Dinniń (dini ideologiialardyń) adam psihikasyndaǵy ornyn bilý – teris aǵymnan zardap shekkenderdi ońaltýdyń basty qaǵidasy. Kez kelgen din – ony ustanýshylar úshin absoliýtti aqiqat. Olai bolmasa, dindardyń dindarlyǵy kúmándi kúiinde qalady. Sondyqtan dinge nemese dini aǵymdarǵa kirgen adamnyń basty kózdegeni absoliýtti aqiqatty izdeý ekendiginde kúmán joq. Tipti, radikalizmde shekten shyqqan halyqaralyq terroristik aktilerge qatysýshylardyń da alǵashqy qadamy aqiqatty izdeýden bastalady. Lańkestik toptardy qurýshylardyń túpki maqsaty ártúrli saiasi múddelerge negizdelgenimen, olardyń qataryn tolyqtyrýshy, qarapaiym azamattar – dinnen aqiqat izdeimin dep jaza basqandar.
Adam psihologiiasynyń san alýan qyry bar. Senim, din, ilaný siiaqty uǵymdar – adamnyń jan-dúniesiniń tereńinen oryn alatyn túsinikter. Kezinde keibir áleýmettanýshylar jasaǵan «Sekýliarizm damyǵan saiyn sakralizmge oryn qalmaidy» degen tujyrym búginde rastalǵan joq. Adamzat HHI ǵasyrdyń alǵashqy shiregin baǵyndyrýǵa jaqyn qalsa da, dinniń qoǵamdaǵy róli men orny álsiregen emes. Budan shyǵatyn qorytyndy: «Adamnyń bilim deńgeii, áleýmettik statýsy, jasy qandai bolsa da, dinge degen qajettilikti sezine bermek». Onyń ústine, senimniń taǵy bir qyry ǵylymi dáiektelmese de, paida-ziiany aiqyndalmasa da qorshaǵan ortanyń yqpalymen nemese jeke paiymnyń nátijesinde adam júregine ornyǵady.
Tipti, teris kózqarastardyń bastapqyda ishtei qarsylyq týyndatqanymen, ýaqyt óte kele adamnyń kókireginde ornyǵyp, ózderiniń paiymdary men senim qanaǵattary úshin janqiiarlyq dárejede kúresýge deiin aparatyndyǵy talai márte dáleldengen. Endeshe, belgili bir senim ornyqpai turyp jeke tulǵamen ártúrli baǵytta jumys isteýge bolatyn bolsa, belgili bir senim kókeiine ornyqqannan keiin jáne ol uzaq ýaqyt qoldanys tapqannan soń adamdy raiynan qaitarý barynsha kúrdeli protseske ainalady.
«Meniń pikirim ǵana durys» degen qaǵida – adam balasynyń kóbine tán erekshelik. Bul dini aǵymdar men kózqarastarda ózin tipti anyq baiqatady. Eshqashan joly túiispegen adammen óz kózqarasyna sai kelmeitin ustanymda, jolda bolǵany úshin jaýlasý – kózqarastyń eń úlken qasireti. Adamdar arasyndaǵy qaishylyqtarǵa aparatyn bul túsinikti jumsartý asa qiynǵa túspeidi. Árbir din, dini aǵym ózderiniń qataryn tolyqtyrý úshin ustanǵan baǵyttarynyń «jalǵyz ǵana aqiqat» ekendigin ýaǵyzdaýy – zańdylyq. Alaida, dindi nemese dini aǵymdy ustanýshy jeke tulǵa ainalasyndaǵy adamdarmen túsinistikte ómir súrý úshin «Meniń pikirim durys» dep aitýǵa quqyly bolǵanymen, «Meniki ǵana durys» deýi orynsyz. Sondyqtan ózgelerdiń nanym-senimderine, kózqarastaryna degen alǵashqy qurmet, tózimdilik sezimi ornyǵa bastaǵan sátten bastap radikalizm, ekstremizm belgilerinen aiyǵa bastaidy. Tipti, muny jaratýshynyń taǵydyry retinde de baǵalaýyna kedergi qalmaidy.
