Qazirgi tańda ǵylym men tehnologiialardyń qarqyndy damýy aqparattyq jáne mediakeńistiktiń qurylymdaryn kúrdeli oiyndar alańyna ainaldyrdy. Nátijesinde kez kelgen qoǵamdyq pikirdiń qalyptasýyna búginde ǵalamtordy paidalanatyn milliondaǵan adamdardyń belsendiligi yqpal etip keledi. Ókinishke orai, mundai belsendilerdiń arasynda ekstremistik jáne terroristik uiymdardan quralǵan destrýktivti kúshter osy keńistiktiń barlyq múmkindikterin óz qyzmetinde ońtaily paidalanyp otyr.
Aqparat almasýdyń ár túrli zamanaýi tetikterin sheber qoldanatyn destrýktivti aǵym ideologtary oqý, hat almasý, beine jáne aýdio materialdar arqyly radikaldy kózqarastardy taratýda. Mazmuny jáne ishki máni birdei materialdar san-alýan joldarmen, ár qily formada ǵalamtor paidalanýshylardyń sanasyna quiylyp keledi.
Dinniń adam sanasyna yqpal etýdegi áleýeti joǵary. Osyǵan oraiteris piǵyldy halyqaralyq uiymdardyń media-stýdiialary jáne basqa da aqparattyq nasihat quraldary ártúrli qarjylyq kózder arqyly molynan qarjylandyrylyp otyr. Az ýaqyt aralyǵynda destrýktivti ideialardy taratý arqyly turaqty birtutas memleketti soǵys alańyna ainaldyryp, eldi ydyratyp jiberýge bolatynyn Liviia, Siriia, Irak jáne Iemen elderiniń taǵdyrynan aiqyn kórýge bolady.
Destrýktivti jáne ekstremistik toptar tarapynan júrgizilip otyrǵan keń kólemdi nasihat jumystarynyń maqsaty ortaq – árbir shańyraqta óshpendilik pen alaýyzdyq otyn tutatý jáne qoǵamdaǵy aýyzbirshilikti joiý, sol arqyly memlekettiń ulttyq qaýipsizdigi men qorǵanys qabiletine nuqsan keltirip, eldiń konstitýtsiialyq qurylysy men aýmaǵynyń tutastyǵyn buzý.
Búgingi kúnde statistikalyq málimetter boiynsha, dinge qyzyǵýshylyq bildirgen azamattardyń 73% qajetti maǵlumattardy ǵalamtor jelisinen izdeitinin «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy terrorizm jáne ekstremizm máselelerin zertteý ortalyǵy» qoǵamdyq qoryhabarlady. Bul kórsetkish elimizdegi jastardyń basym bóligi dini saýatyn eń aldymen ǵalamtorda ashatynyn kórsetedi. Iaǵni qazirgi ǵalamtor saittary, videohostingter, áleýmettik paraqshalar, blog-platformalar jáne basqa da bailanystyrýshy mass-media quraldary álemde jańa múmkindiktermen qatar, jańa qaýipterdiń týyndaýyna septigin tigizýde.
Destrýktivti dini aǵymdar barlyq tarihi kezeńderde qoǵamdy ydyratýshy qural retinde óz belsendiligin joǵaltpaǵan. Saiasi múddeler men qarjyny maqsat etkendini aǵymdar búginde tehnologiianyń jetistikteri arqyly prozelitistik áreketterin jahandyq deńgeide júzege asyrýǵa qol jetkizdi. Solardyń ishinde salafizm ideologiiasyna negizdelgen Qazaqstanda tyiym salynǵan «IGIL», «al-Kaida» sekildi halyqaralyq ekstremistik uiymdar qajetti qarjylyq jáne adam resýrstarymen jabdyqtalǵan, transulttyq deńgeide qanatyn keń jaiǵan derbes júiege ainalyp otyr. Jahandaný kezeńinde ǵalamtor jáne áleýmettik jelilerdi belsendi paidalanyp, dúnieniń ár jerinde turaqtylyqtyń buzylýyna árekettengen mundai toptar din atyn búrkenip, ózderin shariǵattyń zańdaryna negizdelgen memleket qurýshy kúshter retinde jarnamalaýda.
Kez kelgen teris piǵyldy dini top kózdegeninetez jetý úshin ári qataryn jańa adepttermen tolyqtyrý úshin óziniń shynaiy maqsatyn jasyrýǵa jáne zulymdyqtaryn aqtaýǵa tyrysatyny belgili. Osyǵan orai destrýktivti aǵym ókilderi óz ýaǵyzdarynda burmalanǵan ár túrli dini dáieksózderdi keltire otyryp, ózderiniń jolyn ádil ári aqiqat etip kórsetkisi keledi. Alaida beibitshilik pen baýyrmaldylyqqa úndeitin shynaiy dini senimde adamdarǵa zulymdyq pen ádiletsizdik tanytýǵa, naqaqtan jan iesin óltirýge jol berilmeidi. Bul qaǵidattar kieli kitaptarda taiǵa tańba basqandai jazylǵan.
