راديكالدى اعىم ۇستانۋشىلارىن قالاي تانۋعا بولادى?

دٸني راديكاليزم قوعام اراسىندا قازاق حالقىنىڭ دٷنيەتانىمىنا جات يدەولوگييانى تاراتىپ, الاۋىزدىق تۋدىرسا, ولاردى توپ-توپقا بٶلٸپ, قوعامنىڭ بەرەكەسٸن قاشىرسا, ەلٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ دٸني احۋالىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ٷلكەن قاتەر تٶنۋٸ مٷمكٸن. دٸني راديكاليزمنٸڭ ەمٸ – دٸني جەنە زايىرلى قۇقىقتىق ساۋاتتىلىق. وسىعان وراي, دەراديكاليزاتسييالاۋ ٸس-شاراسى قازٸرگٸ ازاماتتىق قوعامدا ٶزەكتٸ تاقىرىپقا اينالىپ وتىر.

ايتىلعان مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ وڭتايلى جولدارىن تابۋ ٷشٸن مەملەكەت پەن ازاماتتار دەستٷرلٸ رۋحاني قۇندىلىقتاردى, تٶل مەدەنيەتتٸ, سالت-دەستٷردٸ, ۇلتتىق دٷنيەتانىمدى جاڭعىرتا وتىرىپ, راديكاليزمنٸڭ كەز كەلگەن تٷرلەرٸ مەن بوي كٶرسەتۋلەرٸنە قارسى بٸرتۇتاس شەپ قۇرۋ – ۋاقىت تالابى. قوعامنىڭ قوزعاۋشى كٷشتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ ەسەپتەلەتٸن دٸننٸڭ ادام مەن ادام, ادام مەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا ٶزٸندٸك ورنى بار. جاقسى قاسيەتٸمٸزدٸ ۇشتاپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا قايشى كەلەتٸن, قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن كەلٸسٸمگە, مەملەكەتتٸڭ تۇتاستىعىنا كەرٸ ەسەر ەتەتٸن, ەلدٸگٸمٸزدٸڭ شىرقىن بۇزاتىن دٸني راديكاليزم سيياقتى قاسٸرەتتەن ساق بولۋ – ەربٸر ازاماتتىڭ ابىرويلى بورىشى. دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمدار قوعامدىق تىنىشتىققا, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە, وتباسى تىنىشتىعىنا, ادامنىڭ جانى مەن تەن ساۋلىعىنا, تۇلعاسى مەن كٸسٸلٸگٸنە, ارى مەن نامىسىنا, قۇقى مەن  ەركٸنە ٶتە ٷلكەن قاتەر تۋدىرادى.

سٶز ورايىندا راديكالدى اعىم ۇستانۋشىلارىنىڭ بەلگٸلەرٸ مەن ەرەكشەلٸكتەرٸن ايتا كەتسەك:

ولار بٸرٸنشٸدەن دەستٷرلٸ دٸني تانىمعا قايشى ٸلٸمٸ مەن ۇستانىمى ارقىلى ەرەكشەلەنەدٸ;

باسقا دٸندەر مەن دٸن ٶكٸلدەرٸنە «قۇدايدىڭ قارعىسى اتقان» دەگەن سىڭايداعى سىن ايتۋعا قۇمار;

دەسترۋكتيۆتٸ دٸني ۇيىم ليدەرٸ كاريزماسى بار شەشەندٸك ٶنەرٸن جەتٸك مەڭگەرگەندەر قاتارىنان شىعادى; ميسسيونەرلٸك ەرەكەتتەرٸندە ٶتە بەلسەندٸ: كەز كەلگەن كەڭٸستٸكتە ۋاعىز ايتىپ, كٸتاپتار تاراتىپ, بۇقارالىق اقپاراتتا دا بەلسەندٸ كەلەدٸ;

ترەنينگتەر مەن مەجٸلٸستەردٸ ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا ٶزٸنە كەرەكتٸ ادامداردىڭ تيپٸن اداسپاي تابا الادى;

دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمعا جاڭا كەلگەن جاستار مەن جاسٶسپٸرٸمدەرگە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلەدٸ, قامقورلىق جاسايدى;

ارنايى پسيحوتەحنيكالىق-مەتودولوگييالىق كەشەندٸ جٷيەسٸ بار, ارنايى باعدارلامالىق كۋرسى دا قامتىلعان;

ٶز ٶكٸلدەرٸ مەن مٷشەلەرٸنٸڭ كەلبەتٸن, ماقساتىن, اتى-جٶنٸن ٶزگەرتٸپ, رۋحاني ستاتۋس نە اتاق بەرۋگە, ارنايى كۋلتتٸك كيٸم فورماسى مەن ريتۋالدىق زاتتاردى تاسۋعا دەن قويادى;

دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىم ٶكٸلدەرٸ اراسىندا تەمٸردەي دٸني تەرتٸپ پەن ٶزارا يەرارحييالىق قاتىناس ورناتىلادى;

ەلەۋمەتتٸك از قامتىلعان وتباسى نەمەسە توپتارعا قايىرىمدىلىق جاساۋدا دارحاندىق تانىتىپ, ولاردى ٶز ورتالارىنا وڭاي تارتىپ الادى;

دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىم مٷشەلەرٸنەن ارنايى بەكٸتٸلگەن مٶلشەردە ۇدايى جارنا, تٶلەم, «قۇرباندىق ساداقا» سالىنادى;

ٶز مٷشەلەرٸنە ارنالعان ۇعىنىقتى ورتاق تەرميندەر ارقىلى كٶمكەرٸلگەن ەدەبيەتتەر مەن نۇسقاۋلىقتار تاراتادى;

قاتارىنا جاستاردى كٶپتەپ تارتۋ ماقساتىندا زاماناۋي ەدٸستەرمەن ۇيىمداستىرىلعان دٸني مەجٸلٸستەر سەريياسى بار;

بٸلٸم بەرۋگە دەگەن ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىنا قوسا, ٶزدەرٸنٸڭ جەكە جاتاقحانالارى مەن اسحانالارى, وقۋ ورتالىقتارى مەن كۋرستارى بار;

بٸلٸم بەرۋ, مەدەنيەت وشاقتارى مەن كٸتاپحانالارعا تەگٸن كٸتاپ سىيلاۋ جۇمىستارىن ٷردٸسكە اينالدىرادى;

ٶزدەرٸنٸڭ بالاباقشالارى, جازعى لاگەرلەرٸ, جاعاجاي, جاستار مەكەمەلەرٸ ارقىلى جاڭا مٷشەلەر مەن ٶكٸلدەرٸن ارباۋ-الداۋمەن قاتارلارىنا قوسىپ تولىقتىرىپ وتىرادى;

ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, بارلىق ۇلتتار مەن ەتنوستاردىڭ دەستٷرٸ مەن سالتىن, دەستٷرلٸ دٸني تانىمىن (ناۋرىز, بەتاشار, سەلەم سالۋ, زييارات, رۋح-ەرۋاق تٷسٸنٸگٸن, جەتٸ شەلپەك تاراتۋ, قابٸرگە قۇران باعىشتاۋ, ەۋليەلەرگە جەنە ت.ب.) جوققا شىعارادى;

مەملەكەتتٸك ساياساتقا, ونىڭ جٷيەسٸنە, قۇقىقتىق-كونستيتۋتسييالىق نەگٸزدەرٸنە, زايىرلىلىق ۇستانىمىنا, ازاماتتىق ٶمٸر سالتىنا تٶزٸمسٸزدٸگٸ اگرەسسييالىق سيپاتقا يە;

ۇلتتىق جەنە مەملەكەتتٸك مەرەكەلەرگە, ماراپاتتار مەن سيمۆولدارعا, تاڭبالار مەن ەنۇرانعا قارسى;

قازاق بولمىسىنىڭ مەنٸ – ماتۋريدي دٸني تانىمىنا, حانافي فيكح ەرەكشەلٸكتەرٸنە, جالپى مازحاب ۇستانىمىنا قارسى, مۇسىلماندىق نەگٸزدەرگە بيدعات, شيرك, كۋفر دەپ قارايدى;

باسقا دٸن ٶكٸلدەرٸنە, ەش دٸنگە قاتىسى جوقتارعا ٶشپەندٸلٸكپەن قارايدى;

مەدەنيەت, ٶنەر, عىلىم مەن فيلوسوفييالىق تانىمعا, مۋزىكاعا, بالەت, سۋرەت سالۋعا قارسى اگرەسسييالىق پسيحولوگييانى ۇستانادى;

كونستيتۋتسييا, زاڭ نورمالارى مەن مٸندەتتەرٸن ورىنداۋدان باس تارتادى, ەسكەردەن قاشادى, مٸندەتتٸ زايىرلى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە قارسى, عىلىمي تانىم نەتيجەلەرٸنە, مەديتسينالىق پروتسەدۋلارعا, ەكپەگە, قان قۇيۋعا, ترانسپلانتاتسيياعا قارسى, زايىرلى مەكتەپ باعدارلامالارى مەن كەيبٸر پەندەرگە دەگەن قايشىلىقتى ۇستانىمدارى بار.

