قازٸرگٸ قازاقستان جاعدايىندا راديكاليزم, ەكسترەميزم باعىتىندا جاسالىپ جاتقان شارۋالاردىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ بار. ولاي دەيتٸنٸمٸز, ەل اۋماعىندا ٶڭٸرلٸك جەنە رەسپۋبليكالىق تٷسٸندٸرۋ توپتارى جۇمىس جاساپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتىنىڭ 2017 - 2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى» مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸنٸڭ 2018 جىلعى 15 ناۋرىزداعى № 124 قاۋلىسىمەن بەكٸتٸلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ٸس-قيمىل جٶنٸندەگٸ 2018 – 2022 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى» نەگٸزٸندە شارالار اتقارىلۋدا. بۇل شارالاردىڭ باستى ەرەكشەلٸكتەرٸ سالاداعى احۋالدى وڭتايلاندىرۋ ٷشٸن يدەولوگييالىق, تٷسٸندٸر جەنە وڭالتۋ جۇمىستارىنا كٶڭٸل بٶلە وتىرىپ تەرٸس اعىمداردىڭ الدىن الۋمەن قاتار ەرتٷرلٸ راديكالدى توپتارعا كٸرگەن ازاماتتاردىڭ كٶزقاراسىنا تٷرلٸ جولدارمەن ىقپال ەتۋ ارقىلى قوعامعا قايتا بەيٸمدەۋ, قالىپتى ورتاعا قوسۋ بولىپ تابىلادى.
بۇل ەلٸمٸزگە عانا تەن ەرەكشە تەسٸل دەۋگە بولادى. ولاي دەيتٸنٸمٸز وسى باعىتتاعى شارالاردا كٶرشٸ ەلدەردە اناعۇرلىم قاتاڭ تەجٸريبەلەر قولدانىلادى. بۇل شارالاردىڭ ارقاسىندا بٸرشاما ازاماتتار ٶزدەرٸنٸڭ رايىنان قايتىپ, قالىپتى تٸرشٸلٸككە ورالىپ تا جاتىر. الايدا, جالپىلاما العاندا ٶتە تابىستى دەپ ايتا المايمىز. ولاي دەيتٸنٸمٸز, تەرٸس اعىمدارعا كٸرٸپ, كەيٸن وڭالتۋ جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا بەتٸ بەرٸ قاراعاندار بولعانىمەن, كەرٸسٸنشە ولاردىڭ ورنىن ٶزگە ازاماتتارىمىز تولىقتىرىپ جاتادى. ال جەكەلەگەن ٶڭٸرلەردٸڭ تەجٸريبەسٸنەن كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي تەرٸس اعىمعا كٸرگەن ازاماتتاردى وڭالتۋ ٷشٸن اپتالاپ, ايلاپ, تٸپتٸ جىلداپ جۇمىس جاسالاتىندىعى. ونىڭ ٷستٸنە ەلٸمٸز بويىنشا بارلىق ٶڭٸرلەرگە ورتاق وڭالتۋ ەدٸستەمەلەرٸ ەندٸ جولعا قويىلىپ كەلەدٸ.
ەلٸ دە بولسا, بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى جەتٸلدٸرٸپ, جٷيەلەپ الۋ ٷشٸن كەلەسٸ مەسەلەلەردٸ رەتكە كەلتٸرۋدٸ جٶن دەپ ەسەپتەيمٸن:
بٸرٸنشٸ مەسەلە, تەرٸس اعىمدارعا كٸرگەن ازاماتتارمەن مامانداردىڭ اراسىنداعى بايلانىستى ورناتۋ قيىندىعى. كٶپ جاعدايدا راديكالدى ۇستانىمعا بەت بۇرعان ازاماتتار مەملەكەتتٸك جۇمىستاردان باس تارتىپ جەكە كەسٸپكەرلٸككە, ساۋدا-ساتتىققا كەتەدٸ. ياعني, ونداي ازاماتتاردى تٷرلٸ جيىندارعا, مامانداردىڭ دەرٸستەرٸنە تارتۋ مٷمكٸن بولمايدى. تٸپتٸ ارنايى وڭالتۋ جۇمىستارىندا دا بۇل ازاماتتار كٶپ قيىنشىلىق تۋدىرادى. ٷيٸنە كەلگەن ماماندارعا قوقانلوقى كٶرسەتۋ, ولارمەن سٶيلەسپەۋ, تٸپتٸ زاڭدىق نەگٸزدە ٷيٸنە كەلۋگە قۇقىنىڭ جوقتىعىن العا تارتۋ سيياقتى فاكتٸلەر جيٸ كەزدەسەدٸ. بۇل جاعدايدا ۋچاسكەلٸك پوليتسييا قىزمەتكەرٸ نەمەسە ارناۋى قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ ارقىلى ولاردى ديالوگقا تارتۋ تەجٸريبەسٸ بولعانىمەن, بارلىق ٶڭٸرلەردە تولىق شەشٸلمەگەن مەسەلە دەۋگە بولادى.
ەكٸنشٸ مەسەلە, اتالمىش سالاعا سوڭعى جىلدارى قىرۋار قارجى بٶلٸنٸپ, ەرتٷرلٸ ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار قويىلعان ەلەۋمەتتٸك تاپسىرىستاردى ورىنداۋعا قۇلشىنىس بٸلدٸرٸپ وتىر. وسى ورايدا قولدانىستاعى زاڭنامالار بويىنشا ەڭ تٶمەن باعا ۇسىنعان ۇيىم سالاداعى اتقارىلۋى تيٸس جۇمىستاردى جەڭٸپ الادى. الايدا بۇل ٶزەكتٸ سالاداعى نەزٸك تە, كٷردەلٸ مەسەلەنٸ جەتە تٷسٸنبەۋ, ەيتەۋٸر باستىسى شارانى ۇيىمداستىرىپ, ەسەبٸن تاپسىرۋ دەپ تٷسٸنگەندٸكتٸڭ سالدارىنان ٶز دەڭگەيٸندە اتقارىلماي جاتادى. نەمەسە جەرگٸلٸكتٸ باسقارمالار ٶزدەرٸنە تيٸمدٸ ازاماتتارمەن عانا ەرٸپتەستٸك ورناتىپ, كٶبٸنەسە بەلگٸلٸ بٸر ماماندارمەن عانا شەكتەلۋدٸ جٶن سانايدى. بۇل اتقارىلعان جۇمىستىڭ ساپاسىنا تٸكەلەي ىقپال جاسايدى.
ٷشٸنشٸ مەسەلە, سالا ماماندارىنىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ. قازٸردە كٶپتەگەن مەكەمەلەردە «تەولوگ» ماماندارىنا شتاتتار اشىلىپ, جۇمىس جاساي باستادى. الايدا, بۇل مامانداردىڭ كٶبٸنٸڭ ارنايى تەولوگييالىق بٸلٸمٸ جوق, نەمەسە ٶتە تٶمەن. ەسٸرەسە تٷزەتۋ مەكەمەلەرٸندەگٸ تەولوگتارعا قويىلاتىن تالاپتار ٶتە جوعارى بولۋى تيٸس. سەبەبٸ, تەرٸس اعىمعا كٸرگەن ازاماتتاردى وڭالتۋدىڭ بٸر قىرى ونىمەن دٸننٸڭ تٸلٸندە سٶيلەسۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان تەرٸس اعىمعا كٸرگەن ازاماتتارمەن جۇمىس جاسايتىن تەولوگ ماماندار ارنايى بٸلٸمدٸ, ۋاقىتىلى بٸلٸكتٸلٸكتەرٸن جەتٸلدٸرگەن ازاماتتار بولۋى شارت.
تٶرتٸنشٸ مەسەلە, تەرٸس اعىم ٶكٸلدەرٸن وڭالتۋ جۇمىستارىنىڭ ەدٸستەمەلٸك ورتاق بازاسى تولىق قالىپتاسپاعاندىعى. ەلٸمٸزدە وقتىن-وقتىن سالاعا قاتىستى ەدٸستەمەلٸك قۇرالدار مەن ەدەبيەتتەر جارىق كٶرٸپ جاتادى. الايدا, بۇل ەدەبيەتتەر جالپى رەسپۋبليكالىق وڭالتۋ جۇمىستارىندا قولدانىلمايدى. ونىڭ سەبەبٸ, نە ونىڭ سانى از, نە بولماسا بەلگٸلٸ بٸر وبلىس اۋماعىمەن شەكتەلگەن. دەمەك, وڭالتۋ جۇمىستارىنىڭ رەسپۋبليكالىق ٷلگٸسٸن جاساقتايتىن ۋاقىت كەلگەن سيياقتى. ياعني, ناقتى جوسپارلار جاسالىپ, سول جوسپارلاردىڭ نەگٸزٸندە ناقتى تاپسىرمالار بەكٸتٸلٸپ, وڭالتۋ جۇمىستارى جاسالۋى تيٸس. ولاي بولماعاندا اعىمعا كٸرگەن ازاماتتار مەن وڭالتىلعان ازاماتتاردىڭ ارا سالماعىندا ونشالىقتى ٶزگەرٸس بولمايدى. بۇل راديكاليزممەن كٷرەستٸڭ نەتيجەسٸنٸڭ تٶمەندٸگٸن تۋدىرادى.
بەسٸنشٸ مەسەلە, وڭالتۋ جۇمىستارىن اتقارۋشى مامانداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ. كٶپ جاعدايلاردا تەرٸس اعىمعا كٸرۋ تەك دٸني سيپاتقا عانا قاتىستى ەمەس. مەسەلەن, ەلٸمٸزدە راديكاليزم بويىنشا ماماندانعان پسيحولوگ ماماندار جەتٸسپەيدٸ. جالپى پسيحولوگتار دٸندٸ تٷسٸنبەيدٸ, ال دٸن ماماندارى پسيحولوگييانىڭ قىر-سىرىن بٸلمەيدٸ. سوندىقتان وڭالتۋ جۇمىستارىن كەسٸبي اتقاراتىن ارنايى ماماندار شوعىرىن قالىپتاستىرا باستاۋىمىز قاجەت. ال كەسٸبٸ باسقا, تيٸپ-قاشپا جولدارمەن سالاعا ارالاسىپ جٷرگەن ماماندار ٶزدەرٸنە تولىققاندى جاۋاپكەرشٸلٸك سەزٸنبەگەندٸكتەن اسا پايدالى بولا قويۋى ەكٸ تالاي.
قورىتا كەلگەندە, تەرٸس اعىمعا كٸرگەن ازاماتتاردىڭ وڭالتۋ جۇمىسىن باستاماس بۇرىن, سالاداعى قوردالانعان تٷيتكٸلدٸ وسى جەنە وسىعان ۇقساس مەسەلەلەردٸ شەشٸپ, ناقتى جۇمىستارعا دەن قويعان ابزال. كەرەك بولعان جاعدايدا تەرٸس اعىم ٶكٸلٸ رەتٸندە انىقتالعان, كٷدٸك تۋدىرعان ازاماتتاردى مەجبٷرلٸ كۋرستان ٶتكٸزۋ جولدارىن قاراستىرىپ, مٸندەتتەۋ قاجەت. جىل سايىن ناقتى تٸزٸمدەر بەكٸتٸلٸپ, جەرگٸلٸكتٸ دٸن باسقارمالارى نەمەسە ٸشكٸ ساياسات باسقارمالارىنا تاپسىرمالار جٷكتەلۋٸ قاجەت. وسى تاپسىرماعا ساي بٸلٸكتٸ مامان مەسەلەسٸن, مامانداردىڭ جالاقى دەڭگەيٸ مەسەلەلەسٸن شەشۋ جولدارىن قاراستىرعان دۇرىس. ولاي بولماعان جاعدايدا راديكاليزم مەن ەكسترەميزممەن كٷرەستە وڭالتۋ جۇمىستارىندا بەلگٸلٸ بٸر نەتيجەگە قول جەتكٸزۋ بارىنشا قيىنعا سوعاتىن تٷرٸ بار.
كەڭشٸلٸك تىشحان,
دٸنتانۋشى