Radikaldy dini uiymdardyń ideologiiasyn shynaiy dini senimmen bailanystyrýǵa bolmaitynyn mynadai aiyrmashylyqtardan kórýge bolady:
- destrýktivti aǵymdar ymyraǵa kelmeidi jáne ózge din ókilderimen ózara kelisim ornatý máselesin joqqa shyǵarady;
- destrýktivti top ideologtary adamdar arasynda ornyqqan baýyrlastyq, dostyq, týystyq jáne otbasylyqqatynastardy buzýǵa úndeidi;
- radikaldy top músheleri maqsattaryna jetý úshin dinde tyiym salynǵan áreketterdi jasaýdan taiynbaidy, tipti kóptegen beikúná adamdar men emissarlardy, sonyń ishinde BAQ ókilderi men elshilerdi jazyqsyz óltirýde;
- radikaldy aǵymdar saiasi jáne qarjylyq múddeler úshin memlekettiń turaqtylyǵy men tutastyǵyn buzýǵa, jergilikti halyqqazańsyz óz ústemdigi men biligin júrgizýge árekettenedi;
- dini zańnamalarda bekitilgen normalardy saqtamai óz nápsilerine erip, qylmystyq jazany júzege asyrady.
Destrýktivti uiymdar júrgizip jatqan qyzmet shynaiy dinniń qaǵidalary men ustanymdaryna tolyǵymen qaishy keledi. Sondyqtan mundai uiymdardyń áreketteridinge, dindarlar qaýymyna jáne jalpy adamzatqa qarsy júrgizilip jatqan qylmys retinde baǵalanady.
Destrýktivti dini aǵymdar óz qataryn meilinshe kóp adammen tolyqtyrýǵa asyǵady. Sol úshin mundai uiymdardyń ókilderi arbaý jumystarynda ótirik aitý, málimetti burmalap jetkizý, arnaiy psihologiialyq aila-tásilder qoldaný sekildi joldarmen neofitterdiń sanasyna yqpal etedi. Teris piǵyldy uiymdar qoǵamǵa ózderin dini, emdik, saýyqtyrý, mádeni, saiasi nemese bilim berý ortalyqtary retinde kórsetýge árekettenip, jaqtastarynyń sanyn kóbeitýge tyrysady.
Adam sanasyn ýlaityn destrýktivti uiymdardyń basty qaýpi – bul ortaǵa senim bilidirip kelgen adamnyń derbes oilana alý, syn kózben qaraý, óz betinshe sheshim shyǵara alý, qalaǵan ómir saltyn tańdaý qabiletterine shekteý qoiylady. Iaǵni azamattyń jeke bas bostandyǵy men quqyqtaryna qol suǵý oryn alady.
Destrýktivti toptyń músheligine kirý barysynda tulǵa ár túrli psihologiialyq kezeńderden ótedi. Bul kezeńderde adam qate dini ustanymdardy shynaiy senim retinde qabyldaidy. Ol kezeńderdi shartty túrde tórtke bólip qarastyrýǵa bolady:
1) alǵashqy bailanys ornatý kezeńi adamnyń jalǵan dini aǵym ókilderimen tanysýymen bastalady. Osy kezde radikaldy ideologtar óz ustanymyn tańý úshin burmalanǵan aqparattardy usynyp, qyzmetin adal ári durys dep kórsetedi. Prozelitistik maqsatta psihologiialyq yqpal etý tetikterin qoldanady.Bastapqy kezeńde ideologtararbalatyn adamnyń boiynda dinge qyzyǵýshylyqty oiatý úshin ózderiniń dini senimge beriktigin, árqashan kómek kórsetýge daiyn ekenin dáleldeýge tyrysady. Osylaisha dostyq bailanysty ornatqan adammen tyǵyz qarym-qatynas jasaýdy qolǵa alady.
