنان شىعارىپ تا جٸبەردٸ.
سوندا نە ٷشٸن دەيسٸز عوي, جوسپاردى ورىنداماعانى ٷشٸن. ەدەبيەتتٸڭ بٸر جانرىن قاتارعا قوسقانىنا راقمەت ايتۋدىڭ ورنىنا قورلىق كٶرسەتتٸ. جوسپاردى كەزٸندە ورىنداماعانى راس, بٸراق ونىڭ ەسەسٸنە, كٶپ پايدالى جۇمىستار اتقاردى. جوسپار ەشەيٸنگٸ سىلتاۋ, ايتقانعا كٶنبەگەن ونى سول كەزدە قىرىنا العان توپتار بولاتىن.
ۇلتتىق مٷددەدەن گٶرٸ ٶزدەرٸنٸڭ جەكە باستارىنىڭ قامىن, قىزىعىن ويلاعاندارعا كٶلدەنەڭ كەلٸپ قالدى دا, عىلىمي كەڭەستە جاسىرىن داۋىسپەن سىزىپ تاستادى. تۇرسىنبەكتٸ اتتەستاتسييادان ٶتكٸزبەدٸ. ٸشكٸ كەسەك ويىن تارتا سٶيلەپ, تيٸستٸ جۇمىسىن ورىنداپ «مەن پەلەن باسپا تاباق جازدىم» دەپ كٷپٸنۋٸنە بولاتىن ەدٸ. ول كەزدە ادامدار سولاي دا ٸستەيتٸن-دٸ. وعان تۇرسىنبەك بارمادى. بۇل ونىڭ نامىستىلىعىنان.
«...بٸزدە نەگە سىن جانرى بولماۋعا تيٸس. بٸز كٸمنەن كەم ەدٸك?» – دەپ ٸزدەنگەندٸكتەن. «ەدەبي سىن تاريحى جوق» دەگەن پٸكٸر ەبدەن ورنىققان كەز بولاتىن. ٶيتكەنٸ, بٸردە-بٸر باسىلىمداردا ەدەبيەت سىنى بولدى دەپ ايتىلمايتىن. ەرٸ كەتكەندە سىننىڭ ەلەمەنتٸ عانا بار دەيتٸنبٸز. تۇرسىنبەك قالىپتاسقان پٸكٸرگە قارسى باردى. نە ٷشٸن باردى? اتاق ٷشٸن بارعان جوق. جۇمىستان شىعىپ كەتەيٸن دەگەن جوق. كٸم ٶزٸن جۇمىستان قۋىپ جٸبەرسٸن دەپ ويلايدى. ادامنىڭ كٶڭٸل تٷكپٸرٸندە بٸر باتىلدىق بولادى.
ەلدٸك مٸنەزدٸكتٸڭ باسىمدىلىعى بولادى. تۇرسىنبەكتە سول مٸنەز بار. تۇرسىنبەكتٸ جۇمىستان شىعارعان عىلىمي كەڭەس مٷشەلەرٸنٸڭ كٶبٸ مۇنداي ەڭبەك جاساعان جوق. ولار جاسىرىن داۋىسپەن سىزىپ تاستاسا دا, تۇرسىنبەك ۋنيۆەرسيتەتكە اۋىسىپ, قازٸر اتاقتى عالىمداردىڭ بٸرٸ بولىپ وتىر. سول جەردە دوكتورلىق تا قورعادى, باسقا دا اتاقتارىن الدى. مەنٸڭ ايتىپ وتىرعانىم, ٶز جولىن تابۋ ٷشٸن ادامعا ازاماتتىق مٸنەز كەرەك. ونداي مٸنەز تۇرسىنبەكتە بار. سول تۇستا بٸزدٸڭ ەدەبيەت ينستيتۋتىندا ارىزقوي جٸگٸتتەر بولدى. تەجٸريبەلەرٸ مول, بايلانىستارى كٶپ. سولارعا قيعاش كەلٸپ قالدى. تۇرسىنبەك ٶز بەتٸمەن ولارعا تيٸسكەن جوق. قازاق ەدەبي سىنىنا بايلانىستى بٸر كٸتابى شىقپاقشى. ۇل كانديداتتىق ديسسەرتاتسيياسىنداعى ماتەريالدار ەدٸ.
