قازٸرگٸ تاڭدا عىلىم مەن تەحنولوگييالاردىڭ قارقىندى دامۋى اقپاراتتىق جەنە مەدياكەڭٸستٸكتٸڭ قۇرىلىمدارىن كٷردەلٸ ويىندار الاڭىنا اينالدىردى. نەتيجەسٸندە كەز كەلگەن قوعامدىق پٸكٸردٸڭ قالىپتاسۋىنا بٷگٸندە عالامتوردى پايدالاناتىن ميلليونداعان ادامداردىڭ بەلسەندٸلٸگٸ ىقپال ەتٸپ كەلەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, مۇنداي بەلسەندٸلەردٸڭ اراسىندا ەكسترەميستٸك جەنە تەرروريستٸك ۇيىمداردان قۇرالعان دەسترۋكتيۆتٸ كٷشتەر وسى كەڭٸستٸكتٸڭ بارلىق مٷمكٸندٸكتەرٸن ٶز قىزمەتٸندە وڭتايلى پايدالانىپ وتىر.
اقپارات الماسۋدىڭ ەر تٷرلٸ زاماناۋي تەتٸكتەرٸن شەبەر قولداناتىن دەسترۋكتيۆتٸ اعىم يدەولوگتارى وقۋ, حات الماسۋ, بەينە جەنە اۋديو ماتەريالدار ارقىلى راديكالدى كٶزقاراستاردى تاراتۋدا. مازمۇنى جەنە ٸشكٸ مەنٸ بٸردەي ماتەريالدار سان-الۋان جولدارمەن, ەر قيلى فورمادا عالامتور پايدالانۋشىلاردىڭ ساناسىنا قۇيىلىپ كەلەدٸ.
دٸننٸڭ ادام ساناسىنا ىقپال ەتۋدەگٸ ەلەۋەتٸ جوعارى. وسىعان ورايتەرٸس پيعىلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مەديا-ستۋدييالارى جەنە باسقا دا اقپاراتتىق ناسيحات قۇرالدارى ەرتٷرلٸ قارجىلىق كٶزدەر ارقىلى مولىنان قارجىلاندىرىلىپ وتىر. از ۋاقىت ارالىعىندا دەسترۋكتيۆتٸ يدەيالاردى تاراتۋ ارقىلى تۇراقتى بٸرتۇتاس مەملەكەتتٸ سوعىس الاڭىنا اينالدىرىپ, ەلدٸ ىدىراتىپ جٸبەرۋگە بولاتىنىن ليۆييا, سيرييا, يراك جەنە يەمەن ەلدەرٸنٸڭ تاعدىرىنان ايقىن كٶرۋگە بولادى.
دەسترۋكتيۆتٸ جەنە ەكسترەميستٸك توپتار تاراپىنان جٷرگٸزٸلٸپ وتىرعان كەڭ كٶلەمدٸ ناسيحات جۇمىستارىنىڭ ماقساتى ورتاق – ەربٸر شاڭىراقتا ٶشپەندiلiك پەن الاۋىزدىق وتىن تۇتاتۋ جەنە قوعامداعى اۋىزبٸرشٸلٸكتٸ جويۋ, سول ارقىلى مەملەكەتتiڭ ۇلتتىق قاۋٸپسiزدiگٸ مەن قورعانىس قابiلەتiنە نۇقسان كەلتiرٸپ, ەلدٸڭ كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىسى مەن اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋ.
بٷگٸنگٸ كٷندە ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەر بويىنشا, دٸنگە قىزىعۋشىلىق بٸلدٸرگەن ازاماتتاردىڭ 73% قاجەتتٸ ماعلۇماتتاردى عالامتور جەلٸسٸنەن ٸزدەيتٸنٸن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تەرروريزم جەنە ەكسترەميزم مەسەلەلەرٸن زەرتتەۋ ورتالىعى» قوعامدىق قورىحابارلادى. بۇل كٶرسەتكٸش ەلٸمٸزدەگٸ جاستاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ دٸني ساۋاتىن ەڭ الدىمەن عالامتوردا اشاتىنىن كٶرسەتەدٸ. ياعني قازٸرگٸ عالامتور سايتتارى, ۆيدەوحوستينگتەر, ەلەۋمەتتٸك پاراقشالار, بلوگ-پلاتفورمالار جەنە باسقا دا بايلانىستىرۋشى ماسس-مەديا قۇرالدارى ەلەمدە جاڭا مٷمكٸندٸكتەرمەن قاتار, جاڭا قاۋٸپتەردٸڭ تۋىنداۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزۋدە.
دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمدار بارلىق تاريحي كەزەڭدەردە قوعامدى ىدىراتۋشى قۇرال رەتٸندە ٶز بەلسەندٸلٸگٸن جوعالتپاعان. ساياسي مٷددەلەر مەن قارجىنى ماقسات ەتكەندٸني اعىمدار بٷگٸندە تەحنولوگييانىڭ جەتٸستٸكتەرٸ ارقىلى پروزەليتيستٸك ەرەكەتتەرٸن جاھاندىق دەڭگەيدە جٷزەگە اسىرۋعا قول جەتكٸزدٸ. سولاردىڭ ٸشٸندە سالافيزم يدەولوگيياسىنا نەگٸزدەلگەن قازاقستاندا تىيىم سالىنعان «يگيل», «ال-كايدا» سەكٸلدٸ حالىقارالىق ەكسترەميستٸك ۇيىمدار قاجەتتٸ قارجىلىق جەنە ادام رەسۋرستارىمەن جابدىقتالعان, ترانسۇلتتىق دەڭگەيدە قاناتىن كەڭ جايعان دەربەس جٷيەگە اينالىپ وتىر. جاھاندانۋ كەزەڭٸندە عالامتور جەنە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ بەلسەندٸ پايدالانىپ, دٷنيەنٸڭ ەر جەرٸندە تۇراقتىلىقتىڭ بۇزىلۋىنا ەرەكەتتەنگەن مۇنداي توپتار دٸن اتىن بٷركەنٸپ, ٶزدەرٸن شاريعاتتىڭ زاڭدارىنا نەگٸزدەلگەن مەملەكەت قۇرۋشى كٷشتەر رەتٸندە جارنامالاۋدا.
كەز كەلگەن تەرٸس پيعىلدى دٸني توپ كٶزدەگەنٸنەتەز جەتۋ ٷشٸن ەرٸ قاتارىن جاڭا ادەپتتەرمەن تولىقتىرۋ ٷشٸن ٶزٸنٸڭ شىنايى ماقساتىن جاسىرۋعا جەنە زۇلىمدىقتارىن اقتاۋعا تىرىساتىنى بەلگٸلٸ. وسىعان وراي دەسترۋكتيۆتٸ اعىم ٶكٸلدەرٸ ٶز ۋاعىزدارىندا بۇرمالانعان ەر تٷرلٸ دٸني دەيەكسٶزدەردٸ كەلتٸرە وتىرىپ, ٶزدەرٸنٸڭ جولىن ەدٸل ەرٸ اقيقات ەتٸپ كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ. الايدا بەيبٸتشٸلٸك پەن باۋىرمالدىلىققا ٷندەيتٸن شىنايى دٸني سەنٸمدە ادامدارعا زۇلىمدىق پەن ەدٸلەتسٸزدٸك تانىتۋعا, ناقاقتان جان يەسٸن ٶلتٸرۋگە جول بەرٸلمەيدٸ. بۇل قاعيداتتار كيەلٸ كٸتاپتاردا تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان.
