Qazirgi Qazaqstan jaǵdaiynda radikalizm, ekstremizm baǵytynda jasalyp jatqan sharýalardyń ózindik erekshelikteri bar. Olai deitinimiz, el aýmaǵynda óńirlik jáne respýblikalyq túsindirý toptary jumys jasap, «Qazaqstan Respýblikasynyń din salasyndaǵy memlekettik saiasatynyń 2017 - 2020 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy» men Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń 2018 jylǵy 15 naýryzdaǵy № 124 qaýlysymen bekitilgen «Qazaqstan Respýblikasynda dini ekstremizm men terrorizmge qarsy is-qimyl jónindegi 2018 – 2022 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» negizinde sharalar atqarylýda. Bul sharalardyń basty erekshelikteri saladaǵy ahýaldy ońtailandyrý úshin ideologiialyq, túsindir jáne ońaltý jumystaryna kóńil bóle otyryp teris aǵymdardyń aldyn alýmen qatar ártúrli radikaldy toptarǵa kirgen azamattardyń kózqarasyna túrli joldarmen yqpal etý arqyly qoǵamǵa qaita beiimdeý, qalypty ortaǵa qosý bolyp tabylady.
Bul elimizge ǵana tán erekshe tásil deýge bolady. Olai deitinimiz osy baǵyttaǵy sharalarda kórshi elderde anaǵurlym qatań tájiribeler qoldanylady. Bul sharalardyń arqasynda birshama azamattar ózderiniń raiynan qaityp, qalypty tirshilikke oralyp ta jatyr. Alaida, jalpylama alǵanda óte tabysty dep aita almaimyz. Olai deitinimiz, teris aǵymdarǵa kirip, keiin ońaltý jumystarynyń arqasynda beti beri qaraǵandar bolǵanymen, kerisinshe olardyń ornyn ózge azamattarymyz tolyqtyryp jatady. Al jekelegen óńirlerdiń tájiribesinen kórip otyrǵanymyzdai teris aǵymǵa kirgen azamattardy ońaltý úshin aptalap, ailap, tipti jyldap jumys jasalatyndyǵy. Onyń ústine elimiz boiynsha barlyq óńirlerge ortaq ońaltý ádistemeleri endi jolǵa qoiylyp keledi.
Áli de bolsa, bul baǵyttaǵy jumystardy jetildirip, júielep alý úshin kelesi máselelerdi retke keltirýdi jón dep esepteimin:
Birinshi másele, teris aǵymdarǵa kirgen azamattarmen mamandardyń arasyndaǵy bailanysty ornatý qiyndyǵy. Kóp jaǵdaida radikaldy ustanymǵa bet burǵan azamattar memlekettik jumystardan bas tartyp jeke kásipkerlikke, saýda-sattyqqa ketedi. Iaǵni, ondai azamattardy túrli jiyndarǵa, mamandardyń dáristerine tartý múmkin bolmaidy. Tipti arnaiy ońaltý jumystarynda da bul azamattar kóp qiynshylyq týdyrady. Úiine kelgen mamandarǵa qoqanloqy kórsetý, olarmen sóilespeý, tipti zańdyq negizde úiine kelýge quqynyń joqtyǵyn alǵa tartý siiaqty faktiler jii kezdesedi. Bul jaǵdaida ýchaskelik politsiia qyzmetkeri nemese arnaýy qaýipsizdik organdarynyń qyzmetkerleri arqyly olardy dialogqa tartý tájiribesi bolǵanymen, barlyq óńirlerde tolyq sheshilmegen másele deýge bolady.
Ekinshi másele, atalmysh salaǵa sońǵy jyldary qyrýar qarjy bólinip, ártúrli úkimettik emes uiymdar qoiylǵan áleýmettik tapsyrystardy oryndaýǵa qulshynys bildirip otyr. Osy oraida qoldanystaǵy zańnamalar boiynsha eń tómen baǵa usynǵan uiym saladaǵy atqarylýy tiis jumystardy jeńip alady. Alaida bul ózekti saladaǵy názik te, kúrdeli máseleni jete túsinbeý, áiteýir bastysy sharany uiymdastyryp, esebin tapsyrý dep túsingendiktiń saldarynan óz deńgeiinde atqarylmai jatady. Nemese jergilikti basqarmalar ózderine tiimdi azamattarmen ǵana áriptestik ornatyp, kóbinese belgili bir mamandarmen ǵana shektelýdi jón sanaidy. Bul atqarylǵan jumystyń sapasyna tikelei yqpal jasaidy.