ەلٸمٸزدە سوڭعى كەزدەرٸ ديسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمدار مەن سەكتالاردىڭ, راديكالدى اعىمداردىڭ سانى ارتىپ وتىر. قوعامدا دەستٷرلٸ ەمەس, ەكسترەميستٸك, راديكالدى, ميستيكالىق, ەكۋمەندٸك اعىم ٶكٸلدەرٸ ەڭ ماڭىزدى قوعامدىق جەنە ساياسي مەسەلەلەردٸڭ نەگٸزٸنە رۋحانييات جاتاتىندىعىن جاقسى بولجاپ وتىر. سوندىقتان ولار دٸني تانىم نەگٸزٸندە, جالپى دٸن قۇبىلىسى ارقىلى قوعامدا جٸك تۋدىرىپ, تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى ساياسي, ۇلتتىق, ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك قايشىلىقتاعى قاباتتارعا بٶلٸپ, ىدىراتۋدى كٶزدەيدٸ.

دەسترۋكتيۆتٸ اعىمداردىڭ سىرتقى فاكتورى رەتٸندە مىنالاردى اتاۋعا بولادى: كٸسٸ ٶلتٸرۋ, ونىڭ جەكە تٸرشٸلٸگٸ مەن ٶمٸرٸن قۇرتۋ; بەلگٸلٸ بٸر قوعامدى نەمەسە ەلەۋمەتتٸك قاتىناستاردى بۇزۋ (تەرروريستٸك اكت, سوعىس), جانسىز وبەكتٸلەردٸ, سەۋلەت ەسكەرتكٸشتەرٸن جەنە باسقا دا ٶنەر تۋىندىلارىن (ۆانداليزم) جويۋ, تابيعي ورتانى بۇزۋ (ەكوجٷيەلٸك, ەكولوگييالىق لاڭكەستٸك), ٶزٸنە-ٶزٸ قول جۇمساۋ – فيزيكالىق تٷردە قاساقانا ٶلتٸرۋ جەنە جەكە باسىن ٶزٸ جويۋ.

ادامنىڭ دەسترۋكتيۆتٸ مٸنەز-قۇلقى ەرتٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ ىقپالىمەن رەتتەلەدٸ. ول ەلەۋمەتتٸك-قۇقىقتىق سانكتسييالار, مەديتسينالىق ارالاسۋ, پەداگوگيكالىق ىقپال, ەلەۋمەتتٸك قولداۋ جەنە پسيحولوگييالىق كٶمەك سيپاتىندا بولۋى مٷمكٸن.

قىسقاسى, بٷگٸنگٸ جاستارعا ٶزٸنٸڭ مۇسىلماندىق نەگٸزٸنٸڭ باسقا مۇسىلمانداردان ەشقانداي كەم ەمەس ەكەندٸگٸن تٷسٸندٸرە بەرۋٸمٸز كەرەك. ٶزٸمٸزدٸڭ تاريحىمىزدى عىلىمي نەگٸزدەپ, ونىڭ قۇندىلىقتارىن, تانىمدىق قاباتتارىن, دٸني تەجٸريبەسٸن, فارابيدەن باستاپ مەشھٷر جٷسٸپكە دەيٸنگٸ ارالىقتاعى تۇلعالارمەن, ولاردىڭ شىعارمالارىمەن دٸني جەنە زايىرلى بٸلٸم تٷردە سۋسىنداتۋىمىز كەرەك. سوندا ولار ٶزٸنٸڭ بٷكٸل تاريحىنا كٷمەنمەن قاراۋدى توقتاتادى.

بٸز جاستارىمىزعا كەرەگٸ – ەڭ بٸرٸنشٸ ٶزٸنٸڭ بولمىسى, مەدەنيەتٸ, دٸني تانىمى, تەجٸريبەسٸ. تەجٸريبە دەگەن – تاريح دەگەن سٶز. تاريحتا قانداي تۇلعالار بولدى, قانداي ەڭبەكتەر قالدىردى, مٸنە وسىنى نەگٸزگە الساق, بۇل تاريحيلىق بولىپ شىعادى. ياعني, بٸز دٸني ەكسترەميستٸك جەنە ديسترۋكتيۆتٸ شابلونداردىڭ, ولاردىڭ سيپاتىن, تابيعاتىن تاريحيلىق ٶلشەممەن, دٸني تەجٸريبەمٸزبەن سالىستىرىپ, انىقتاي الامىز. ديسترۋكتيۆتٸ-راديكالدى اعىمداردان قورعانۋدا نە ٷشٸن ۇلتتىق مەنٸمٸزدٸ, بولمىسىمىزدى ساقتاۋىمىز كەرەك? قازٸرگٸ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى دەر كەزٸندە كٶتەرٸلگەن, ٶيتكەنٸ ٶزگەرمەستەن جاڭعىرۋىمىز كەرەك. قالاي? ونىڭ بٸر-اق ۇستانىمى بار, ول – تاريحيلىق. ول ساياسي دەتەرمينيزمگە دە, دٸني راديكالدىق ەكسترەميستٸك تەندەنتسيياعا دا جاۋاپ بەرەدٸ. سوندا بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸڭ باستى تۇعىرى بولمىستىق جەنە تاريحيلىق نەگٸزدە ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ بولادى.

دوساي كەنجەتاي