راديكالدى دٸني ۇيىمداردىڭ يدەولوگيياسىن شىنايى دٸني سەنٸممەن بايلانىستىرۋعا بولمايتىنىن مىناداي ايىرماشىلىقتاردان كٶرۋگە بولادى:
- دەسترۋكتيۆتٸ اعىمدار ىمىراعا كەلمەيدٸ جەنە ٶزگە دٸن ٶكٸلدەرٸمەن ٶزارا كەلٸسٸم ورناتۋ مەسەلەسٸن جوققا شىعارادى;
- دەسترۋكتيۆتٸ توپ يدەولوگتارى ادامدار اراسىندا ورنىققان باۋىرلاستىق, دوستىق, تۋىستىق جەنە وتباسىلىققاتىناستاردى بۇزۋعا ٷندەيدٸ;
- راديكالدى توپ مٷشەلەرٸ ماقساتتارىنا جەتۋ ٷشٸن دٸندە تىيىم سالىنعان ەرەكەتتەردٸ جاساۋدان تايىنبايدى, تٸپتٸ كٶپتەگەن بەيكٷنە ادامدار مەن ەميسسارلاردى, سونىڭ ٸشٸندە باق ٶكٸلدەرٸ مەن ەلشٸلەردٸ جازىقسىز ٶلتٸرۋدە;
- راديكالدى اعىمدار ساياسي جەنە قارجىلىق مٷددەلەر ٷشٸن مەملەكەتتٸڭ تۇراقتىلىعى مەن تۇتاستىعىن بۇزۋعا, جەرگٸلٸكتٸ حالىققازاڭسىز ٶز ٷستەمدٸگٸ مەن بيلٸگٸن جٷرگٸزۋگە ەرەكەتتەنەدٸ;
- دٸني زاڭنامالاردا بەكٸتٸلگەن نورمالاردى ساقتاماي ٶز نەپسٸلەرٸنە ەرٸپ, قىلمىستىق جازانى جٷزەگە اسىرادى.
دەسترۋكتيۆتٸ ۇيىمدار جٷرگٸزٸپ جاتقان قىزمەت شىنايى دٸننٸڭ قاعيدالارى مەن ۇستانىمدارىنا تولىعىمەن قايشى كەلەدٸ. سوندىقتان مۇنداي ۇيىمداردىڭ ەرەكەتتەرٸدٸنگە, دٸندارلار قاۋىمىنا جەنە جالپى ادامزاتقا قارسى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان قىلمىس رەتٸندە باعالانادى.
دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمدار ٶز قاتارىن مەيلٸنشە كٶپ اداممەن تولىقتىرۋعا اسىعادى. سول ٷشٸن مۇنداي ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ ارباۋ جۇمىستارىندا ٶتٸرٸك ايتۋ, مەلٸمەتتٸ بۇرمالاپ جەتكٸزۋ, ارنايى پسيحولوگييالىق ايلا-تەسٸلدەر قولدانۋ سەكٸلدٸ جولدارمەن نەوفيتتەردٸڭ ساناسىنا ىقپال ەتەدٸ. تەرٸس پيعىلدى ۇيىمدار قوعامعا ٶزدەرٸن دٸني, ەمدٸك, ساۋىقتىرۋ, مەدەني, ساياسي نەمەسە بٸلٸم بەرۋ ورتالىقتارى رەتٸندە كٶرسەتۋگە ەرەكەتتەنٸپ, جاقتاستارىنىڭ سانىن كٶبەيتۋگە تىرىسادى.
ادام ساناسىن ۋلايتىن دەسترۋكتيۆتٸ ۇيىمداردىڭ باستى قاۋپٸ – بۇل ورتاعا سەنٸم بٸلٸدٸرٸپ كەلگەن ادامنىڭ دەربەس ويلانا الۋ, سىن كٶزبەن قاراۋ, ٶز بەتٸنشە شەشٸم شىعارا الۋ, قالاعان ٶمٸر سالتىن تاڭداۋ قابٸلەتتەرٸنە شەكتەۋ قويىلادى. ياعني ازاماتتىڭ جەكە باس بوستاندىعى مەن قۇقىقتارىنا قول سۇعۋ ورىن الادى.