Úshinshi másele, sala mamandarynyń biliktiligi. Qazirde kóptegen mekemelerde «teolog» mamandaryna shtattar ashylyp, jumys jasai bastady. Alaida, bul mamandardyń kóbiniń arnaiy teologiialyq bilimi joq, nemese óte tómen. Ásirese túzetý mekemelerindegi teologtarǵa qoiylatyn talaptar óte joǵary bolýy tiis. Sebebi, teris aǵymǵa kirgen azamattardy ońaltýdyń bir qyry onymen dinniń tilinde sóilesý bolyp tabylady. Sondyqtan teris aǵymǵa kirgen azamattarmen jumys jasaityn teolog mamandar arnaiy bilimdi, ýaqytyly biliktilikterin jetildirgen azamattar bolýy shart.
Tórtinshi másele, teris aǵym ókilderin ońaltý jumystarynyń ádistemelik ortaq bazasy tolyq qalyptaspaǵandyǵy. Elimizde oqtyn-oqtyn salaǵa qatysty ádistemelik quraldar men ádebietter jaryq kórip jatady. Alaida, bul ádebietter jalpy Respýblikalyq ońaltý jumystarynda qoldanylmaidy. Onyń sebebi, ne onyń sany az, ne bolmasa belgili bir oblys aýmaǵymen shektelgen. Demek, ońaltý jumystarynyń Respýblikalyq úlgisin jasaqtaityn ýaqyt kelgen siiaqty. Iaǵni, naqty josparlar jasalyp, sol josparlardyń negizinde naqty tapsyrmalar bekitilip, ońaltý jumystary jasalýy tiis. Olai bolmaǵanda aǵymǵa kirgen azamattar men ońaltylǵan azamattardyń ara salmaǵynda onshalyqty ózgeris bolmaidy. Bul radikalizmmen kúrestiń nátijesiniń tómendigin týdyrady.
Besinshi másele, ońaltý jumystaryn atqarýshy mamandardyń biliktiligi. Kóp jaǵdailarda teris aǵymǵa kirý tek dini sipatqa ǵana qatysty emes. Máselen, elimizde radikalizm boiynsha mamandanǵan psiholog mamandar jetispeidi. Jalpy psihologtar dindi túsinbeidi, al din mamandary psihologiianyń qyr-syryn bilmeidi. Sondyqtan ońaltý jumystaryn kásibi atqaratyn arnaiy mamandar shoǵyryn qalyptastyra bastaýymyz qajet. Al kásibi basqa, tiip-qashpa joldarmen salaǵa aralasyp júrgen mamandar ózderine tolyqqandy jaýapkershilik sezinbegendikten asa paidaly bola qoiýy eki talai.
Qoryta kelgende, teris aǵymǵa kirgen azamattardyń ońaltý jumysyn bastamas buryn, saladaǵy qordalanǵan túitkildi osy jáne osyǵan uqsas máselelerdi sheship, naqty jumystarǵa den qoiǵan abzal. Kerek bolǵan jaǵdaida teris aǵym ókili retinde anyqtalǵan, kúdik týdyrǵan azamattardy májbúrli kýrstan ótkizý joldaryn qarastyryp, mindetteý qajet. Jyl saiyn naqty tizimder bekitilip, jergilikti din basqarmalary nemese ishki saiasat basqarmalaryna tapsyrmalar júktelýi qajet. Osy tapsyrmaǵa sai bilikti maman máselesin, mamandardyń jalaqy deńgeii máselelesin sheshý joldaryn qarastyrǵan durys. Olai bolmaǵan jaǵdaida radikalizm men ekstremizmmen kúreste ońaltý jumystarynda belgili bir nátijege qol jetkizý barynsha qiynǵa soǵatyn túri bar.
Keńshilik TYShHAN,
dintanýshy