20-جىلدار – شىتىرمان كەزەڭ, ەر تٷرلٸ اعىمدار بولدى. جاڭا ەدەبيەت سول كەزدە قالىپتاستى. مٸنە, وسى شىعايىن دەپ جات- قان كٸتابىنا بٸرەۋ «دومالاق» ارىز جازىپتى. بٸز بٸر بٶلٸمدە ٸستەيتٸنبٸز. تۇرسىنبەك كٷندە شارشاپ-شالدىعىپ كەلەدٸ. «نە بولدى?» – دەپ سۇرايمىز. «مەنٸڭ كٸتابىمنىڭ ٷستٸنەن ارىز تٷسٸرٸپتٸ, كٸم ەكەنٸن بٸلمەيمٸن. ليتو كٷندە ەۋرەلەيدٸ, «انا سٶز قالاي, مىنا سٶز قالاي, مىناۋ دۇرىس ەمەس» دەپ بٸر تەرميندەرگە جابىسادى. شارشادىم ەبدەن», – دەدٸ.
ەيتەۋٸر, سول كٸتابى بەس-التى ايدان كەيٸن سارىلىپ ەرەڭ شىقتى. اقىرىندا ارىزدى كٸمنٸڭ جازعانىن بٸلٸپتٸ. بٸر جينالىستا, شاشى اپپاق قۋداي ٶلەڭ جازاتىن قىزمەتكەر بار ەدٸ, سونىڭ اتىن باتتيتا اتاپ, «بٸرەۋدٸڭ كٸتابىنىڭ ٷستٸنەن ارىز جازعانشا, نەگە ٶز جۇمىسىڭدى جاسامايسىڭ» دەپ تاپ بەردٸ. مەن دە, مىرزابەك تە: «سەن ارتىق كەتتٸڭ, اناۋ جاسى ٷلكەن ادام ەدٸ عوي», – دەدٸك. «مەن بٸلٸپ ايتىپ وتىرمىن», – دەپ ايتقانىنان قايتپايدى. سٶيتسەك جاڭاعى بٸزبەن بٸرگە جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن, جاسى ٷلكەنٸرەك بٸر اقىنسىماقتىڭ شاعىمى ەكەن. ول ٷندەمەي تىندى. قييانات سٶز بولسا, قاتتى داۋ شىعارۋعا بولادى. تۇرسىنبەكتٸڭ ايتقانى قييانات بولماۋى كەرەك. ەلگٸ ادام استىرتىن جۇمىس ٸستەپ كٶپ زييان كەلتٸردٸ. ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورىمەن بٸرلەسٸپ الىپ, اتتەستاتسييا كەزٸندە تۇرسىنبەكتٸ قۇلاتتى. بۇعان قابٸلەتٸ جەتتٸ.
پەلە ٸزدەيتٸن ادامدارعا توقىراۋ كەزٸندە مول مٷمكٸندٸك جاسالدى عوي. وسىنداي قاستاندىققا قارسى شاباتىن ازاماتتىق مٸنەز تۇرسىنبەكتەن ىلعي تابىلادى. بايانداما جاساعاندا, نە بولماسا بەلگٸلٸ پروبلەما تۋرالى سٶيلەگەندە ويىن اشىق ايتادى. سەكەن تۋرالى عايبات سٶزدەر سول كەزدە كٶپ ايتىلدى. س. سەيفۋللين – قىزىل قىران سوۆەت كٷرەسكەرٸ, وعان داۋ جوق. قانداي يدەولوگييا بولىپ, قانداي جٷيە ٶزگەرٸپ كەتسە دە سەكەن تاريحتا قالادى. س. سەيفۋللين تۋرالى شىعارمالاردى جارييالاۋعا كەدەرگٸ جاساعان كەيبٸر رەداكتسييالار, باسپالار, لاۋازىمدى ادامدار بولعان, سولارمەن شابىسىپ مايدانعا تٷسٸپ كەتتٸ. سەكەن تۆورچەستۆوسىن تەرەڭدەي زەرتتەپ, كٸتاپ جازدى.
«تاماشا ادامدار ٶمٸرٸ» تسيكلٸندە مەسكەۋدەن كٸتاپ شىعارىپ, كەيٸن قازاقشا جارييالاندى. سەكەن تۆورچەستۆوسىن جاقسى بٸلەتٸندٸكتەن, مۇراعات ماتەريالدارىنا قانىققاندىقتان بۇل قايراتكەردٸڭ ەڭبەگٸن بۇرمالاۋشىلارعا باتىل قارسى شىقتى. بۇل جولدا دا ٶزٸنە كٶپ دۇشپان تاۋىپ الدى. ويىن تٸكە ەرٸ اششى ايتاتىندىقتان قوعام ٷشٸن پايداسى كٶپ بولعانىمەن, جەكە قارا باسىنا پايدا كەلتٸرە بەرمەيدٸ.