2) ekinshi kezeńde adam arbaýshylarǵa tolyqqandy senim bildirip, neofit retinde dini uiymnyń músheligine kiredi. Osy kezde ideologtar neofitke «bizdiń ustanatyn dini senimimiz ǵana aqiqat», al «shynaiy baqytqa tek top ishinde ǵana qol jetkizýge bolady» degen oilardy tańady. Sondai-aq osy kezde neofit basqa joldarmen keletin aqparattardan oqshaýlanyp, oi-órisi, sanasy ideologtar kórsetken baǵytpen qalyptasa bastaidy.Nátijesinde ideolog jeke ómirin tolyqqandy baqylaýǵa alǵan neofittiń árbir qadamyn baǵalai otyryp, onyń kez kelgen máselede aqyl-keńes suraityn ustazyna ainalady.
3) bul kezeńde destrýktivti top ishinde psihologiialyq óńdeýden ótken, syrtqy aqparattyq jáne áleýmettik bailanystardan oqshaýlanǵan adam top múshelerine baýyr basyp, óziniń ómirin tolyǵymen osy toptyń múddesine arnaýǵa daiyn bolady. Destrýktivti toptan tys turǵan týysqandardyń, qoǵamnyń, memlekettiń barlyǵy arbaýdan ótken adam úshin jat bolyp keledi. Ondai adam toptaǵy adamdardy ǵana ózine shynaiy dos tutyp, uiymdaǵy basshysynyń ámirine kózsiz boisunady.
4) sońǵy kezeńde ideologtardyń yqpalymen adamnyń ómirge jáne ainalasyndaǵylarǵa qatysty ustanymdar qalyptasady. Ózgelerdi ózinen artyq kórgen adamǵa jalǵan senimge negizdelgen ideialar men kózqarastar tańylyp, mundai adam uiymnyń múddesi úshin óziniń janyn da, malyn da qurban etýge daiyn turady.
Kez kelgen dini aǵymnyń destrýktivtiligi onyń maqsattarynan jáne is-áreketiniń nátijesinen ańǵarylady. Teris piǵyldy aǵymnyń arbaýyna túsken adamnyń jeke ómiriniń deńgeii, sondai-aq onyń áleýmettik, fizikalyq, ekonomikalyq, rýhani jáne moraldyq jaǵdaiy buzylady. Sonyń saldarynan otbasy men qoǵam zardap shegip, memlekettiń qaýipsizdigine nuqsan keledi.
Ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý men eldegi dini salany retteý máseleleri Qazaqstannyń memlekettik saiasatynyń basty baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Sondyqtan qazirgi tańdaElbasymyzdyń júrgizip jatqan sarabdal saiasatynyń arqasynda, sondai-aq memlekettik organdar men qoǵamdyq institýttardyń birlese úilesimdi jasap jatqan jumystardyń nátijesinde eldegi dini ahýaldyń turaqtylyǵysaqtalyp keledi.
Memleket basshysynyń nusqamalaryn oryndaý aiasynda terroristik qaterlerdi beitaraptandyrýǵa arnalǵan Qazaqstannyń jeke derbes júiesi quryldy ári ol jyl saiyn jetildirilý ústinde. Elimizdeekstremizm jáne terrorizmge qarsy is-qimylǵa qatysty birshama tájiribe men biliktilik bazasy jinaqtaldy. Ol eń aldymen aldyn alý sharalaryn júrgizý, halyqtyń dini-quqyqtyq saýattylyǵyn arttyrý, túrli radikaldy ideologiialardyń yqpalyna tótep beretin immýnitetti qalyptastyrý jumystarynan turady.
Bul oraida dástúrli dini-rýhani qundylyqtardyń ulttyń bolashaǵyn qurýda yqpaldy faktor ekenin umytpaýymyz qajet. Qazaq halqynyń ulttyq mádenieti men rýhaniiaty, ómirlik ustanymdary men salt-dástúrleri, oilary men kózqarasy, dúnietanymy osy dinniń qundylyqtarymen sabaqtasa qalyptasty. Sondyqtan shetten kelgen teris piǵyldy kúshterdiń yqpalyna tótep beretin eń tiimdi jol – Elbasynyń taiaýda jaryq kórgen «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda atap kórsetilgendei ulttyq kodty, ulttyq qundylyqtardy, eldik maqsat pen memlekettiń ulttyq qurylymyn, qazaq eliniń tarihi muralaryn jańǵyrtý bolyp tabylady.
Jahandyq deńgeide áreket etetin destrýktivti aǵymdardyń yqpalymen kúreste qoǵamdaulttyq jáne dini-rýhani qundylyqtardy keńinen nasihattaý arqyly ǵana bizbúgingi qoǵamdy jáne keleshek urpaqty jat ideologiialardyń keri áserinen qorǵaýdy qamtamasyz ete alamyz.
Mýslimov M.J.
QR DIAQM DIK «Din máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý jáne taldaý ortalyǵy» RMM
Dini birlestikterdi zertteý bóliminiń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri
