Radikaldy aǵym ustanýshylaryn qalai tanýǵa bolady?

Radikaldy aǵym ustanýshylaryn qalai tanýǵa bolady?

Dini radikalizm qoǵam arasynda qazaq halqynyń dúnietanymyna jat ideologiiany taratyp, alaýyzdyq týdyrsa, olardy top-topqa bólip, qoǵamnyń berekesin qashyrsa, elimizdiń ishki dini ahýalynyń turaqtylyǵy men qaýipsizdigine úlken qater tónýi múmkin. Dini radikalizmniń emi – dini jáne zaiyrly quqyqtyq saýattylyq. Osyǵan orai, deradikalizatsiialaý is-sharasy qazirgi azamattyq qoǵamda ózekti taqyrypqa ainalyp otyr.

Aitylǵan máselelerdi sheshýdiń ońtaily joldaryn tabý úshin memleket pen azamattar dástúrli rýhani qundylyqtardy, tól mádenietti, salt-dástúrdi, ulttyq dúnietanymdy jańǵyrta otyryp, radikalizmniń kez kelgen túrleri men boi kórsetýlerine qarsy birtutas shep qurý – ýaqyt talaby. Qoǵamnyń qozǵaýshy kúshteriniń biri bolyp esepteletin dinniń adam men adam, adam men qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynasta ózindik orny bar. Jaqsy qasietimizdi ushtap, ulttyq qundylyqtarymyzǵa qaishy keletin, qoǵamdaǵy turaqtylyq pen kelisimge, memlekettiń tutastyǵyna keri áser etetin, eldigimizdiń shyrqyn buzatyn dini radikalizm siiaqty qasiretten saq bolý – árbir azamattyń abyroily boryshy. Destrýktivti dini aǵymdar qoǵamdyq tynyshtyqqa, ulttyq qaýipsizdikke, otbasy tynyshtyǵyna, adamnyń jany men tán saýlyǵyna, tulǵasy men kisiligine, ary men namysyna, quqy men  erkine óte úlken qater týdyrady.

Sóz oraiynda radikaldy aǵym ustanýshylarynyń belgileri men erekshelikterin aita ketsek:

olar birinshiden dástúrli dini tanymǵa qaishy ilimi men ustanymy arqyly erekshelenedi;

basqa dinder men din ókilderine «Qudaidyń qarǵysy atqan» degen syńaidaǵy syn aitýǵa qumar;

destrýktivti dini uiym lideri karizmasy bar sheshendik ónerin jetik meńgergender qatarynan shyǵady; missionerlik áreketterinde óte belsendi: kez kelgen keńistikte ýaǵyz aityp, kitaptar taratyp, buqaralyq aqparatta da belsendi keledi;

treningter men májilisterdi uiymdastyrý barysynda ózine kerekti adamdardyń tipin adaspai taba alady;

destrýktivti dini aǵymǵa jańa kelgen jastar men jasóspirimderge erekshe kóńil bóledi, qamqorlyq jasaidy;

arnaiy psihotehnikalyq-metodologiialyq keshendi júiesi bar, arnaiy baǵdarlamalyq kýrsy da qamtylǵan;

óz ókilderi men músheleriniń kelbetin, maqsatyn, aty-jónin ózgertip, rýhani statýs ne ataq berýge, arnaiy kýlttik kiim formasy men ritýaldyq zattardy tasýǵa den qoiady;

destrýktivti dini aǵym ókilderi arasynda temirdei dini tártip pen ózara ierarhiialyq qatynas ornatylady;

áleýmettik az qamtylǵan otbasy nemese toptarǵa qaiyrymdylyq jasaýda darhandyq tanytyp, olardy óz ortalaryna ońai tartyp alady;

destrýktivti dini aǵym múshelerinen arnaiy bekitilgen mólsherde udaiy jarna, tólem, «qurbandyq sadaqa» salynady;

óz múshelerine arnalǵan uǵynyqty ortaq terminder arqyly kómkerilgen ádebietter men nusqaýlyqtar taratady;

qataryna jastardy kóptep tartý maqsatynda zamanaýi ádistermen uiymdastyrylǵan dini májilister seriiasy bar;

bilim berýge degen erekshe qyzyǵýshylyǵyna qosa, ózderiniń jeke jataqhanalary men ashanalary, oqý ortalyqtary men kýrstary bar;

bilim berý, mádeniet oshaqtary men kitaphanalarǵa tegin kitap syilaý jumystaryn úrdiske ainaldyrady;

