Fýnktsionaldyq stilderdiń bir tarmaǵy – kórkem ádebiet tilin zertteýde áńgime negizinen eki túrli problema tóńireginde bolady. Olar: 1) jalpy ulttyq ádebi tildiń damý barysyndaǵy kórkem ádebiet tiliniń orny, 2) jeke jazýshylardyń sóz máneri (daralyq stili). Bulardy taǵy eki túrli turǵydan qarastyrýǵa týra keledi: biri – sh e b e r l i k, ekinshisi – normalylyq turǵysy. Ashyp aitsaq, birinshisi – kórkem ádebiet tilin, iaǵni «poetikalyq sózdi»50 stilistika obektisi retinde qarastyrý, ekinshisi – jalpy ulttyq ádebi tildiń belgili bir qattaýynyń, aitalyq, leksikasynyń nemese grammatikasynyń normalary men ulttyq kórkem til normalarynyń araqatynasy, qarym-qatynasy jáne bul normalardyń kórkem teksterde kórinýi turǵysynan qarastyrý.
Bul eki túrli zertteýdiń obektisi bireý – kórkem ádebiet tili bolǵanymen, olardyń kózdeitin túpki maqsattary men taldaý ádisterinde úlken aiyrmashylyq bar. Aldyńǵysy lingvistikalyq stilistika dep atalatyn salaǵa jatsa, sońǵysy til normalarynyń qalyptasyp, ornyǵýy, iaǵni sóz mádenieti degen salanyń problemalary bolyp shyǵady. Munyń sebebi kórkem ádebiet tiliniń ózi «eki plandy» ekendiginde: birinshiden, ol «jalpy» tilge jatady, sonyń údesinen shyǵýǵa tiisti bolsa, ekinshiden, kórkem shyǵarma tili sol týyndynyń «simvoldyq qurylymyna» baǵynýy kerek 51.
Jalpy stilistika – sheberlik týraly ǵylym salasy, oǵan tildiń kórikteýish quraldary, solardyń kórkem ádebiette qoldanylýy jaiyndaǵy zertteýler jatady. Kórkem ádebiet óner týyndysy bolǵandyqtan, onyń tili sol ónerdiń quraly, «materialy» retinde qaralyp, ol da ó ner, demek, sheberlik turǵysynan sóz bolýy qajet.
Jalpy til biliminde stilistikany: 1) tildiń stilistikasy, iaǵni sistemalardyń júiesi (stilistika iazykov); 2) sózdiń stilistikasy, iaǵni til elementteriniń jalpy halyqtyq qoldanysyn zertteý (stilistika rechi); 2) kórkem ádebiet stilistikasy, iaǵni poetikalyq zertteý dep bólip qarastyrady52. Bizde, qazaq ǵylymynda, negizinen, aldyńǵy ekeýi zertteý obektisine kóbirek ainalyp, sońǵy sala kenjelep kele jatqanyn aitý kerek. Degenmen múlde joq deýge bolmaidy. E. Janpeiisov, X. Nurmahanov, M.Serǵaliev, X. Kárimov, B. Shalabaev siiaqty zertteýshi ǵalymdar birqatar jazýshylardyń sóz sheberligin, kórkemdik tásilderin taldap tanytady. Demek, kórkem shyǵarmalar tilin stilistika obektisi etip zertteýde jazýshynyń estetikalyq talaptardy óteý sheberligi, iaǵni qalam iesiniń qoltańbasy, sóz órnegi (máneri) taldanady.
Jazýshy shyǵarmasynda aitpaq ideiasyn, bermek obrazdaryn jáne kórsetpek sýretterin til arqyly bildiredi. Kórkem shyǵarmada n e n i ń sýrettelgeni ǵana emes, q a l a i sýrettelgeniniń máni zor. Sol «q a l a i »-dy kórsetý – stilistikanyń mindeti. Qaitalap aitsaq, stilistika sóz estetikasyn, sózdiń kontekstegi rólin zertteidi. Demek, lingvostilistika ulttyq kórkem til mádenieti damýynyń negizderin kórsetetin ǵylym salasy bolady. Stilistikanyń lingvistikalyq mindeti s t i l d i k áserdiń ózin emes, sol áserdi týǵyzatyn tildik mehanizmdizertteý bolyp tabylady.
Stilistika men sóz mádenieti múddeleri toǵysyp jatady, óitkeni til elementteriniń kórkem sózde durys ne burys qoldanylýyn (iaǵni sóz mádenietiniń buzylyp ne saqtalyp turǵandyǵyn) anyqtaý úshin áýeli sol elementtiń qai orynda, qandai maqsatta jumsalyp turǵandyǵyn, iaǵni stildik júginiń bar-joǵyn bilý kerek. Sózdiń stildik boiaýy ol sózdiń negizgi maǵynasyna ústelgen qabat bolǵandyqtan, sol qabattyń syr-synyn taýyp alý qajet bolady. Zertteýshiler stilistika men sóz mádenieti problemalaryn bir-birimen bailanystyra qarastyrý – búgingi kúnniń kókeikesti sharýasyna ainalyp otyrǵandyǵyn kórsetedi. Sóitip, stilistikanyń maqsaty – til elementteriniń jumsalýyn baǵalaý bolǵandyqtan, olardyń orynsyz, qate qoldanylýyn taýyp-taldaý til mádenieti mindetterimen ushtasady.
Fýnktsionaldyq stildiń bir tarmaǵy – kórkem shyǵarma tilin lingvostilistika turǵysynan zertteýde mynalardy nysanaǵa alady:
a) «avtor obrazy» degenniń kórinisi;
á) baiandaýdyń túrleri;
b) keiipkerlerdiń sózin berý (keiipkerlerdi sóiletý) printsipteri;
v) keiipkerler tili men avtordyń óz tiliniń kórinisi.
Bul – negizinen, kórkem proza stilistikasyna qatysty problemalar. Al dramatýrgiia men poeziia salalarynda lingvistikalyq stilistika budan ózgeshe máselelerdi qoiady.
Orys lingvistikasynda d r a m a t ý r g i ia tili jan-jaqty, jaqsy zerttelgendigin baiqaimyz. Bul salada mynadai máselelerge kóńil aýdarylǵan:
a) keiipkerler obrazyn til arqyly kórsetý;
á) keiipkerler tili arqyly aýyzeki sóileý tiliniń tiptenýi (tipizatsiia);
b) dramada sóz maǵynasyn stildik maqsatta paidalaný.
Poeziiaǵa kelsek, mundaǵy lingvostilistikalyq izdenister múlde erekshe bolmaq. Eń aldymen, poeziianyń ózi «tunyp turǵan» obrazdylyq (beinelilik) bolsa, sol obrazdylyqty jasaityn quraldar men tásilderdi zertteý mindeti turady (obrazdylyqty tanyp-tanytý – árine, kórkem proza men dramatýrgiia stilistikasynyń da «sharýasy»). Lingvistikalyq stilistika kórkem sózdiń erekshelikterin zertteitin bolǵandyqtan, oǵan yrǵaq, evfoniia, poetikalyq sintaksis, sóz arqyly beriletin beine (slovesnyi obraz) siiaqty taramdardy qamtityn lingvistikalyq poetika kiredi. Poeziia tilin lingvostilistika turǵysynan zerttegende, eń aldymen, ondaǵy obraz jasampazdyq (obrazotvorchestvo) máselesi kózdeledi. Al obraz jasampazdyq til elementterin (quraldaryn) jazýshynyń óz qalamynda jarata bilýi arqyly paida bolady. Sóz-obrazdardyń túrlerin, onyń ulttyq boiaýyn (koloritin) taný da – poeziia stilistikasynyń mindeti. Qazaq til biliminde bulardyń barlyǵy da – áli júieli túrde zerttelmei kele jatqan salalar. Eń aldymen, qazaq stilistikasynda lingvistikalyq negizde «avtor obrazy» degendi monografiialyq planda arnaiy tanyp-bilý múlde sóz bolmaǵan zertteý obektisi ekenin aitý kerek.
«Avtor obrazy» – til jaǵynan alǵanda, kórkem shyǵarmanyń maǵynalyq stildik dińgegi53 («avtor obrazy» degen men «shyǵarma avtory» bir emes ekendigin eskertý artyq bolar). «Avtor obrazyn» anyqtaý degenimiz – sol shyǵarmany stilistika turǵysynan taldaý degen sóz. «Avtor obrazyn» shyǵarmanyń baiandaý stilinen, dialogtar men monologterdi berý úlgisinen, ekspressivtik-stildik elementterinen kórip, tanýǵa bolady. Qysqasy, «avtor obrazy» – lingvostilistikalyq problema.
Kórkem shyǵarma qurylymy jaǵynan baiandaý (avtor sózi) jáne dialogter(keiipkerler sózi) bolyp bólinedi. Sondyqtan kórkem shyǵarmada baiandaýdyń avtorlyq normalaryn aiqyndap alý qajettiligi týady. Kórkem prozada baiandaýdyń tórt túrli bolatyny aitylyp keledi:
Baiandaý avtordyń óz atynan júrgiziledi. Kórkem prozanyń kóptegen týyndylary, ásirese roman, povest siiaqty iri úlgileri baiandaýdyń osy túrimen jazylady. Mysaly, M.Áýezovtiń «Abai» epopeiasy, Ǵ.Músirepovtiń «Oianǵan ólkesi», Ǵ.Mustafinniń «Shyǵanaǵy», T.Ahtanovtyń «Borany», Á.Kekilbaevtyń «Úrkeri» t.b.
Baiandaý áńgimeleýshi keiipkerlerdiń atynan (biraq stildik boiaýsyz) júrgiziledi. Qazaq kórkem sózinde bul ádis te kóp qoldanylady. Ásirese avtorlyq baiandaýdyń bul túri qysqa áńgime, povesterde keńinen paidalanylady. Mysaly, M.Ysqaqbaevtyń «Arpabektiń sary atany» degen áńgimesi, Sh.Murtazaevtyń «Tabylǵan teńiz» povesi keiipker atynan baiandalǵanymen, bulardyń teksinde avtor jergilikti sóz, qarapaiym sóz, aýyzeki sóileý tili elementteri degenderdi ádeii qoldanbaidy. Stildik elementter mundai shyǵarmalarda dialogterde ǵana jumsalady.
Áńgimeleýshi keiipker atalmaidy, biraq baiandaý stili sol keiipkerdiń kózqarasymen (baǵalaýymen, tanýymen t.t.) beriledi. Mysaly, Á.Kekilbaevtyń «Qus qanaty» povesi aýylda týyp-ósken, oqymaǵan «shubalań jaýlyq qara kempirdiń» kózimen (sózimen) baiandalady. Sondyqtan munda aýyzeki sóileý tiline tán qarapaiym elementterde: bozymbai (boz ókpe), ushpaq (jumaq), butqa tolý (báldený), tortiyp júrý (renjý), jyrqyldaý t.b. siiaqty qarapaiym sózder de, boily-soily (jaqsy, tekti), dyzyqtaý (asyǵý), bóteke (búirek), shatpa (tórt qanat kiiz úi) t.b. tárizdi jergilikti sózder de, shúike bas, sidańdaǵan qý siraq, enesi paqyr, atasy jaryqtyq siiaqty t.t. stildik boiaýy bar ózge sózder de avtor tilinen oryn alǵan.
Sol siiaqty Á.Nurpeiisovtiń «Seń» romanyndaǵy avtorlyq baiandaýlardyń jalpy boiaýy (tony) da kóp nárseni túzetpek bolǵan, tartylyp qalǵan Araldyń taǵdyryna aralaspaq nieti bar, ózi adal, sondyqtan «jýan qaralar» men beimaza Bápiza jubaiyna, toiymsyz enesine – qysqasy, ainalasyna syn kózimen qaraityn bas keiipker – berekesiz tirlik keshken «it minezdi» Jádiger Ámirjanovtyń tanymy, baǵalaýy, kórýi arqyly berilgen.