بٸراق وعان قاراپ ادامعا تابيعات بەرگەن مٸنەزدەن تارتىنۋعا بولمايدى. تۇرسىنبەكپەن تالاي جىلدان بەرٸ جولداسپىز, دوسپىز. ەركٸمنٸڭ مٸنەزٸ ەر تٷرلٸ. بٸرەۋگە ويقى, بٸرەۋگە تۇيقى. ەركٸمنٸڭ ٶز كٶزقاراسى بار. جالپى, تۇرسىنبەكتٸڭ شىندىققا جىعىلاتىندىعى, ەدٸلدٸكتٸ ايتۋعا تىرىساتىندىعى, ۇلتتىڭ نامىسىنا, تاعدىرىنا بەيجاي قارامايتىندىعى, ٶتكٸر مەسەلەلەردەن قاشىپ, بۇعىپ قالماي, حالىق سٶزٸن سٶيلەۋگە تالاپتاناتىنى – ونىڭ ەڭ جاقسى قىرى. 1956 جىلى مەسەلە كٶتەرگەنٸمٸز ٷشٸن تاياق جەگەننٸڭ بٸرٸ مەن بولاتىنمىن. قاۋلىعا ٸلٸككەندەردٸڭ ٸشٸندە مەنٸڭ اتىم بٸرٸنشٸ اتالاتىن. ۇلتشىل دەگەن اتاققا دا ۇشىراپ, پارتييادان دا شىقتىق, جازعان ەڭبەكتەرٸمٸز باسىلماي قالعان كەزدەرٸ دە بولدى. جۇمىستان قۋىلدىم. ول كەزدە تەرتٸپ كٷشتٸ. بٸرەۋ ورتالىق كوميتەت تاراپىنان سىنالسا, ونىڭ اتى دا, ەڭبەگٸ دە اتالماۋى كەرەك دەگەندٸ گازەت-جۋرنالدار ٷندەمەي-اق بٸلەتٸن. سونداي نۇسقاۋ بولدى ما, بولمادى ما, انىق بٸلمەيمٸن, بٸراق ٶمٸرٸمدە بٸرٸنشٸ رەت اۋدارما جاساپ ەم, باسپاي قويدى. «قازاق ەدەبيەتٸ» كٶتەرگەن پروبلەمانىڭ باستاۋشىسى, ۇيىمداستىرۋشىسى دەپ كٶپ قۋعىن كٶردٸم.
سونداي قيىن كەزەڭدە قۋعىندا جٷرگەن ادامعا جاناسۋدىڭ ٶزٸ كٷنەداي بولاتىن. جاماناتقا قالاتىن قاۋٸپ ول كەزدە كٷشتٸ ەدٸ. بٸراق شىن ازاماتتىق قابٸلەتٸ بار ادامدار شىرقىراعان شىندىقتى ايتپاي تۇرا المايدى. «ەرتەڭ جۇمىستان شىعىپ قالام-اۋ» نەمەسە «سىي-سيياپاتتان قۇر قالام-اۋ» دەمەيدٸ. سول كەزدە مەنەن بەزبەگەندەردٸڭ بٸرٸ – تۇرسىنبەك بولدى. ودان كەيٸن دە ٶمٸردٸڭ ەر كەزەڭدەرٸندە العان باعىتىنان تايماي, ويىنداعىسىن اشىق ايتىپ كەلە جاتقان ەدەبيەتشٸلەرٸمٸزدٸڭ بٸرٸ – تۇرسەكەڭ عوي. ادالدىق, باتىلدىق قالىس جٷرگەن ادامدارعا جاقسى بولعانمەن, ەلدٸڭ بەرٸ ونى ۇناتا قويمايدى. شىندىقتى كەسٸپ ايتقانى ٷشٸن تۇرسەكەڭ تٷرلٸ كەدەرگٸلەرگە ۇشىراۋدا. الايدا ادال ەڭبەگٸ بەرٸن دە جەڭٸپ كەلەدٸ. ٶزٸنٸڭ قاجىرلى دارىنىمەن تانىلىپ, كٶپتەگەن كٸتاپتار شىعاردى. جاس كادرلار دايىنداپ جاتىر. تۇرسىنبەكتٸڭ ۋنيۆەرسيتەتكە بارعانىنا وتىز شاقتى جىل بولىپ قالدى. قانشاما شەكٸرت ەرتٸپ, ۇلاعاتتى ۇستاز بولدى. قادٸرٸ ارتتى. بٸز بۇعان قۋانىشتىمىز. وسى مەرەيتويعا جارقىن جٷزٸمەن كەلٸپ وتىر.