دەسترۋكتيۆتٸ توپتىڭ مٷشەلٸگٸنە كٸرۋ بارىسىندا تۇلعا ەر تٷرلٸ پسيحولوگييالىق كەزەڭدەردەن ٶتەدٸ. بۇل كەزەڭدەردە ادام قاتە دٸني ۇستانىمداردى شىنايى سەنٸم رەتٸندە قابىلدايدى. ول كەزەڭدەردٸ شارتتى تٷردە تٶرتكە بٶلٸپ قاراستىرۋعا بولادى:
1) العاشقى بايلانىس ورناتۋ كەزەڭٸ ادامنىڭ جالعان دٸني اعىم ٶكٸلدەرٸمەن تانىسۋىمەن باستالادى. وسى كەزدە راديكالدى يدەولوگتار ٶز ۇستانىمىن تاڭۋ ٷشٸن بۇرمالانعان اقپاراتتاردى ۇسىنىپ, قىزمەتٸن ادال ەرٸ دۇرىس دەپ كٶرسەتەدٸ. پروزەليتيستٸك ماقساتتا پسيحولوگييالىق ىقپال ەتۋ تەتٸكتەرٸن قولدانادى.باستاپقى كەزەڭدە يدەولوگتاراربالاتىن ادامنىڭ بويىندا دٸنگە قىزىعۋشىلىقتى وياتۋ ٷشٸن ٶزدەرٸنٸڭ دٸني سەنٸمگە بەرٸكتٸگٸن, ەرقاشان كٶمەك كٶرسەتۋگە دايىن ەكەنٸن دەلەلدەۋگە تىرىسادى. وسىلايشا دوستىق بايلانىستى ورناتقان اداممەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساۋدى قولعا الادى.
2) ەكٸنشٸ كەزەڭدە ادام ارباۋشىلارعا تولىققاندى سەنٸم بٸلدٸرٸپ, نەوفيت رەتٸندە دٸني ۇيىمنىڭ مٷشەلٸگٸنە كٸرەدٸ. وسى كەزدە يدەولوگتار نەوفيتكە «بٸزدٸڭ ۇستاناتىن دٸني سەنٸمٸمٸز عانا اقيقات», ال «شىنايى باقىتقا تەك توپ ٸشٸندە عانا قول جەتكٸزۋگە بولادى» دەگەن ويلاردى تاڭادى. سونداي-اق وسى كەزدە نەوفيت باسقا جولدارمەن كەلەتٸن اقپاراتتاردان وقشاۋلانىپ, وي-ٶرٸسٸ, ساناسى يدەولوگتار كٶرسەتكەن باعىتپەن قالىپتاسا باستايدى.نەتيجەسٸندە يدەولوگ جەكە ٶمٸرٸن تولىققاندى باقىلاۋعا العان نەوفيتتٸڭ ەربٸر قادامىن باعالاي وتىرىپ, ونىڭ كەز كەلگەن مەسەلەدە اقىل-كەڭەس سۇرايتىن ۇستازىنا اينالادى.
3) بۇل كەزەڭدە دەسترۋكتيۆتٸ توپ ٸشٸندە پسيحولوگييالىق ٶڭدەۋدەن ٶتكەن, سىرتقى اقپاراتتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك بايلانىستاردان وقشاۋلانعان ادام توپ مٷشەلەرٸنە باۋىر باسىپ, ٶزٸنٸڭ ٶمٸرٸن تولىعىمەن وسى توپتىڭ مٷددەسٸنە ارناۋعا دايىن بولادى. دەسترۋكتيۆتٸ توپتان تىس تۇرعان تۋىسقانداردىڭ, قوعامنىڭ, مەملەكەتتٸڭ بارلىعى ارباۋدان ٶتكەن ادام ٷشٸن جات بولىپ كەلەدٸ. ونداي ادام توپتاعى ادامداردى عانا ٶزٸنە شىنايى دوس تۇتىپ, ۇيىمداعى باسشىسىنىڭ ەمٸرٸنە كٶزسٸز بويسۇنادى.
4) سوڭعى كەزەڭدە يدەولوگتاردىڭ ىقپالىمەن ادامنىڭ ٶمٸرگە جەنە اينالاسىنداعىلارعا قاتىستى ۇستانىمدار قالىپتاسادى. ٶزگەلەردٸ ٶزٸنەن ارتىق كٶرگەن ادامعا جالعان سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن يدەيالار مەن كٶزقاراستار تاڭىلىپ, مۇنداي ادام ۇيىمنىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن ٶزٸنٸڭ جانىن دا, مالىن دا قۇربان ەتۋگە دايىن تۇرادى.