4) Áńgimeleýshi atalady da shyǵarma sol keiipkerdiń aýzymen baiandalady. Baiandaýdyń stildik boiaýy áńgimeleýshi keiipkerdiń sóz saptaýyna baǵyndyrylady. Mysaly, B.Mailinniń «Shuǵanyń belgisi» atty áńgimesi I jaqtan sóilegen avtor sózimen bastalǵanymen, ondaǵy ári qarai baiandalatyn barsha oqiǵa jolaýshylap kele jatqan adamdardyń biri – 30-40 jastardaǵy qarapaiym aýyl adamynyń aýzymen, sonyń sóileý úrdisimen beriledi. Sondyqtan munda sóilemder qysqa-qysqa. Áńgimede nemene edi, táiiri sonyń óleńi... oi, Alda-ai, qyzyq zaman eken-aý... áidai («Esimbektiń úlken úii lyq tolǵan adam, qymyz iship, áidai, qyzdy-qyzdy bolyp jatyr eken»), dúnieni sótken adam... Záikúl – sózsheń qatyn... Ainabai – qyzyl kózdi pále... degen siiaqty aýyzeki tildiń sóz máneri erkin qoldanylǵan.
Mine, baiandaýdyń osyndai tórt túrine bailanystyra sóz tandaý, sóilem qurastyrý zańdylyqtaryn (normalaryn) tanyp-bilý qajettigi týady, bul – qazaq til ǵylymynda ázirge tam-tumdap qolǵa alyna bastaǵan sala. Bul rette sońǵy jyldarda jaryq kórgen X. Kárimovtiń «Qanatty til» (1995) monografiiasy, B. Shalabaevtyń «Kórkem proza tili» (1994), M. Serǵalievtiń «Kórkem ádebiet tili» (1995) atty monografiialaryn ataimyz.
Sondai-aq «qazaq kórkem sózinde dialogter arqyly obraz jasaý degen bar ma, bizde «qala tili», «aýyl tili» (orys tilindegidei «gorodskaia rech», «krestianskaia rech» t.t.) degender bar ma, bar bolsa – olardyń kórkem ádebiettegi kórinisi qandai, joq bolsa – dialogterdi berýde ózge erekshelikter baiqala ma?» degen máseleler de kún tártibinde tur. Osy oraida burynǵy (budan 50-60 jyldar burynǵy) jáne qazirgi (sońǵy 20-30 jyl ishindegi) qazaq prozasynda avtor sózi men keiipker sózinde aiyrmashylyq bar ma, joq pa; avtordyń tilindegi belsendiligi (jazýshynyń ózindik kórinisi) degen baiqala ma; keiipker tiline avtordyń kiligip ketýi, iaǵni óz tilin keiipkerdiń aýzyna salýy nemese kerisinshe, avtorlyq baiandaýdyń keiipker tilimen berilýi degen siiaqty stilistikanyń tyń máseleleri aldymyzdan jáne shyǵady.
Sóitip, lingvostilistika kórkem tekske estetikalyq sipattama berýdi kózdeidi, iaǵni kórkem shyǵarmadaǵy sózdiń erekshe qyzmetin: stildik júgin, qubylysyn aiqyndaidy.
Al kórkem shyǵarma tili men jalpy ulttyq ádebi til normalarynyń araqatynasyn qarastyratyn ekinshi aspektige kelsek, bul rette, eń aldymen, ulttyq kórkem sóz normalary degenniń ózin anyqtap alý qajet. Sodan soń kórkem ádebiet tilindegi osy normalarǵa sai keletin nemese sai túspeitin sátterdi, iaǵni normadan ýájdi (motivti), ýájsiz (motivsiz) aýytqýlardy taýyp kórsetý maqsaty qoiylady. Kórkem týyndy tilin jalpy ádebi til normasy turǵysynan zertteý aldyńǵy lingvostilistikalyq izdenistermen ushtasyp jatqanymen, bul – óz aldyna bólek ǵylymi izdenis bolmaq.
Kórkem ádebiet tili – keń plandy problema. Oǵan stildik izdenister turǵysynan kelip, óner eskertkishi retindegi kórkem shyǵarmanyń tildik bolmystyń taldaý men sol eskertkishti turǵyzýshynyń, iaǵni jazýshynyń sheberligin tanyp bilý de jatady.
Sonymen qatar «qalam iesi qazaq ádebi tiliniń búgingi jalpy ulttyq normalaryna qulaq asyp otyr ma, joq pa, ol normalardan aýytqýlar bar ma, bar bolsa, sebepteri qandai?» degen máseleler de kóterilip, atalǵan problema normativtik-statikalyq aspektide de sóz bolýǵa tiis. Qai turǵydan qaralsa da, belgili bir kezeńdegi kórkem ádebiet tiliniń parametri sol dáýirdegi ádebi tildiń damý baǵytymen ári printsipterimen ólshenedi.
Kórkem týyndy tiliniń negizi de, qory da, kózi de – jalpyulttyq til, jalpy ádebi til ekenin eshkim joqqa shyǵara almaidy. Sondyqtan búgingi tanda kóteriletin sóz mádenieti (meili qai janrdyń sóz órnegi áńgimelense de), saiyp kelgende tildik normaǵa baryp tireledi. «Qazaq kórkem ádebietiniń tili sol normalar údesinen shyǵyp otyr ma, joq pa?» degen problema – óz aldyna ǵylymi zertteý obektisi bolýǵa tiis. Kórkem ádebiet stili qazaq ádebi tiliniń qalyptasyp, damýy barysynda basty ról atqaryp kelgeni málim. Bul kúnde de qoǵamdyq-pýblitsistikalyq; ǵylymi stildermen qatar, ádebi tildiń jetile túsý protsesinde belgili dárejede eleýli oryn alyp otyrǵan kórkem ádebiettiń tilin tek lingvostilistikalyq aspektide ǵana emes, ádebi til normalaryn suryptaý, turaqtandyrý, sóz mádenietin kóterý turǵysynan da zertteý qajettigi týady. Sońǵy maqsatta júrgiziletin ǵylymi izdenister qazaq tiliniń ulttyq kórkem ádebi normalaryn aiqyndaý, onyń erekshelikterin tanytý, ádebi standart pen normadan aýytqý qubylystarynyń syryn ashyp, tabiǵatyn, durys-burysyn kórsetý siiaqty tyń ǵylymi-teoriialyq mazmundy jumystardy usynýǵa májbúr etedi.
Onyń ústine kórkem ádebiettiń jandy protsesinde onyń qazaq ádebi tiliniń qazirgi kezeńdegi damýyna jaqsy áser etip otyrǵan jaǵymdy jaqtarymen katar, tildik-estetikalyq talǵam sharttaryna sai kelmeitin jaǵymsyz sátterin kórsetip, olardy túzeitin ǵylymi negizdi usynystar jasaý qajettigi daýsyz. Bul – búgingi kúngi teoriialyq ta, qoldanbaly da til bilimine qoiylyp otyrǵan basty talap. Demek, kórkem ádebiet tilin sinhrondy-normativtik turǵydan zertteý – búgingi qazaq til biliminiń ózekti problemalarynyń biri bolmaq. Árine, aldymen diahrondy-normativtik izdenisterge barýdyń jóni bar. Al búgingi tańdaǵy talap – til mádenietin kóterý turǵysynan qarasaq, sinhrondy-normativtik zertteýlerge basa kóńil aýdarý qajet bolady. Atap aitqanda:
jalpyhalyqtyq ulttyq ádebi til normalary men kórkem til normalarynyń aiyrym belgileri, ushtasatyn-ajyratylatyn tustary, damý printsipteri men baǵyttary qandai?
Qazirgi qazaq kórkem ádebieti tilinde ulttyq ádebi til normasynan aýytqýshylyqtar bar ma, ol aýytqýshylyqtardyń jónimen-jónsiz (ýájdi-ýájsiz) túrleri qandai jáne aýytqýshylyq kórkem ádebiettiń kai janrynda, tildiń qai qattaýynda kóbirek seziledi?
«Jazýshy til quraldaryn tvorchestvolyqpen jumsai bilgen be, joq bolsa, onyń qazirgi sóz mádenietimizge tigizetin áseri, ziiany qandai, qai dárejede?» degen problemalar qoiylady.
Kórkem ádebiet tilin stildik erekshelikter men sóz mádenieti turǵysynan zertteýde de obektilerdi proza, poeziia, dramatýrgiia túrlerine bólip, aiyryp taldaý, taný kerek. Onyń ústine qatty eskeretin nárse – normalylyq degendi tildiń qai qattaýyna (qabatyna) qarai izdeý kerektigi. Aitalyq, leksika qabatyna qatysty normalylyqty zertteý obektileri jaǵynan ǵana emes, sózdiń semantikalyq maǵynasymen qatar, estetikalyq júgin esepke alyp otyrý jaǵynan da erekshelenedi. Jáne bul erekshelik proza tili men poeziia nemese dramatýrgiia tilinde taǵy bólinip ketedi. Sintaksistegi normalylyqty izdeý – eń aldymen, kórkem tekstiń stildik-estetikalyq nysanasymen kózdeledi. Sintaksistegi túzýlik (normalylyq) strýktýralyq (jalpy tildik) normaǵa saima-sai túspeidi. Kórkem ádebiet tilinde strýktýralyq normadan aýytqý kórkemdik talabynan shyǵyp tursa, ol – kórkem tildegi normalylyq bolǵany. Bundai «normadan tys normalylyq» poeziia janrynda múlde airyqsha bolyp keledi.
Stilistikada leksikany taldap-taný basty oryn alady, tegi, ol sintaksisten qalyspaidy. Sondyqtan kórkem ádebiettiń (basqalarynyń da) til mádenietin zertteýde de leksika-frazeologiialyq qabat aldymen qolǵa alynýǵa beiim. Qazaq kórkem ádebietiniń proza salasyndaǵy leksikalyq normalardy tanyp-bilýde, bizdińshe, búgingi tańda mynadai sátterge (obektilerge) nazar aýdarý qajet:
dialektizmderdiń (jergilikti elementterdiń) jumsalýy, iaǵni orys til biliminde dialektizatsiia dep atalatyn qubylystyń qazirgi qazaq kórkem ádebieti tilindegi kórinisi, kúi-qalpy, óris alý baǵyty;
jalpyhalyqtyq tilge tán beineli (obrazdy) sózderdi jumsaý tásili, frazeologizmderdiń sógilýi;
qarapaiym, kóne, sirek sózderdiń jumsalýy;
sinonimderdi tandaý; ideografiialyq jáne stildik sinonimderdiń qoldanysy;
leksikalyq jańa qoldanystardyń oryn alýy (qajetsiz tusta jańadan sóz jasaý nemese qajeti bar jerde usynylǵan jańa qoldanystyń sátti-sátsiz bolýy);
shtamp sózder men tirkesterdi qoldaný; sózderdiń tirkesý aiasyn keńitý arqyly sóz maǵynalaryn jańǵyrtý;
leksikalyq varianttardyń qoldanysy, iaǵni morfologiialyq, orfogrammalyq, semantikalyq, genezistik t.b. jaryspaly elementterdiń durys-burys jumsalýy;
belgili bir sóz týdyrýshy elementterdiń jáne sintaksistik tásilderdiń kórkem ádebiet tilinde aktivtenýi;
kórkem ádebiet tili arqyly leksikanyń stildik jikterge (poetizm, qarapaiym sózder, kantseliarizm t.t.) ajyratyla túsýi.