ەشۋاقىتتا دا پروبلەمالىق مەسەلەلەردەن قالىس قالماي, ويىن جارقىراتىپ ايتا بٸلەتٸندٸگٸ سيرەك قاسيەت. بٸزدٸڭ قوعامعا جەتٸسە بەرمەيتٸن ماماندىق كٶپ قوي. بٸز جاڭا مەملەكەت قۇرىپ جاتىرمىز. تەۋەلسٸزدٸك تۋىن كٶتەردٸك. كەمشٸلٸكتەر دە, ٸلگەرٸلەۋ دە تولىپ جاتىر. قاي زاماندا دا ازاماتتىق تۇلعا كەرەك. كٶرمەگەن قورلىعىمىز از. جاقسى ادامداردىڭ كٶبٸ جويىلىپ كەتتٸ. وسى عاسىردىڭ باسىنان بەرٸ قازاق حالقىنىڭ كٶرگەن قاسٸرەت-قيىنشىلىعى حالقىمىزدىڭ تٶرتتەن ٷش بٶلٸگٸنٸڭ ەلدەن بەزٸپ كەتۋٸنە مەجبٷر ەتتٸ. وسىنداي سوققىلار وتارشىلاردىڭ جٷيەسٸز جٷرگٸزگەن جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸ. بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ كٶپ جاقسى قاسيەتٸن جويىپ جٸبەرگەن سيياقتى. باتىلدىق, جٷرەكتٸلٸك, نامىستىلىق سيياقتى قاسيەتتەر ەكٸنٸڭ بٸرٸنەن كەزدەسە بەرمەيدٸ.
قوعامنىڭ اۋاسىن تازارتۋ ٷشٸن شىندىق سٶز كەرەك. ەش- قاشان تەتتٸ, جالعان سٶزبەن ەشتەڭە تىندىرا المايمىز. قازاقتىڭ «دوس – جىلاتىپ ايتادى, دۇشپان – كٷلدٸرٸپ ايتادى» دەگەنٸندەي, قاتتى ايتۋ قۇلاققا جاعىمدى ەستٸلە بەرمەيدٸ. بٸراق قاتتى ايتپاسقا دا بولمايتىنى كٶپ. قولدارىندا بيلٸگٸ بار لاۋازىمدى ادامداردىڭ قۇلاعىنا بۇل سٶزدەر كٶبٸنە جاق- پايدى. كٷلدٸرٸپ ايتقان سٶز بەن جىلاتىپ ايتقان سٶزدٸ ۇناتا بەرمەيدٸ. ال تۇرسىنبەك كٷلدٸرٸپ ايتۋدىڭ شەبەرٸ ەمەس. بۇل تۋرا سٶيلەپ تۋعانىنا جاقپاي قالاتىن جٸگٸتتەردٸڭ بٸرٸ. بٸراق قوعامنىڭ ٶركەنيەتٸ ٷشٸن وسىنداي مٸنەزدەر ايرىقشا كەرەك.
سٶزٸمدٸ ازاماتتىق دارىن دەگەننەن باستادىم. ەدەبيەتشٸلٸك – سىنشىلىق دارىن دەمەدٸم. سەبەبٸ, ول – جەكە تاقىرىپ. تۇرسەكەڭ الداعى ۋاقىتتا دا وسى مٸنەزٸنەن تانباي, قوعامدا اتقارار ٸسٸنە مىعىم بولىپ, وسى قاسيەتتەرٸن شەكٸرتتەرٸنە دارىتا بەرسٸن. قازاق قوعامىنا جول كٶرسەتەتٸن, زۇلىمدىقتى ەشكەرەلەيتٸن, جاقسىلىقتى ماداقتايتىن كٷرەسكەر مٸنەزدٸ تاباندى ازاماتتار ٶتە كٶپ كەرەك.
راحمانقۇل بەردٸباەۆ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
«ازاماتتىق دارىن» 2012 جىلعى «ٶنەگەلٸ ٶمٸر: تۇرسىنبەك كەكٸشەۆ» كٸتابىنان الىندى.
ۇلت پورتالى