Meniń jolym, ustanymym, baǵytym, dinim ǵana durys degenge ábden sengen adam (bul – arnaiy sanaǵa sińiriletin ideia) óziniń sanasyndaǵy oilarda qaishylyqqa jolyǵýdan barynsha qashqaqtaidy. At kózildirigi keipindegi bul ustanym ornyqqan adamnyń ártúrli syni pikirlerge tózýi, alternitivti kitaptardy oqýy, aqparattarǵa qulaq asýy qiyndaidy. Turaqty túrde «biz» jáne «basqalar» degen shablon negizinde agressiialyq ustanymda bolady. Qoǵamnan, áleýmettik ortadan ózine laiyqty oryn taba almaǵandyqtan, óz tobynda tuiyqtalýdy eń durys, laiyqty ómir dep sanaidy. Eger bul ustanymyna dini sipat beretin bolsa tipten kúrdeli. Sondyqtan ondai aǵym ókilderimen jumys isteýdegi basty kedergi – sanadaǵy qalyptasqan shablondy buzý. Bul ońaiǵa túse bermeidi. Degenmen, adami qatynastar arqyly birtindep qatyp qalǵan qaǵidaǵa syzat túsirýge bolady.
Munda da agressiialyq, kemsitýshilik joldarmen emes, teń dárejedegi suhbattar nátijesinde qol jetkizýge bolady. Kez kelgen kózqaras, ustanym dinmen, dini qaǵidalarmen astasyp qabyldanǵan kezde «qasiettilikke» ie bolady. Adam óziniń júregindegi qasietti sanaǵan pikirin barynsha qorlatpaýǵa tyrysady. Sol sebepten, óziniń senimin qorǵaý úshin ólimge de bas tigýi ǵajap emes. Osyny nazarǵa ala otyryp tulǵany qoǵamdyq qatynastarǵa qalaida beiimdeý úshin tuiyqtalý sebepterin asha otyryp, onymen ashyq suhbatqa kóshý, ashyqtyqty (tipti, oǵan aqyl sala otyryp, «empatiialyq ádis»[1]) qamtamasyz etý teris aǵym ókilderimen jumys jasaýshy mamandardyń kásibi sheberlikterine bailanysty.
Qoryta kelgende aitarym, adam – áleýmettik janýar. Onyń qoǵamnan alastaýy – ol úshin eń úlken jaza. Sondyqtan teris aǵymǵa kirgendigi aiqyndalǵan azamattardy qoǵamnan tysqa tebý, olardy óz halinde qaldyrý, bailanysty úzý erteńgi radikaldy kózqarastary men áreketteriniń týyndaýyna alyp keledi. Qazirde kóp mekemelerde teris aǵym ókilderin ártúrli saiasi, qoǵamdyq máselelerden qashý úshin jumystan, oqýdan, mektepten shyǵarý úrdisine beiimdilik bar. Al qoǵamdyq, áleýmettik ortada qandai da bir bailanysy bar azamattar áli de jumys isteýge, raiynan qaitarýǵa bolatyn ashyq adamdar bolyp sanalady. Sondyqtan olardyń kózqarasyn oń baǵytta qalyptastyrýǵa atsalysý, ýaqytyly ár qyrynan kómek qolyn sozý ony teris aǵym tyrnaǵynan qutqarý ekendigin esten shyǵarmaǵan abzal.
Keńshilik TYShHAN, dintanýshy
[1] Empatiia - sóileýshiniń jan dúniesin tyńdaýshysy óz basynan keshirgendei kúi keship, oǵan janashyrlyq piǵyl bildirip, ondai aýyr kúiden shyǵýdyń jolyn aitady, ne shinelenisti máseleniń sheshý jolyn birlese otyryp qarastyrý.