Bul obektilerdiń birqatarynyń zerttelýi sóz oryndylyǵyna (fýnktsionaldyǵyna) qatysty bolsa, birsypyrasy ádebi tildegi varianttylyq problemasyna tikelei bailanysty, iaǵni ádebi normaǵa qatysty eń úlken máseleniń biri – til elementterin (aitalyq, sózderdi) óz ornynda, óz qyzmetinde durys jumsaý jaiynda bolsa, ekinshisi – varianttylyq, jaryspalylyq týraly bolmaq. Bul ekeýi – jalpy til mádenieti problemasynyń ózegi, eń mándi jaqtary54.
Osy obektilerdi zertteý ústinde qazaq kórkem ádebieti leksikasynyń ulttyq normalary aiqyndalady; qazaq ádebi tilin proza tili arqyly normalaný protsesi tanylady; bul protseste oryn alatyn sóz tańdaý printsipteri aiqyndalady; jalpy ádebi normadan aýytqý qubylystary tanytylady.
Sonymen qatar kórkem shyǵarmanyń leksikasyn ádebi norma aspektisinen zertteýde áńgime eki úlken másele ainalasynda bolady: biri – sózdi durys qoldaný, ekinshisi – sózdi ásem qoldaný jaittary. Alǵashqysynda sózdin neitraldyq máni, kommýnikativtik qyzmeti, sońǵyda sózdiń kórkemdik maǵynasy, stildik qyzmeti nysanaǵa alynady.
Birinshiden, bul jerde áńgime jalpy ádebi til normalaryn buzbai qoldanýdy ǵana shart dep sanaý – múlde qisynsyz meje. Kórkem ádebiet – kórkem dúnie, óner týyndysy, ol – jalań informatsiia quraly emes, sol informatsiiany áserli, ásem túrde jetkizý, sýretteý quraly. Demek, kórkem tekstegi sózderdiń d u r y s, oryndy, norma saqtap jumsalýy ásem jumsalýǵa baǵyndyryla qaralýǵa tiis. Kórkem shyǵarma tiliniń pýblitsistika, ǵylymi stil siiaqty ózge stilder tilinen basty ereksheliginiń biri – osynda. Eger kórkem týyndy jalpy grammatika men leksikanyń birde-bir normasynan (erejesinen) bir adym aýytqymai, «túp-túzý», «dup-durys» jazylsa, ondai shyǵarma oqýshy sezimine áser etpes edi, ol «kórkem» degen anyqtamany aqtai almas edi. Mine, zertteý ádisinde eskeriletin sharttardyń biri – osy.
Óitkeni sóz durystyǵy (mádenieti) nemese tildi durys qoldaný (pravilnost rechi) degenniń ózin birjaqty túsinýge bolmaidy. Jalpy sóz durystyǵy degenimiz – tildiń qurylymdyq, iaǵni sol tildiń tabiǵatyna tán zańdylyqtarynyń saqtalýy. Olar tildiń qurylymyn baiandaityn grammatika oqýlyqtarynda, oqý quraldarynda, sózdikterde t.b. tanytylady. Bul zańdylyqtar mektepte sol tildi alǵashqy úiretý barysynda aitylady. Bul – tildiń erejelerin, ishki tabiǵi zandylyqtaryn buzbai, jalpy túzý qoldaný máselesi, al tildi ásem jáne oryndy qoldaný zandylyqtary jáne bar. Demek, jalpy til normasy degenmen qatar, lingvostilistikalyq normalar da bolady degendi, iaǵni qoldanbaly stilistikanyń obektisi – jalpysóz (til) mádenieti, lingvistikalyq stilistikanyń obektisi – kórkem sóz mádenieti ekenin aiyryp zertteý – qazaq til bilimi úshin tyń problema.
Lingvostilistikada qarastyrylatyn fraza qurý (postroenie frazy) jáne tekst túzimi (tekstoobrazovanie) degen zertteý obektileri de bizde, qazaq til biliminde, óz aldyna arnaiy zertteýdi kútip tur. Fraza qurý máselesi eki turǵydan qarastyrylýǵa tiis: biri – fraza quraityn sózderdi tandaý, ekinshisi – frazanyń qurylysy (turaqty konstrýktsiialardy buzý, pleonastyq qurylymdar túzý t.t.). Bulardyń ishinde jeke máseleler ǵana, mysaly, turaqty tirkesterdiń, maqal-mátelderdiń transformatsiiasy nemese tekst túzýdiń keibir máseleleri jalpy sýretteý (faktiniń konstatatsiiasy) retinde kandidattyq dissertatsiia dárejesinde zerttele bastady, biraq bul taqyryptardyń áńgimelenýi taza lingvostilistikalyq turǵydan kóp qarastyrylǵan emes.
Ekinshiden, kórkem proza tiliniń leksikalyq normasyn aiqyndaýda ony ádebiet janrlarynyń damý baǵyttarymen tyǵyz bailanystyra qaraý ádisin qoldanýǵa týra keledi. Aitalyq, búgingi qazaq kórkem prozasynda ár alýan til elementteriniń stildik tezge túsý (stilizatsiia) protsesi etek alý baǵyty kózge túsedi.
Stildik tezge túsý degenimiz – shyǵarmanyń taqyrybyna, janryna, estetikalyq maqsatyna jáne «avtor obrazy» degenge, iaǵni avtordyń aitpaq ideiasyna, kózqarasyna, pozitsiiasyna tiliniń úndes kelýi. Mysaly, tarihi shyǵarma avtory jeke ataýlardy tańdaýda bolsyn, keiipkerlerdi sóiletýde bolsyn t.t. sýrettep otyrǵan dáýir shyndyǵyna meilinshe jaqyn, sáikes kelýdi kózdese, ol – tarihi stilizatsiia bolmaq.
Stilizatsiianyń túri san alýan. Qazirgi qazaq kórkem ádebietinde intellektýalizatsiia, intimizatsiia, folklorizatsiia sipattary bar shyǵarmalardy izdestirip, taldaý kerek. Osylardyń qai-qai túri de sóz tańdaý órisin keńitedi; shyǵarma teksiniń kompozitsiialyq-sintaksistik qurylymyn, monologter men dialogterdi berýdiń jańa tásilderin izdestiredi, leksikanyń taqyryptyq toptaryn baiytady t.t.
Mundai «...izatsiialanǵan» shyǵarmalarda janr talabyn óteitin normadan tys leksikalyq elementter men grammatikalyq tulǵa-tásilderdiń oryn alýy – zańdy. Sondyqtan olardyń barshasyn normasyzdyq, iaǵni normadan aýytqý, sóz mádenietiniń buzylýy dep tanýǵa bolmaidy.
Úshinshiden, kórkem sózdiń leksikalyq normasyna tarihi damý (ózgerý) turǵysynan qaraý – zertteýdiń basty amaldarynyń biri bolmaq. Sóz joq, qazaq kórkem prozasy normasynyń jáne mádenietiniń búgingi kúi-qalpy men sipaty ótken ǵasyrdaǵy jáne ústimizdegi ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyqtaryndaǵy túrimen birdei emes. Aitalyq, sońǵy 30-40 jyldyń ishinde proza janrynda tildiń sózdik bailyǵyn meilinshe keń qamtý baǵyty paida boldy. Ol úshin jumsalý aiasy shekteýli dialektizmderdi de, maǵynasy kúńgirttengen kóne sózderdi de, bul kúnde jii jumsalmaityn mán-maǵynasy beitanystaý sirek sózderdi de, jańadan enip jatqan qoldanystardy da kádege asyrý áreketi bar ekenin aitýǵa bolady.
Jergilikti erekshelikterdi zertteýshi dialektolog ǵalymdar qazaqtyń kórnekti jazýshylarynyń shyǵarmalarynda, avtor sóziniń ózinde birsypyra kásibi sózder men dialektizmderdiń oryn alǵandyǵyn aitady. Mysaly, Á.Nurpeiisovtiń, Á.Sársenbaevtyń prozalyq shyǵarmalarynda Aral, Kaspii balyqshylarynyń tiline tán birqatar kásibi ataýlardyń maǵynalary siltemede kórsetilip, oryndy qoldanylǵandyǵyn Shora Sarybaev ataidy. Zertteýshi sonymen qatar Ábdijámil Nurpeiisovtiń tilinde tek keiipkerler emes, avtorlyq baiandaýlarynda da jergilikti sózderdiń birshama kezdesetindigin kórsetedi.
Sondai-aq Dúkenbai Dosjanovtyń shyǵarmalarynda ózge ólke turǵyndaryna túsiniksiz, jalpy qazaq ádebi til normasynda joq sózderdiń jii qoldanylatyndyǵyn kórkem ádebiet tilin qadaǵalap kelgen Ǵabit Músirepov atap kórsetkenin bilemiz (1984 jyly ótken «Búgingi qazaq prozasynyń tili» atty konferentsiiada jasaǵan baiandamasynda). Til mamany – Baiynqol Qaliev te D.Dosjanovtyń 1966 jyly shyqqan «Jýsan men gúlder» atty kitabynan55 bastap, 1980 jylǵa «Tabaldyryǵyńa tabyn» degen siiaqty kólemdi-kólemdi 9 kitabynan 400-ge tarta ádebi normaǵa kirmeitin sózdi jinap alyp, olardy top-topqa bólip áńgime etedi. Zertteýshi D.Dosjanov tiliniń bailyǵyn, kórkemdigin, onyń tilge kelgende izdempazdyǵyn erekshe atai otyryp, dialektizmderdi shamadan tys kóp jáne ýájsiz qoldanǵandyǵyn kemshiligi dep tabady. Jazýshy qoldanǵan ádimýlyq («jaqsylyq»), átel («ońtaily, ázir»), báisheń («beipil»), enepat («alapat, joiqyn»), kólpar («kúpildek), máp («olja») siiaqty esim sózder men qyltqý, leglý, salmaqsoqtaný, ýajymdaý siiaqty etistikter tipti dialektologiia sózdikterinde tirkelmegen jergilikti ne sóileý tili elementteri bolyp tabylady deidi56. Zertteýshi olardyń dialektologiialyq sózdikterge kirmegenderin konteksimen alyp kórsetip, beretin maǵynalaryn (jaqsha ishinde tyrnaqshamen kórsetilgender) shamalaidy. Múmkin, bul 400 sózdiń ishinde biren-sarany dialektizm bolmai, kóne sóz nemese jasandy tulǵa bolýy, biraq qaitkende de jazýshymen jerles, óńirles emes oqyrman Dúkenbai shyǵarmalarynyń kei tustaryn qinalyp oqityndyqtary, beitanys sózderge bola sóilem maǵynasyn tap basyp, tani almaityndyqtary aitylǵan.
Sóitip, jazýshy D.Dosjanov tilinde ýájdi-ýájsiz dialektendirý (dialektizatsiia) qubylysy bary baiqalady eken, qalamgerdiń 8-9 shyǵarmasynda ádebi normadan tys turǵan 400-dei sózdiń qoldanylýy – bizdiń baiqaýymyzsha, jazýshynyń salaqtyqtan, ádebi til normasyn bilmestikten emes, sanaly túrde ózi qalap barǵan áreketi siiaqty. Bul áreket ishinara ózge jazýshylarda da baiqalatynyn biz de ataǵan bolatynbyz57.
Árine, ádebi tilde balamasy joq nemese syn esim, ústeýlerge ústeme reńk beretin sinonim qatarlaryn túzetin dialektizmderdi ýájimen (ornymen, qajettilikten shyǵaryp) qoldaný – kórkem ádebietke syiymdy, durys amal. Al asa qajettilik joq jerde de jazýshy jergilikti elementterdi ádeii qoldansa, onyń da maqsat-sebepterin izdestirýge týra keledi. Buny da – jeke birdi-ekili jazýshynyń «qiqarlyǵy» dep emes, kórkem til tájiribesinde jol ala bastaityn aǵymdardyń ómirge kelýi dep qaraý kerek bolar.