ózderiniń balabaqshalary, jazǵy lagerleri, jaǵajai, jastar mekemeleri arqyly jańa músheler men ókilderin arbaý-aldaýmen qatarlaryna qosyp tolyqtyryp otyrady;

ulttyq qundylyqtardy, barlyq ulttar men etnostardyń dástúri men saltyn, dástúrli dini tanymyn (naýryz, betashar, sálem salý, ziiarat, rýh-árýaq túsinigin, jeti shelpek taratý, qabirge quran baǵyshtaý, áýlielerge jáne t.b.) joqqa shyǵarady;

memlekettik saiasatqa, onyń júiesine, quqyqtyq-konstitýtsiialyq negizderine, zaiyrlylyq ustanymyna, azamattyq ómir saltyna tózimsizdigi agressiialyq sipatqa ie;

ulttyq jáne memlekettik merekelerge, marapattar men simvoldarǵa, tańbalar men ánuranǵa qarsy;

qazaq bolmysynyń máni – Matýridi dini tanymyna, hanafi fikh erekshelikterine, jalpy mazhab ustanymyna qarsy, musylmandyq negizderge bidǵat, shirk, kýfr dep qaraidy;

basqa din ókilderine, esh dinge qatysy joqtarǵa óshpendilikpen qaraidy;

mádeniet, óner, ǵylym men filosofiialyq tanymǵa, mýzykaǵa, balet, sýret salýǵa qarsy agressiialyq psihologiiany ustanady;

Konstitýtsiia, zań normalary men mindetterin oryndaýdan bas tartady, áskerden qashady, mindetti zaiyrly bilim berý júiesine qarsy, ǵylymi tanym nátijelerine, meditsinalyq protsedýlarǵa, ekpege, qan quiýǵa, transplantatsiiaǵa qarsy, zaiyrly mektep baǵdarlamalary men keibir pánderge degen qaishylyqty ustanymdary bar.

Elimizde sońǵy kezderi distrýktivti dini aǵymdar men sektalardyń, radikaldy aǵymdardyń sany artyp otyr. Qoǵamda dástúrli emes, ekstremistik, radikaldy, mistikalyq, ekýmendik aǵym ókilderi eń mańyzdy qoǵamdyq jáne saiasi máselelerdiń negizine rýhaniiat jatatyndyǵyn jaqsy boljap otyr. Sondyqtan olar dini tanym negizinde, jalpy din qubylysy arqyly qoǵamda jik týdyryp, tynyshtyq pen turaqtylyqty saiasi, ulttyq, ekonomikalyq jáne áleýmettik qaishylyqtaǵy qabattarǵa bólip, ydyratýdy kózdeidi.

Destrýktivti aǵymdardyń syrtqy faktory retinde mynalardy ataýǵa bolady: kisi óltirý, onyń jeke tirshiligi men ómirin qurtý; belgili bir qoǵamdy nemese áleýmettik qatynastardy buzý (terroristik akt, soǵys), jansyz obektilerdi, sáýlet eskertkishterin jáne basqa da óner týyndylaryn (vandalizm) joiý, tabiǵi ortany buzý (ekojúielik, ekologiialyq lańkestik), ózine-ózi qol jumsaý – fizikalyq túrde qasaqana óltirý jáne jeke basyn ózi joiý.

Adamnyń destrýktivti minez-qulqy ártúrli áleýmettik institýttardyń yqpalymen retteledi. Ol áleýmettik-quqyqtyq sanktsiialar, meditsinalyq aralasý, pedagogikalyq yqpal, áleýmettik qoldaý jáne psihologiialyq kómek sipatynda bolýy múmkin.

Qysqasy, búgingi jastarǵa óziniń musylmandyq negiziniń basqa musylmandardan eshqandai kem emes ekendigin túsindire berýimiz kerek. Ózimizdiń tarihymyzdy ǵylymi negizdep, onyń qundylyqtaryn, tanymdyq qabattaryn, dini tájiribesin, Farabiden bastap Máshhúr Júsipke deiingi aralyqtaǵy tulǵalarmen, olardyń shyǵarmalarymen dini jáne zaiyrly bilim túrde sýsyndatýymyz kerek. Sonda olar óziniń búkil tarihyna kúmánmen qaraýdy toqtatady.

Biz jastarymyzǵa keregi – eń birinshi óziniń bolmysy, mádenieti, dini tanymy, tájiribesi. Tájiribe degen – tarih degen sóz. Tarihta qandai tulǵalar boldy, qandai eńbekter qaldyrdy, mine osyny negizge alsaq, bul tarihilyq bolyp shyǵady. Iaǵni, biz dini ekstremistik jáne distrýktivti shablondardyń, olardyń sipatyn, tabiǵatyn tarihilyq ólshemmen, dini tájiribemizben salystyryp, anyqtai alamyz. Distrýktivti-radikaldy aǵymdardan qorǵanýda ne úshin ulttyq menimizdi, bolmysymyzdy saqtaýymyz kerek? Qazirgi «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy der kezinde kóterilgen, óitkeni ózgermesten jańǵyrýymyz kerek. Qalai? Onyń bir-aq ustanymy bar, ol – tarihilyq. Ol saiasi determinizmge de, dini radikaldyq ekstremistik tendentsiiaǵa da jaýap beredi. Sonda bizdiń memlekettiń basty tuǵyry bolmystyq jáne tarihilyq negizde ekendigi belgili bolady.

Dosai Kenjetai