كەز كەلگەن دٸني اعىمنىڭ دەسترۋكتيۆتٸلٸگٸ ونىڭ ماقساتتارىنان جەنە ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ نەتيجەسٸنەن اڭعارىلادى. تەرٸس پيعىلدى اعىمنىڭ ارباۋىنا تٷسكەن ادامنىڭ جەكە ٶمٸرٸنٸڭ دەڭگەيٸ, سونداي-اق ونىڭ ەلەۋمەتتٸك, فيزيكالىق, ەكونوميكالىق, رۋحاني جەنە مورالدىق جاعدايى بۇزىلادى. سونىڭ سالدارىنان وتباسى مەن قوعام زارداپ شەگٸپ, مەملەكەتتٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلەدٸ.
ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ مەن ەلدەگٸ دٸني سالانى رەتتەۋ مەسەلەلەرٸ قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك ساياساتىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان قازٸرگٸ تاڭداەلباسىمىزدىڭ جٷرگٸزٸپ جاتقان سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا, سونداي-اق مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ بٸرلەسە ٷيلەسٸمدٸ جاساپ جاتقان جۇمىستاردىڭ نەتيجەسٸندە ەلدەگٸ دٸني احۋالدىڭ تۇراقتىلىعىساقتالىپ كەلەدٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ نۇسقامالارىن ورىنداۋ اياسىندا تەرروريستٸك قاتەرلەردٸ بەيتاراپتاندىرۋعا ارنالعان قازاقستاننىڭ جەكە دەربەس جٷيەسٸ قۇرىلدى ەرٸ ول جىل سايىن جەتٸلدٸرٸلۋ ٷستٸندە. ەلٸمٸزدەەكسترەميزم جەنە تەرروريزمگە قارسى ٸس-قيمىلعا قاتىستى بٸرشاما تەجٸريبە مەن بٸلٸكتٸلٸك بازاسى جيناقتالدى. ول ەڭ الدىمەن الدىن الۋ شارالارىن جٷرگٸزۋ, حالىقتىڭ دٸني-قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ, تٷرلٸ راديكالدى يدەولوگييالاردىڭ ىقپالىنا تٶتەپ بەرەتٸن يممۋنيتەتتٸ قالىپتاستىرۋ جۇمىستارىنان تۇرادى.
بۇل ورايدا دەستٷرلٸ دٸني-رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ۇلتتىڭ بولاشاعىن قۇرۋدا ىقپالدى فاكتور ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مەدەنيەتٸ مەن رۋحانيياتى, ٶمٸرلٸك ۇستانىمدارى مەن سالت-دەستٷرلەرٸ, ويلارى مەن كٶزقاراسى, دٷنيەتانىمى وسى دٸننٸڭ قۇندىلىقتارىمەن ساباقتاسا قالىپتاستى. سوندىقتان شەتتەن كەلگەن تەرٸس پيعىلدى كٷشتەردٸڭ ىقپالىنا تٶتەپ بەرەتٸن ەڭ تيٸمدٸ جول – ەلباسىنىڭ تاياۋدا جارىق كٶرگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا اتاپ كٶرسەتٸلگەندەي ۇلتتىق كودتى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, ەلدٸك ماقسات پەن مەملەكەتتٸڭ ۇلتتىق قۇرىلىمىن, قازاق ەلٸنٸڭ تاريحي مۇرالارىن جاڭعىرتۋ بولىپ تابىلادى.
جاھاندىق دەڭگەيدە ەرەكەت ەتەتٸن دەسترۋكتيۆتٸ اعىمداردىڭ ىقپالىمەن كٷرەستە قوعامداۇلتتىق جەنە دٸني-رۋحاني قۇندىلىقتاردى كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋ ارقىلى عانا بٸزبٷگٸنگٸ قوعامدى جەنە كەلەشەك ۇرپاقتى جات يدەولوگييالاردىڭ كەرٸ ەسەرٸنەن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتە الامىز.
مۋسليموۆ م.ج.
قر دٸاقم دٸك «دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تالداۋ ورتالىعى» رمم
دٸني بٸرلەستٸكتەردٸ زەرتتەۋ بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