Ǵylym tilinde ár alýan «-izatsiia»-larmen keletin bundai aǵymdardyń biri – dialektizatsiia (qazaqsha muny «jergiliktený» deimiz be, «dialektilik stil tezine túsý» deimiz be, «dialektilený» deimiz be – áiteýir bul qubylysty ataityn termin tabý kerek). Dialektilik elementterdi ádeii shamadan tys qoldaný bolsa, bul árekettiń qazaq kórkem sózinde de kórine bastaǵanyn aitý qajet.
Sóitip, búgingi qazaq kórkem ádebieti, onyń ishinde proza janrynyń tilin tanýda onyń paida bolyp, ári qaraiǵy damý barysynda ár alýan baǵyttardyń, amaldardyń bolǵanyn jáne bar ekenine nazar aýdarý kerek. Ol úshin ulttyq kórkem ádebi normalaryn aiqyndap alýdy birinshi kezekke shyǵaramyz.
Qazaq tiliniń ulttyq kórkem ádebi normalary
Eń aldymen, «norma degenimiz ne?», «onyń belgileri qaisy?», iaǵni «oǵan qoiylatyn talaptar qandai?» degendi anyqtap alý qajet. Norma kategoriiasyn da bul jerde ekige aiyryp anyqtaý kerek bolady: biri – jalpy tildik norma, ekinshisi – kórkem ádebi til normas y.
Til biliminde jalpy tildik normany anyqtaityn mynadai belgiler kórsetiledi:
tildiń júiesine, iaǵni tildiń óz zańdylyqtaryna, onyń ishinde grammatikalyq zańdylyqtaryna sáikes kelýi;
dástúrlik belgisi, iaǵni ádebi normaǵa sáikes kelýi;
solai qoldanylyp ketýge, iaǵni tildik ýzýsqa qatystylyǵy58.
Bul úsh talapty qazaq tiline qatystyryp, kópshilikke túsinikti etip aityp bergen eńbekter bar. Solardyń ishinde, ásirese N. Ýálievtiń «Sóz mádenieti» atty kitabyn («Mektep» baspasy, 1984,11-44-better) ataýǵa bolady.
Bul jerde ádebi til normasynyń turaqtanýyna kóbine-kóp belgili bir tildik qubylysty (elementti) áleýmet tarapynan baǵalaý, iaǵni durys dep qabyldap, qoldanyp ketý úlken ról atqarady. Mysaly, belgili bir ataqqa, mamandyqqa, ónerge t.b. ie adamdy ataýda sońǵy kezderde -ger jurnaǵyn aktivtendirý áleýmet (kópshilik) talǵamynan shyǵyp otyr, sonyń nátijesinde bul kúnde qazaq ádebi tilinde onyń pýblitsistikalyq jáne kórkem ádebiet stilderinde, radio men teledidar tájiribesinde maidanger, ardager, ieger, tálimger, qalamger, júldeger, baspager siiaqty ondaǵan sózdiń qoldanylýy normaǵa ainaldy. Sol siiaqty jańa ataýlar jasaýda nama, hana sózderin paidalaný áleýmet talǵamynan shyǵyp, kópshiliktiń «oń jambasyna kelip» otyr, sondyqtan qazir dáýirnama, jadnama, ǵaryshnama, halyqnama, saparnama, ómirnama, madaqnama; perzenthana, jazhana, dybyshana, dámhana, tólhana, oiynhana siiaqty sózderdiń jasalýy da, qoldanylýy da kánigi qubylys bolyp, normaǵa ainaldy.
Demek, jalpy tildik norma degenimiz – belgili bir kezeń ishinde kópshilik qabyldaǵan, turaqtalǵan qoldanystar, iaǵni sózderdiń maǵynasy, olardyń fonetikalyq-grafikalyq kórinisi (tulǵasy), sóz jasaý jáne sóz ózgertý modelderi, sintaksistik amaldary. Árine, norma, iaǵni dál solai qoldanys (sol maǵynada, sol tulǵada, solaisha qubyltýda t.t.) – bir ýaqytta paida bolyp, eshbir ózgermei, qatyp qalatyn kategoriia emes. Tipti ári-beriden soń sol qoldanys dál sol kezeńde durys dep kópshilik qabyldaǵan norma bolǵanmen, til tirshiliginde (tájiribede) ózgerip, «úlgililik» sipatynan aiyrylyp otyrýy múmkin nemese «norma osy» dep kórsetilgenine qaramastan, oǵan baǵynbaǵan keibir elementter kúndelikti qoldanysta kópshilik tarapynan baspasózde, radio men teledidarda, ǵylymi ádebiet pen sharshy top aldyndaǵy sheshendik sózderde qoldaý taýyp, keńinen jumsala bastaidy da jańasha normaǵa ainalady. Mysaly, qazirgi qazaq tiliniń grammatikalyq normasy boiynsha etistiktiń barǵan joq pa, kelgen joq pa dep qoldanylýǵa tiisti tulǵalary bardy emes pe, keldi emes pe bolyp jumsalýy etek ala bastady. Nemese ústimizdegi ǵasyrdyń 50-60-jyldarynda qazaq kórkem ádebieti men pýblitsistikasy tilinde biryńǵai eki syn esimniń ia bolmasa eki ústeýdiń arasyna qaitalanbaityn da shylaýyn qoldaný aktivtendi: jumsaq ta jyly, qatal da únsiz, batyr da batyl t.t. Al buryn da shylaýynyń qaitalamai qoldanylýy negizinen etistik tulǵalaryna tán (norma) bolatyn (keldi de ketti, otyra qaldy da oilandy degen siiaqty), demek, burynǵy norma sál ózgerdi de sol burynǵymen qosa jańa qoldanys oryn ala bastady.
Jalpy ádebi tildik normanyń keibir sátteriniń ózgerip, jańalarynyń áleýmettik qoldaý tabýy, ásirese sóz jasaý salasynda kózge túsedi. Buǵan norma retindegi keibir jurnaqtardyń passivtenýi, onyń esesine birqatar sarań qoldanylatyn jurnaqtardyń aktivtenýi nemese eki tulǵany biriktirip bir sóz jasaý siiaqtylar mysal bola alady. Bunyń barshasy – tildiń jalpy qurylymdyq (strýktýralyq) normalaryna qatysty aitylǵandar. Al norma máselesine kelgende, joǵaryda aittyq, áńgimeni ekige bólip sóz etý kerek bolady:
biri – joǵaryda kórsetilgen jalpy ádebi tildiń qurylymdyq normalary;
ekinshisi – sol tildiń kórkem ádebietiniń ulttyq normalary.
Sońǵy turǵyda norma problemasy qazaq til biliminde áli múlde sóz bolmai keledi. Sondyqtan, eń aldymen, «qazaqtyń ulttyq kórkem sóz normalary qandai?» degen máselelerdi anyqtap alý kerek.
Qai halyqtyń bolmasyn, sóz óneri ulttyq kórkem til normasynyń eń basty kórsetkishi bolyp tanylady, al sóz óneri kórkem ádebiette, onyń poeziia, proza, dramatýrgiia, kórkem pýblitsistika janrlarynda kórinedi59.
Kórkem ádebiet, onyń ishinde proza úlgileri qazaq jazba ádebieti tiliniń ári qarai damýynda basty oryn aldy. Halyqtyń ult bolyp qalyptasý dáýirinde kórkem ádebiet qoǵam ómirin meilinshe keń qamtidy, sondyqtan jalpyhalyqtyq tildiń bar bailyǵyn molynan paidalanady. Kórkem ádebiet bul kezeńde ulttyq tildiń qalyptasyp, ilgerileý protsesinde zor uiymdastyrýshy faktor bolyp shyǵady. Bul qubylys qazaqtyń ulttyq ádebi tiliniń damý barysyna da tán.
Kórkem ádebiet tiliniń negizi – jalpyhalyqtyq ádebi til. Biraq bul negizdi syrtqy belgilerden izdemei, iaǵni pálen protsenti – qazaq sózderi, morfologiialyq túgen tulǵa-tásilderi – qypshaq tobyniki degen siiaqty sanaqqa júginbei, sol kórkem ádebiet úlgileriniń (dálirek aitsaq, olardyń ieleri – jazýshylardyń) ulttyq til elementterine qalai qaraǵanynan, qalai paidalanǵanynan izdeý kerek bolady. Kórkem ádebiet, ásirese poeziia, baǵalaýysh epitetterdi jańadan usynýda burynǵy jalpyhalyqtyq tildegi modelderdi paidalanady: mysaly, teńeýlerdi ómir shyndyǵynan, naqty zat, qubylystardan alady. Sóz-simvoldardy jasaýda da qazaqtyń tól elementteri paidalanylady. Aitalyq, dala sózi – qazaq poeziiasynda, tipti prozasynda da buryn da, qazir de týǵan jerdiń, qasietti Otanynyń simvoly, al qyran qus, tarlan, tarpań sózderi –erkindiktiń, bozingen – meiirimniń, jezkiik – sulýlyqty ańsaýdyń, armannyń simvoldary.
Kórkem ádebiet – ulttyq qazyna, óitkeni munda ulttyq tildiń sóz bailyǵy meilinshe mol jumsalady (qamtylady); sinonimder qoryna kórkem ádebiet jii júginedi; kórkem shyǵarmada bir uǵymdy birneshe qyrynan bildirý áreketi basym; ár alýan oi men sezimdi bildiretin tildik múmkindikterdi keńinen paidalaný oryn alýda. Osylardyń barshasy dástúrdi qajet etedi, iaǵni ádebi til qazynasynda mol ári ikemdi frazeologiia qory men ártúrli tirkes túrleri (kombinatsiialary), naqyl sózder, maqal-mátelder jinaqtalady. Jazýshy osy qazynany paidalanady, sol qazynanyń úlgisinde jańalaryn jasaidy, osy arqyly ádebi tildi tolyqtyrady, onyń sóz mádenietin jetildire túsedi. Al bul qubylys jazýshynyń til jasampazdyǵynda dástúrli normaǵa qaishy kelmeýin, tildiń jalpy jáne stildik zandylyqtarymen úilesim taýyp otyrýyn talap etedi.
Sóitip, «qazaq tiliniń ulttyq kórkem stiliniń belgileri, iaǵni ulttyq kórkem normalary qandai?» degendi anyqtasaq, mynalardy aitý kerek bolady. Orys til biliminde, joǵaryda aitylǵandai, kórkem tildiń ulttyq erekshe belgileri jalpyulttyq (jalpyhalyqtyq) tildiń normalarymen tyǵyz bailanysty ekendigi aityla kelip, ol belgiler mynalar dep kórsetiledi: orys tiliniń ulylyǵy, iaǵni bul tilde úlken ádebiet jasalǵandyǵy, qýatt y l y ǵ y, iaǵni adam oiyn jetkizýge qajet múmkindikteriniń bai ekendigi, sh y n sh y l d y ǵ y, iaǵni taptaýryn úlgileriniń joqtyǵy, erkindigi, iaǵni sinonimderdiń moldyǵy, semantikalyq qurylymynyń syiymdylyǵy, s ó z j a s a ý tásilderiniń i k e m d i l i g i, sóilemdegi sózderdiń oryn tártibindegi birshama erkindilik.
Mine, orys tiline tán ulttyq belgiler osylar dep atai kelip, bulardy ulttyq ádebi normanyń da negizderi retinde tanidy60.
Ulttyq kórkem til stili, onyń normalary jazýshy men oqyrmannyń talǵamynan týady. Kórkem stildik normalardyń qalyptasyp, ornyǵýynda jazýshylardyń róli zor ekendigi belgili. Shyn máninde, kórkem ádebiet tili jalpy ádebi tilmen tyǵyz bailanysty bola otyryp, onymen tarihi kontekste dami kelip, sol tildiń shoǵyrlanǵan kórinisin beredi.
Qazaq kórkem sóziniń ulttyq belgilerin anyqtaýda biz de osy tanymdy ustanamyz, iaǵni kórkem ádebiet stiliniń normalary, bir jaǵynan, jalpy ádebi tilimizdiń ulttyq erekshelikterimen ushtasyp jatsa, ekinshi jaǵynan, ol normalar kórkem ádebiet tiliniń ulttyq belgilerin usynatyn qýatty kóz bolyp tanylady.
Qazaq ádebi tiliniń ulttyq belgileri, bizdińshe, mynalar:
basyn asa bai aýyz ádebieti tili men aýyzsha týyp, aýyzsha taraǵan poeziia men prozalyq úlgiler tilinen alǵan uzaq dástúrli (tarihy úlken) til ekendigi;
asa beineli til ekendigi, iaǵni beineli (obrazdy) frazeologizmderdiń moldyǵy, teńeýlerdiń aktivtigi t.b.
leksikasy bai til ekendigi, iaǵni sinonimderdiń kóptigi, halyqtyq terminologiianyń, jaryspaly qatarlardyń moldyǵy;
leksikalyq, grammatikalyq múmkindigi kúshti til ekendigi, iaǵni sóz jasaý tásilderiniń ikemdiligi, ózge tilderden sóz qabyldaý qabiletiniń kúshtiligi, semantikalyq qubylymǵa beiimdiligi;
qazaq halqy mekendegen barlyq aimaqqa ortaqtyq qasietiniń kúshtiligi, iaǵni dialektilik erekshelikterdiń az kórinýi.
Qazaq kórkem sóziniń ulttyq sipaty negizinen osy kórsetilgen belgilerden shyǵady, onyń normalary osyndai ulttyq sipatyna orailasa, úndese qalyptasqan.
Kórkem ádebiettiń tildik normalary, joǵaryda aityldy, kórkem shyǵarmanyń qurylymdyq tipine qarai ajyratylady, iaǵni poeziia men proza janrlarynyń nemese prozanyń (sondai-aq poeziianyń) óz ishinen bólinetin roman, áńgime, drama, kórkem ocherk t.b. siiaqty túrleriniń ózine tán til jumsaý erekshelikteri bolady. Onyń ústine kórkem ádebi normanyń, bir jaǵynan, dástúrli-kitabi (jazba61) tilmen, ekinshi jaǵynan, aýyzeki sóileý tilimen iliktestigin, solarmen ózara kúrdeli qarym-qatynasta bolyp otyratyndyǵyn eskerý kerek. Qazaqtyń kórkem prozasynyń ulttyq normalaryn, olardyń qalyptasý, ornyǵý jaittaryn sóz etsek, myna máselelerge kóńil aýdarýǵa bolady.
Qazaqtyń jazba kórkem prozasy ádebiet janry úlgileri retinde, iaǵni áńgime, povest, roman túrinde ústimizdegi ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyqtarynan bastap dúniege keldi. Qazaq topyraǵynda bul janrdyń bir ereksheligi – tildik-kórkemdik jaǵynan óziniń damý barysynda ondaǵan, júzdegen jyl salmai, birden derlik belgili dárejedegi jazba kórkem prozanyń sipatyn ala bastaǵandyǵy. Munyń sebebin, bizdińshe, mynadai faktorlardan izdeýge bolatyn tárizdi. Birinshiden, qazaqtyń kórkem prozasy tiliniń aldynda san ǵasyrlar boiy damyǵan ádebi tildiń, iaǵni qazaq poeziiasy men qysqa ańyz-áńgime, sheshendik sózder, shejireler tiliniń qalyptasqan normalary, tildik kórkemdik bai arsenaly turdy. XIX ǵasyrdyń II jartysynan bermen qarai qalyptasyp, Ybyrai, Abai siiaqty qalam ieleriniń qyzmetimen damyǵan, edáýir qalypty sipat alǵan qazaqtyń ulttyq jazba ádebi tili turdy. Bul eki arnanyń ekeýiniń de normalary qazaq prozasynyń qalyptasýyna tikelei qatysty.
Qazaqtyń jalpy ulttyq ádebi tiliniń basty sipatynyń biri – Qazaqstannyń keń dalasynyń barlyq túkpirine birdeiligi, iaǵni dialektige bólinýden joǵary t u r ǵ a n (oryssha aitqanda, naddialektnyi harakter) ortaqtyǵy bolsa, bul sipatqa kórkem proza birden ie boldy. XX ǵ. 10-jyldarynda jazylǵan kórkem proza úlgileri T.Jomartbaevtyń «Qyz kórelik», S.Kóbeevtiń «Qalyń mal», B.Mailinniń «Shuǵanyń belgisi» atty áńgimeleriniń tilin alsaq, bularda qazaq jeriniń qai ólkesine bolsa da, beitanys elementter joqqa tán, qazaq ólkesiniń barlyq jerindegi oqyrmandarǵa meilinshe túsinikti deýge bolady.
Qazaqtyń dástúrli poeziiasy men jazba ádebi tiline tán ekinshi bir sipat – beinelilik (obrazdylyq) bolsa, jas qazaq prozasy áýelden-aq sóz maǵynasyn aýystyryp qoldaný – metaforalaýdy keń paidalanǵan. Metaforalaý – obraz jasaityn quraldardyń qainar kózi. Metafora zatty (qubylysty, is-áreketti) atamaidy, sipattaidy. Metaforalaýdyń (metaforizatsiia) negizinde salystyrý men teńeýler jatady. Bulardyń alǵashqy áńgime, povesterde birden oryn alǵany kózge túsedi.
Allegoriia (astarlap ataý), perifraza (zatty, qubylysty, is-áreketti sýrettep ataý) siiaqty sózdiń obrazdy-sipattama múmkinshilikterin, iaǵni sózdiń aýyspaly-beineleýish maǵynasyn keń jáne erkin paidalaný – qazaq kórkem sóziniń ulttyq basty belgileriniń biri. Sirá, muny «shyǵystyq mánerlilik» (shyǵys halyqtary ádebietine tán mánerlep sóileý, oryssha aitqanda, «vostochnaia vitievatost») dep tanýǵa, iaǵni ony, aitalyq, arab, parsy, shaǵatai ádebietteri dástúrinen aýysqan deýge bolmaidy. Bul – eń aldymen, poeziia tiline etene tásil. Poeziia – obrazdardyń kórinisi. Al qazaq ádebi tiliniń ulttyq belgileriniń qalyptasýynda jalpy poeziianyń, onyń ishinde óte erteden kele jatqan, aýyzsha taraǵan aqyn-jyraýlar poeziiasynyń, bai aýyz ádebietiniń orny erekshe.
Obrazdylyq – tek kórkem ádebiet emes, qazaqtyń jalpy sóileý tilinde de tán belgi. Bul tabiǵat qubylystaryn, ásirese ózin qorshaǵan ortany ataýǵa, tipti balaǵa at qoiýǵa kelgende, jaqsy kórinedi. Mysaly, ósimdikterdiń káriqyz, shyqeter, qaztaban, qutqonbas, qozyqulaq, itmuryn, qurtqashash degen ataýlarynyń negizinde uqsatý, salystyrý, beineleý, sýretteý tásilderi jatqanyn baiqaý qiyn emes. Qazaq ásirese balaǵa at qoiýǵa kelgende, allegoriiany (astarlap ataýdy) kúni búginge deiin erkin ári aktiv qoldanyp kele jatqany málim. Demek, sózdiń astarly, sýretteme maǵynasyn qoldaný – ózge tilder siiaqty, qazaq tiline tán ulttyq belgisiniń biri. Mundai belgi bir tilderde kúshti, ekinshilerinde solǵyndaý bolýy múmkin. Al qazaq tilinde, ásirese onyń poeziiasynda, odan baryp proza tilinde kórkemdeýdiń bul tásili óte kúshti amal ekendigin aitý kerek.
Sózdi astarlap, beinelep qoldanýdy qazaq ádebi tiliniń ulttyq belgisiniń biri degende, áńgime tek burynnan qoldanylyp kele jatqan daiyn obrazdardy – daiyn shtamptardy, iaǵni kánigi frazeologizmderdi, teńeýlerdi, epitetterdi, perifrazdardy ornymen jumsai bilý jaiynda ǵana emes, solardyń qalybyn (modelin) paidalana bilýde de bolý kerek.
Kórkem tekstegi metaforalar men metonimiialar degenimiz – semantikalyq neologizmder nemese semantikalyq invarianttardyń deni bolǵandyqtan, bizdińshe, olardy jalpyhalyqtyq tildiń «múlki» dep tanýdan góri, jeke jazýshynyń «múlki» (qoltańbasy) dep bilý dálirek. Mysaly, Abaidyń óz ortasyn soqtyqpaly soqpaqsyz jer dep perifrazdap (metaforalap) ataýy – barlyq sitýatsiiada, iaǵni jalpyhalyqtyq qoldanysta bolatyn obraz emes, qalam iesiniń óz menshigine jatatyn semantikalyq neologizm. Sirá, tildik metafora (mysaly, «bir nárseniń bastaýy, negizi» maǵynasyndaǵy kóz sózi nemese «syn» maǵynasyndaǵy talqy sózderi siiaqty) men stildik metafora (mysaly «ómirdiń ótýi» degendi Abaidyń kúndi aidaý dep berýi tárizdi) dep bólýshilik durys bolar.
Qazaq kórkem ádebiet stiliniń tabysy da, kemistigi de metaforalaýda, dálirek aitsaq, sózdiń tuspaldy, sýretteme maǵynasyn qoldanýda anyǵyraq baiqalady. Tabysy kórkem til normasyna sai túsip daǵdyǵa ainalyp jatsa, kemistikteri sheberlik jaǵynan normadan aýytqýshylyqqa soqtyrady. Árine, aldyńǵy qubylys basym. Al sońǵy qubylys «ýájdi, ýájsiz aýytqýlar» degen taqyrypta arnaiy sóz bolady.
Qazaq tiliniń ulttyq kórkem ádebi normalarynyń kelesi sipaty – leksikalyq múmkindikterdiń moldyǵy. Eń aldymen, qazaq leksikasynyń tarihi beitarap (neitral) qabatynyń ózi informatsiianyń (aqparattyń) qai túrin berýde de muqtajdyqty ótei alatyn dárejede ekenin kórsetý kerek.
Bul beitarap qabat – kórkem shyǵarma tiliniń de negizi, óitkeni kórkem proza ómir ainasy bolǵandyqtan, kúndelikti ómirdiń kánigi, qalyptaǵy sýreti de beriledi, ol úshin aldymen eshbir stildik boiaýsyz beitarap sózder qoldanylady. Sonymen qatar beitarap emes, stildik assotsiatsiiamen keletin leksikalyq toptardyń: poetizmderdiń, qarapaiym sóileý tili elementteriniń, tosyn sózder men kónergen sózderdiń t.t. kórkem tekste erkin qoldanylýy qazaq prozasy tiline tán bolyp keledi. Mysaly, M.Áýezov: Buryn Yrǵyzbai ishin kernep júretin qaýkórik sózder, urkóppe jelikter de saiabyr (M.Áýezov. Shyǵ., 1-tom, 349-bet) degen sóilemde jalǵan ósek degen beitarap sózdiń ornyna qaýkórik sózin, kópshilikti eliktirgen deýdiń ornyna ur-kóppe sózin qoldanǵanda, olardyń ekspressivtik boiaýyn paidalanyp, stildik júkpen jumsap tur. Nemese: .. Jýandardyń ózderi... uǵysa almai, endi birinen-biri qyzǵanysyp, qyrbailasyp qalyp júr (sonda, 228-bet) degeninde qyzǵanysyp degen beitarap mándi sózdiń emotsiialyq áserin qyrbailasyp degen sirek qoldanylatyn (múmkin tipti jazýshynyń óz qalamynan týǵan) sózdi qatar keltirý arqyly kúsheitip tur. Sondai-aq: Sen tilmen aitsań, men dilmen, júrekpen aittym; Aǵaiyndy kóp jalyndyryp, jalp etek etetin talai isteri bar (sonda) degen siiaqty mikroteksterde de bógde tildik dil, obrazdy tirkes jalp etek sózderi de – stildik assotsiatsiiamen kelgen elementter. Mundai mysaldardy qazaq prozasy tilinen, ásirese iri sóz sheberleriniń qoldanysynan kóptep keltirýge bolady. Kórkemdeýdiń bul tásili – qazaq kórkem ádebi tili normasynyń biri.
Leksikalyq múmkindikterdiń moldyǵyn tanytatyn elementterdiń biri – poetizmder, iaǵni belgili bir ekspressivtik-emotsiialyq reńki bar, kez kelgen sitýatsiiada qoldanyla bermeitin, kóbinese beitarap paralleli kórinip turatyn sózder. Mysaly, biik, siiaqty, tárizdi, zaman, jamandaý degen sózder – beitarap maǵynaly elementter, al osylarmen maǵynalas asqaraly, zańǵar, syndy, zamana, ǵaibattaý degen sózder belgili bir stildik boiaýmen (maqsatpen) qoldanylatyn, jai habarlaý úshin emes, sýretteý úshin jumsalatyn elementter.
Leksikalyq bailyqty paidalanýda kórkem til normasy turǵysynan kelgende, onyń qalyń kópshilikke túsiniktiligi, ortaqtyǵy, jalpylyǵy sóz bolýǵa tiis. Kórkem shyǵarma avtorynyń negizgi maqsaty da – aitpaq ideiasyn, baiandamaq oqiǵasyn kópke túsinikti jáne áserli túrde jetkizý ekendigi aian. Al túsiniktilik (bul jerde áńgime jeke sózderdiń maǵynalarynyń túsiniktiligi jáne ol sózderdi oryndy qoldanýdan týǵan oidyń – sóilemderdiń, kontekstiń túsiniktiligi jaiynda) sózderdiń jalpyǵa ortaqtyǵyn, jalpy tildik normaǵa ainalǵan, onyń ishinde kórkem ádebi til normasy údesinen shyǵatyn sózder bolýyn talap etedi. Árine, jalpyǵa birdei túsiniktilik degendi tym jabaiy túrde uǵynýǵa bolmaidy, iaǵni kórkem tekst úlkendi-kishili barshaǵa túsinikti belgili bir sózderden ǵana tursyn degen uǵym týmasqa kerek.
Leksikalyq túsiniktilik degenimiz ortaqtyq pen dástúrlikti talap etse, ol belgiler ádebi normaǵa saiady. Demek, kórkem ádebiettegi leksikalyq norma qalyń oqyrman qaýymǵa túsiniksiz bolatyn sózderdi sebepsiz (stildik ýájsiz) qoldanýdan saqtandyrady.
Túsiniksiz bolatyn sózder – belgili bir aimaqta ǵana jumsalatyn jergilikti sózder, olardyń ishinde dialektizmder men jergilikti kásibi sózder, kóne nemese sirek qoldanylatyn sózder jáne jazýshynyń ózi usynǵan jańa qoldanystar. Demek, leksikalyq norma problemasynyń bir ushy – kórkem shyǵarma tilinde dialektizmderdiń kórinisine baryp tireledi.
Jazýshy ádette aitpaq oiyn oqyrmanǵa áserli, dál jetkizý úshin ár alýan stildik quraldardy izdeidi. Mundaida emotsiialyq áseri úlken, ekspressiialyq boiaýy qalyń sózderdi tańdaidy. Halyqtyń sóileý tilindegi keibir sózderdiń, onyń ishinde dialektizmderdiń osyndai qasieti kúshti bolady. Sondyqtan avtor keiipkerleriniń tilinde de, óz tilinde de (baiandaýynda da) mundai sózderdi ádeii qoldanady. Biraq osy qoldanysta bir jón (motiv) bolý kerek jáne stildik júk arqalaǵan beitanys sózdiń ózin «tanystyryp» jumsaý, iaǵni túsinikti bolýyn kózdeý maqsaty qalyp qalmaýǵa tiis. Joǵaryda D.Dosjanov siiaqty asa tanymal, talantty jazýshynyń kórkem týyndylary tilinde kópshilikke jat jergilikti sózder kóbirek qoldanylady degen syndar sońǵy onjyldyqtar ishinde jiirek estilip júr. Bul syndarda Qazaqstannyń barlyq túkpiriniń turǵyndaryna túgel tanys emes sózderdiń eshbir stildik júk arqalamai, shamadan tys molynan qoldanylatyndyǵy aityldy.
Dialektizmderdi kóbirek qoldaný ózge jazýshylardy da, ásirese sońǵy shirek ǵasyr ishinde jaryq kórgen úlkendi-kishili proza úlgilerinde oryn alady. Mysaly, B.Aldamjarovtyń «Qara nóser» atty shaǵyn shyǵarmasynda («Jazýshy» baspasy, 1981) keiipkerler tilinde de, avtordyń óz baiandaýynda oiaǵyn (ol jaǵyn), anaiaq (ana jaq), ijqaida (esh qaida), aq keýildilik (aq kóńildilik), ege (ie), aýysh (aýys), báte (bata), káitsin (qaitsyn), daira (dariia), yńǵi (ylǵi), soiaq (sol jaq), qudaǵai (qudaǵi), otqan (otyrǵan), aial (áiel), júrát (juraǵat), eshek (esek), pát (bet), bir býat qaǵaz (bir býma qaǵaz), búimálim (beimálim), jańǵyz (jalǵyz), tiysh (tynysh), laiqat (laiyq), súgiret (sýret), irá (tipti), enapat (aǵyl-tegil), baratsa (bara jatsa), kádirli (qadirli), bir kúnshidei (bir kúngidei) siiaqty ondaǵan sóz stildik maqsatta da (múmkin, aitalyq, keibir keiipkerler tilindegisi), eshbir zárýliksiz de molynan qoldanylǵan.
Mundaida eki nárseni izdeýge týra keledi: biri – qalyń kópshilikke beitanys sózderdi shamadan tys ári túsindirmei qoldanyp, kórkem shyǵarmanyń basty sharty – jalpyǵa ortaqtyqtan aýytqý, ekinshisi – shyǵarma tilin dialektilendirý ekendigi aitylady. Árine, joǵaryda keltirilgen mysaldar birinshi jaǵdaidy tanytady, munda dialektizmderdi jazýshy belgili bir stildik maqsatpen ádeii qoldanǵan deýden góri, jaýapsyzdyq kórsetken, nátijesinde kórkem sóz normasynan aýytqyǵan dep tanýǵa týra keledi.
Sóz joq, qazaq kórkem prozasy tilinde dialektizmderge stildik statýs berip, ony ornymen jumsaý tásili bar. Biraq ol birden boi kórsetpegen deýge bolady. 10-20-jyldardaǵy qazaq prozasy tilinde jergilikti elementter óte sirek kezdesedi, barlarynyń ózi stildik maqsatpen qoldanylǵan. Dialektizmderdi kórkem proza tilinde alǵash ret ádeii jumsaǵan – Muhtar Áýezov. Ol 1934 jyly jazylǵan «Bilekke bilek» atty povesinde belgili bir ólke turǵyndarynyń, atap aitqanda, Qazaqstannyń ońtústik ólkesin mekendegen qazaqtardyń aýyzeki sóileý ereksheligin kórsetý úshin jergilikti sózderdi qoldanǵan. Povest keiipkeri Maqpaldyń bórte laqqa: «Sen taǵyn, taǵyn bastadyń ba? Qansha úrmet qysam da, bomai-aq qoidyń ǵoi, júdá», – dep erkelete sóilegen sózinen bastalady. Avtor birden oqyrmanyn: «Bul áńgimeniń ishinde Ońtústik Qazaqstannyń basqa qazaq tilinen góri basqasharaq til erekshelikteri ádeii qoldanylǵan», – dep ózi eskertedi. Bizdiń baiqaǵanymyz boiynsha, munda M.Áýezov jiyrmaǵa jýyq jergilikti sóz men tulǵa keltirgen. Olar: taǵyn (taǵy), shyli (ylǵi jáne múldem), qarań qaǵyr (qarań qalǵyr), naiaty (jazyqsyz, beikúná), qaiaqqa (qai jaqqa), táitik bomai (bolmai), jiishkertem (jińishkertem), jańalyq ám aitaiyn (jáne bir jańalyq aitaiyn), ági (álgi), tabylat qoi (tabylady ǵoi), alań ám boma (tipti alań bolma), káit deisiń (qait deisiń), káitesiń (qaitesiń), olai demegin (olai deme), basy bosa (basy bolsa), aitqanyn qyǵanynan (aitqanyn qylǵannan), áteii (ádeii), bitip qap (búitip), páderi nálet (atańa nálet). Bulardyń ishinde bitip, shyli, tabylat, kempeshke siiaqty aýyzeki sóileý tiliniń (sirá, barlyq ólkege tán) elementteri de bar. Jazýshy, birinshiden, qazaq jeriniń ońtústigine tán jergilikti erekshelikterdi durys ańǵaryp, dál tapqan jáne olardy tek qana keiipkerler aýzyna salyp, belgili stildik maqsatpen jumsaǵan.
Sóz maǵynasyn, tegin, boiaýyn jaqsy biletin uly Muhtar Áýezov bul tásildi birer tusta «Abai joly» epopeiasynda da qoldanǵanyn ilgeride kórsettik. 1947 jyly jazylǵan «Asyl násilder» atty áńgimesinde jáne qoldanǵan. Munda da keiipkerlerdiń birqatary «óz jerinshe» sóileidi:
... Qanipa Ásiia syryn estigende, jylap jiberip, jeńgesin qushaqtai alǵan.
Aitpaǵyn, tegi-tegi, – dep jeńgesiniń qasynan bir turyp ketip edi,
Ásiia qaita umtylyp kep, jubatý aitty:
Káitesiń, qaiǵyrǵanda qaiaqqa barasyń... Jekeń men apama ózim aitaiyn, jasyń tyi, tegi! – degen (M.Áýezov. Shyǵ., 2-tom, 1967).
Bul shyǵarmadaǵy Qanipa, Ásiialardyń sózderinde qalǵyn, ustaǵyn, ketkin siiaqty buiryq raidyń jergilikti qoldanysy, tegi, ákem tegi, júdá siiaqty qystyrma sózder, bosań (bolsań), tipten siiaqty dialektilik tulǵalar bar.
Bul kórinis – jergilikti erekshelikterdi keiipkerlerdiń sóz mashyǵyn tanytý úshin stildik maqsatta qoldanýdyń úlgisi. Bul úlgini ári qarai damytý joq emes.
Sonymen qatar dialektizmderdi kazaq kórkem ádebietiniń sózdik qazynasyn tolyqtyrý maqsatymen ádebi til arsenalyna engizý áreketi de baiqalady. Sirá, D.Dosjanov, T.Álimqulov siiaqty jazýshylardyń qalyń oqyrmanǵa beitanys edáýir sózderi osy sebeppen qoldanylǵan bolar. Degenmen tildiń leksikalyq bailyǵy sóz sanynyń moldyǵynan eseptelmeitindigin aitý kerek. Tildiń bailyǵy ondaǵy sózderdiń ikemdiliginde, semantikalyq reńkteriniń moldyǵynda, ekspressivtik boiaýlarynyń túrliginde t.t. kórinedi. Demek, til qazynasyna, onyń leksikalyq ár quramyna jańadan enetin elementter tek qana qajettikten paida bolýlary kerek. Sondyqtan eger ózge bir stildik maqsat kózdelmese, aqyramash (aqyrǵy), esepdan kisi (esepqoi), nájúie (júiesiz), bóltek-saltaq (bólek-salaq), túrpet (túr-álpet), úpirmeli-shúpirmeli (úbirli-shúbirli) siiaqty tulǵalardyń kórkem tekste avtorlyq baiandaýda jumsalýy (mysaly, T.Álimqulovtyń shyǵarmalarynda) – sózdikti baiytyp turǵan joq, kerisinshe, ádebi normamen jaryspalylyqty jáne qajetsiz dýbletterdi jasap túr.
Árine, halyqtyń aýyzeki sóileý tilinen alyp, qazaq ádebi tili leksikasyn tolyqtyratyn, onyń ár alýan qajettikterin óteýge jaraityn dialektizmder men kásibi sózderdiń áli de bar ekeni daýsyz. Ásirese jergilikti sharýashylyq túrlerine qatysty sózderdi nemese belgili bir ólkeniń jer bederine, tabiǵatyna qatysty (ózge ólkelerde joq) ataýlar bolyp keletin dialektizmderdi ádebi tilge engizý – durys ta, qajet te is. Buǵan ońtústik aimaqtardan eginshilikke, baý-baqshaǵa qatysty sózderdiń, teńizdi-kóldi óńirlerden balyqshylyqqa nemese teńiz-sýlardyń óz tabiǵatyna (mysaly, tolqyńdardyń túrlerine) qatysty sózderdiń, sondai-aq jazyqtyqta ómir súrip kele jatqan qazaqtar tilinde joq, biraq taýly-tasty ólkelerde bar, sondaǵy tabiǵat qubylystaryn, jer bederin ataityn sózderdiń qazaq leksikasynyń ádebi qoryna enip otyrǵany – dálel. Osy maqsatty kózdeýde baspasóz, radio, teledidar tilderimen katar, kórkem ádebiet tili de jaqsy qyzmet etip keledi. Mysaly, Qazaqstannyń taýly-ormandy ólkesi – Shyǵys Qazaqstan jerin sýrettegen kórkem prozada kezdesetin dóńseń, quzar, tektur, qolat, keikeń («asýdyń keikeńi»), kóshki («taýdyń kóshkisi»), atqy («sai-saladan atqy júrip») siiaqty sózder – qazaq dalasyna tegis tanymal, úirenshikti bolmasa da, jalpyhalyqtyq til qoryna ený múmkindikteri mol elementter, óitkeni tabiǵattyń bul kórinisterin ataityn ózge sózder basqa ólkelerde joq nemese dál osylardai utyqty emes.
Sózderdiń semantikalyq reńkterin tańdaýda dialektizmderdiń máni zor. Ásirese zattyń synyn, is-árekettiń sipatyn qubyltyp ataýda sol synnyń (syn esim nemese ústeýdiń), sol qimyldyń (etistiktiń) bir ǵana ataýy azdyq etedi. Sondyqtan jazýshy ne sýretteme (analitikalyq) tásilge júginedi nemese ózgeshe bir ataýlar: jeke, derbes sózder izdeidi. Ol sózder dialektizmderdiń ishinen kóbirek tabylady. Mysaly, sońǵy kezderdegi kórkem tilde ańǵarý, baiqaý, sezý degen sózderdiń qataryna baǵamdaý sózi qosylyp júr. Munyń, sirá, aldyńǵy úsheýinen maǵynalyq reńki sál ózgeshe seziletin bolar: baǵamdaý sózinde «kóp jaidy bilgennen keiin, aqylǵa salyp, jan-jaqty salmaqtap ańǵarý, túiin túiý» degen tárizdi reńk bar siiaqty. Qaitkende de bul etistikti osy kúnde kóptegen prozaikter (tipti aqyndar da) qoldana bastady. Al dialektologter baǵamdaý sózin jergilikti tulǵa dep sanaidy. Bul kúnde birneshe avtorda kezdesetin kermaldasý (urysý), albaty (bos-bekerge), ámanda (árdaiym), áredik (ańda-sanda), dei turǵanmen, dei tursa da (degenmen) siiaqty tulǵalardyń (eger olar daýsyz dialektizmder deitin bolsaq) qoldanylýynda sózdik qazynasyn tolyqtyrý múddesin kórýge bolady.
Árine, qazaq kórkem ádebieti barlyq kezde, barlyq týyndylarynda dialektizmderdi osylaisha (mysaly, M.Áýezovshe) stildik maqsatpen nemese leksikalyq qazynany tolyqtyrý nietimen ǵana qoldanyp keldi, qoldanyp otyr deýge bolmaidy. Ár ólkeden shyqqan jazýshylardyń óz aimaǵy, óz aýly úshin daǵdyly sózderdi, olardyń ádebi ekvivalentteri bar ekendigine qaramastan, aktiv qoldanǵan sátterin til mamandary da (S.Amanjolov, Sh. Sarybaev t. b.), jazýshylardyń ózderi de (M. Álimbaev, D.Dosjanov t. b.), ózge jurtshylyq ókilderi de aityp keledi. Árine, bul syndardyń ishinde kórsetilgen faktilerdiń bári birdei dialektizm emesteri de, oryndy qoldanylǵandary da bar. Sondyqtan maqsat – kórkem tekstegi beitanys elementtiń bárin dialektizm dep tizip alý emes.
Sirá, qazaq ádebi tiliniń damý barysynda, ásirese kórkem ádebietiniń sóz qoldanysynda dialektiler tartysy nemese ádebi tilde jergilikti elementterdiń qaptap ketý qaýpi ózge túrki tilderindegidei aitarlyqtai oryn alǵan emes. Sondyqtan «qazaq tili – monolit (birtutas, birtekti) til, qazaq tiliniń tirek dialektisi anyq emes» degen siiaqty tanym (kontseptsiia) usynylyp keldi. Sońǵy 20-30 jyl ishinde kórkem shyǵarmalarda jergilikti sózder men kóne, sirek elementterdiń erkinirek, moldaý kórine bastaýy osy kontseptsiiaǵa qarsy kelgendei sezilgeni aian.
Sóz joq, jalpy kópshilikke ortaq emes, qoldanylý aiasy shekteýli sózder men tulǵa-tásilderdi eshbir sebepsiz toǵytyp jumsaý printsipinde ádebi normaǵa, onyń ishinde ulttyq kórkem sóz normasyna qaishy ekendigi daýsyz, biraq tekstegi beitanys elementterdiń qoldanylý sebepterin, ýájdi-ýájsizdigin, qajettilik dárejesin, leksika qazynasyn baiytý múmkindigin t.t. jan-jaqty túgel esepke alǵan kúnde ǵana «isi» dialektizmnen qashýdyń jón emestigi jáne áńgimeniń bir ushy jazýshy sheberligine (avtor ideiasyna qyzmet ettire bilý sipatyna) tikelei qatysty ekendigi baiqalady. Demek, bul jerde norma problemasy stilistika máselelerimen ushtastyryla qaralýǵa tiis.
Kórkem ádebiet tilinde dialektizmderdiń, kásibi sózderdiń nemese basqa da tosyn qoldanystardyń oryn alýyn sóz etkende, olardy árdaiym normadan aýytqý, til mádenietin buzý dep tanýǵa bolmaidy. Búgingi qazaq kórkem sóziniń til mádenietin saqtaý degende, bizdińshe, eń aldymen sózdi dál qoldanbaý, iaǵni sózdi ornymen durys jumsai almaý, qajetsiz kirme sózderdi engizý, ádebi norma syrtynda turǵan elementterdi eshbir zárýliksiz tekske engizýdi aitý kerek.
Sóitip, aýyzeki sóileý tili qazynasyn keńinen paidalaný – kórkem ádebiettiń ózge stilderde joq ereksheligi. Demek, sóileý tiline tán elementter, olardyń ishinde dialektizmder obraz jasaýǵa, eń negizgisi dialogter qurýǵa, sol arqyly shyǵarmaǵa ulttyq, tiptik sipat berýge qatysady. Bul áreket orys kórkem ádebieti tilinde ótken ǵasyrdyń 30-40-jyldarynda bastalsa, qazaq kórkem sózinde proza janrynda birte-birte boi kórsetti dep túiýge bolady.
Leksikalyq normany sóz etýde kórkem tekstegi kóne sózder men sirek qoldanylatyn sózderdiń kórinisi úlken oryn alady, óitkeni bular da – kópshilik oqyrmanǵa túsiniktili jaǵynan kúmán týǵyzatyn elementter. Biraq olardyń qaitkende de qoldanylatyn sátteri bar jáne basy artyq, qajetsiz jerleri bar. Demek, áńgime taǵy da jazýshy sheberligi men ulttyq kórkem til normasyna baǵyný (nemese odan aýytqý) jaiynda bolmaq.
Kóne sózder, olardyń kónergen (arhaizm) túrleri de, tarihtyq sóz (istorizm) dep atalatyn túrleri de birneshe maqsat kózdei jumsalady. Kónergen sózder – bul kúnde qoldanystan qalyp, maǵynalary kómeski tartqandar, ornyn ózge tulǵalar basqan sózder, al tarihtyq sózder – bul kúnde qoldanystan shyǵyp qalǵan zattardyń, qubylystardyń, uǵym-túsinikterdiń ataýlary, sondyqtan bulardyń jumsalýy tek qana zárýlikten týýy qajet. Al zárýlikti týǵyzatyn faktordyń biri – ómir shyndyǵyn dál sýretteý printsipin ustaý. Aitalyq, ótken dáýirlerde bolǵan oqiǵalar, is-áreketter, adamdar jaiynda jazylǵan kórkem shyǵarmada sol dáýirge tán, biraq qazir umyt bolǵan nemese qasań (passiv) qoldanylatyn kóne zattardyń, qubylystardyń, qarym-qatynastardyń ataýlaryn jumsaý – kórkem ádebiettiń negizgi talaby, bul talapty durys oryndaý sýretkerdiń mamandyq (professionaldyq) paryzy.
Demek, zaman shyndyǵyn tanytatyn kóne elementter: jeke ataýlar, sóz jumsaý modelderi, sóz qurastyrý úlgileri, kóne jalǵaý-jurnaqtar men eskishe sóz qosarlaý t.b. – kórkem ádebi til normasyna sai túsetin, ýájdi, oryndy qoldanystar bolyp sanalady. Bul zandylyqty túsinip, ony kórikteý ádisiniń biri dep tutý – qazaq prozasynda, ásirese tarihi roman, povesterde áýel bastan durys tanylyp, oryn alyp kele jatqandyǵyn aitýǵa bolady. Buǵan jón siltep, jol salǵan – Muhtar Áýezov. Tarihi epopeia – «Abai jolynda» jazýshy kúni keshegi bolsa da, ótken ǵasyrdyń II jartysyndaǵy ómir shyndyǵyn dál ataý úshin kóptegen arhaizmder men tarihtyq sózderdi (istorizmderdi) ádeii qoldanady. Ásirese búgingi ómirden ketken zattar men qubylystardyń ataýlary – istorizmder bul shyǵarmada jaqsy keltirilgen.
XIX ǵasyrdyń II jartysynda qazaq qoǵamyndaǵy el bileý – ákimshilikke qatysty titýlatýra men ózge de is-áreket, qubylys attary: maiyr, dýanbasy, aǵasultan, jandaral, starshyn, atqaminer, sheneýnik, kórpis siiaqty sózder men úkili pochta, qalashy, laýshy, pesir tárizdi tarihtyq ataýlar, sondai-aq kitapshalaý – «shaǵataisha, kitabi tilde sóileý» («hazirettiń... kitatshylaǵan tilin uǵa almaǵan Jumabai...»), hatqa tizilý – «aiypty adam retinde aty-jóni jazylyp, esepke alyný» («Jigitekten otyz adam hatqa tizilipti»),qaǵazdasý – «resmi túrde biriniń ústinen biri aryz berý» («sondai kezdiń qarsańynda óz eliniń ishimen qaǵazdasyp jatý laiyq emes»), boiyn kezdeý – «tutqyndalǵan adamnyń túr-turpatyn kórsetetin belgilerdi qoiý» («Bolmasa sur shekpendi kigizip, boiyn kezdep aitqansha toqtatpasyn), molda bolý – «saýatty adam bolý» («balam, molda boldyń ba?») degen etistikter – bul kúnde kórsetilgen maǵynalarda qoldanýdan shyǵyp qalǵan sózder. Bulardy jazýshy keiipkerler aýzyna salyp, sol tustyq sóileý úlgisin shynaiy túrde bergen.
Bul tarihi shyǵarmada arhaizmderdi oryndy qoldaný da kózge túsedi. Budan 100-150 jyldai burynǵy qazaqtardyń tilinde bul kúnde múlde umyt bolǵan nemese basqa maǵynaǵa ie bolǵan kóne ataýlardyń jumsalýy – shyndyqqa sai. Sondyqtan mundaǵy quma, kishilik, shabyndy, kele, tentek degen sózderdi arhaizmder (kónergen sózder) dep tanýǵa bolady. Kishilik sóziniń túbiri kishi – kóne túrki tilinde «áiel (jubai)» maǵynasyndaǵy sóz, qazaqtar kishilik sózin «bireýdiń áieli» máninde jumsaǵan. Sondyqtan Berdiqoja: «E, men balamdy kári Qunanbaiǵa kishilikke berýshi me em?» – degende «qyzymdy kári Qunanbaiǵa áieldikke bermeimin» degen uǵymdy taný kerek.
Quma sózi de – kóne element. Túrki-monǵol halyqtary tarihynda orta ǵasyrlarda el bileýshi hannyń nekelep alǵan áielderin hatýn (qatyn) dep, nekesiz alǵan áielderin quma dep ataǵan. Qumalar – negizinen jaýlap alǵan ulystyń handarynyń, qolbasylarynyń, rýbasylarynyń, bileriniń áielderi, qyzdary, qaryndas-týystary bolatyn. Qumadan týǵan balalar zańdy sanalyp, hatýndardyń balalarymen teń ósirilgen (olar kóbinese hatýndardyń tárbiesinde bolǵan), enshi alýda, áke ornyn basýda, qol bastaýda t.t. hatýn balalarymen teń pravoly bolǵan. Degenmen zańdy (nekeli) áielderden týǵan balalardy artyq qoiýshylyq ta oryn alyp kelgen. Sondyqtan qumadan týyppyn ba? degen obraz «kemmin be?» degendi bildirgen (sońǵy ǵasyrlarda bul fraza qazaq qaýymynda «toqaldan týyppyn ba?» degen túrde aitylǵany málim).
Sirá, kóp rette kónergen sózder men ásirese tarihtyq ataýlardy jáne etnografizmderdi aiyrý ońai bolmaidy. Belgili bir halyqtyń ózine ǵana tán materialdyq jáne rýhani mádenietine, turmys-saltyndaǵy ereksheligine qatysty sózder dep sanalatyn etnografizmder sol erekshelikterdiń qoǵam ómirinen ketkenderin ataityn bolsa, olar istorizmge (tarihtyq sózderge), al keide tipti ózge sózben aýystyrylyp, kónergen sózge ainalatyny málim. Sondyqtan kórkem shyǵarmada, olardyń ishinde tarihi týyndylarda etnografizmder men kónergen sózderdiń qoldanylýy – kórkem til normasyn óteitin tásil. Bul tásildi qazaq kórkem sózi Muhtar Áýezovten bastap, kúni búginge deiin jaqsy qoldanyp otyr. Ásirese sońǵy kezeńderde jazylǵan tarihi shyǵarmalarda: «Úrker», «Eleń-alań» (Á.Kekilbaev), «Alasapyran» (M. Maǵaýin), «Jibek joly» (D.Dosjanov), «Elim-ai» (S.Smataev) siiaqty úlken romandarmen qatar povesterde jáne tarihi esselerde «Altyn tamyr», «Kómbe» (Q.Salǵarin), sondai-aq «Ant» (T.Ahtanov), «Ulan asý» (Q.Bekhojin) tárizdi tarihi dramalarda kónergen sózderdi qoldaný keńirek oryn ala bastady jáne bul oraida avtorlardyń qatty izdengendigi baiqalady. Demek, kórkem til normasy údesinen shyǵatyn faktiler barshylyq deýge bolady. Bizdiń bul jerdegi kózdeitin maqsatymyz – normadan aýytqýdy kórsetý, onyń sebepterin ashý bolǵandyqtan, tarihi kórkem shyǵarmalar tilindegi kóne elementterdin durys qoldanysyn joǵaryda Á.Kekilbaev pen M. Maǵaýinniń tarihi shyǵarmalary tilin taldaý barysynda kórsettik.
Ulttyq kórkem sóz normasynyń bir belgisi – qazaq leksikasynyń bailyǵyn, iaǵni sinonimder men ár alýan varianttardy oryndy jumsaý. Qazaq tili – jalpy túrki-monǵol tilderi siiaqty sinonimikasy bai til. Al sinonimder – obrazdar qataryn molaitýǵa qatysatyn quraldardyń biri. Demek, sinonimderdiń kórkem ádebiet tilinde molynan jáne durys qoldanylýy – norma talaby. Bul talapty óteý úlgisi qazaqtyń aýyzsha taraǵan baiyrǵy ádebi tilinen bastalady. Bul tildi tanytatyn negizinen poeziia bolǵandyqtan, sinonimderdiń poetikalyq qyzmeti tipti aiqyn kórinedi jáne bul sipat keiingi proza tiline áserin tigizedi.
Qazirgi qazaq kórkem prozasy óziniń beineleýish-kórkemdeýish quraldarynyń biri etip sinonimderdi, jalpy varianttar qataryn paidalanyp otyr. Kórkem til normasynan shyǵatyn da, shyqpaityn da tustar osy salada – ár alýan sipattaǵy jaryspaly tulǵalardy jumsaýda kózge túsedi.
Sinonimderdiń stildik maqsattaǵy rólin ádebiet janrlaryna (fýnktsionaldyq stilderge) qarai da, halyqtyń aýyz ádebieti men jazba ádebiettegi kórinisine qarai da anyqtaýǵa bolady. Bizge qazirgi (osy zertteýdegi) keregi – jazba kórkem prozadaǵy orny men máni, iaǵni oryndy-orynsyz (normaǵa sai nemese oǵan qaishy) qoldanysy. Sinonimder – bir uǵymdy ár qyrynan sipattaityn qural. Demek, sinonimder jaiyndaǵy áńgime sóz tandaý problemasyna baryp tireledi. Bul jerde myna máselege kóńil aýdarýǵa týra keledi. Orys lingvistikasynda sinonimderdi tanýda (sóz etýde) bul qatarǵa idiomdardy jáne metaforalardy qosyp qarastyrý áreketi bar ekeni aitylady62, iaǵni sinonimder kataryn idiomdar (frazalar) men maǵynasyn aýystyryp qoldanylǵan sózder de túzedi dep tanýshylyq bar. Munyń kórkem til zańdylyqtaryn áńgime etýde qisyny joq emes. Til qoldanysynda leksikalyq (tildik, oryssha aitqańda, iazykovoi) sinonimdermen qatar, stildik (qoldanystyq, oryssha aitqanda rechevoi) sinonimder bolatyny daýsyz. Sondyqtan sinonimderdiń kórkem tekstegi tildik statýsymen birge stildik statýsyn da sóz etý kerek bolady.
Kórkem tekste «sinonimder qatary» degenmen birge «qabattasqan sinonim» degenderdi nemese sinonimdik qabattasýlardy kórsetip, olardyń kórkemdik-stildik «pasportyn» aiqyndaý da – kórkem sóz stilistikasynyń mindeti. Qazaq kórkem prozasynda (poeziiasynda da) sinonimderdi qabattastyra (tirkestire) qoldaný – áserli ári aktiv tásilderdiń biri deýge bolady. Ásirese keibir jazýshylar bul amalǵa jii júginedi. Mysaly Ǵ.Músirepov: [Jurt] bul daýdy jalqy qaldyrmai, egiz-egizekti, aiyr-aiqas, tarmaqty etip shyǵarýdy oilap jatqanda, Igilik isti bitirip te qoidy («Oianǵan ólke») dep, egiz jáne egizek, aiyr jáne aiqas degen maǵynalas sózderden sinonimdik qabattar jasaǵan. Osy jazýshyda kezdesetin qorynyp-yǵysyp, iin-iilisi, boldyrǵan-burlyqqan siiaqty ondaǵan tulǵa, birinshiden, qabattasqan sinonimderdiń sátti úlgilerin tanytsa, ekinshiden, bundai elementterdiń tildik emes, individýaldyq, iaǵni avtorlyq qoldanystar ekenin kórsetedi.
Al Muhtar Áýezov – qabattasqan sinonimderdi áserli, kórkem boiaýly qural retinde jumsaýdy júiege ainaldyrǵan jazýshy ekeni I bólimdegi taldaýlarda aityldy. Ol 1920 jyldyrdyń basynda jazylǵan povesteriniń ózinde-aq bul tásildi júiege ainaldyryp, kórikteýish amaly retinde usynǵanyp kóremiz.
«Abai» epopeiasynan shyrǵalap, shyrmap ustaidy; basalqa, basý aitý, qalyń nópir, qaranor siiaqty kabattastyra keltirgen sinonimdik sózder tabylady.
Qabattasa kelgen sinonimderdiń tildik (jalpy tilde bar) túrleri, árine, óte kóp. Olar, negizinen, pleonastyq qabattar bolyp keledi. Mysaly: neken-saiaq, biren-saran, kedei-kepshik, daý-shar, qat-qabat, kópten-kópshilep t.t. Áńgime avtorlyq nemese kontekstik sinonimder jaiynda bolmaqqa kerek, sondyqtan O.Bókeevtiń: kergip-kerilip [otyra almaidy], mingesip-ushqasyp degenderin, Q.Jumadilovtiń julymyr, tesik ókpe pysyq edi degenderin kontekstik sinonimder shoǵyry dep tanýǵa bolady.
Qazaqtyń ulttyq kórkem sóz normalarynyń kelesi salasy – ózge tilderden sóz qabyldaý qabiletiniń ikemdiliginde bolsa, ol jóninde mynalardy aitýǵa bolady. Ózge tilderden ár alýan kózder (kanaldar) arqyly sóz qabyldaý – jalpy tilderge tán qasiet. Bul qasiet kórkem sóz dúniesinde oryn alatyny – zańdy. Biraq munda bógde tildik leksikalyq elementterdiń qatysý motivteri jalpy ádebi til zańdylyqtarynan ózgeshe kelýi múmkin. Mysaly, keiipkerler tilin (olardyń sóilesý úlgisin) shynaiy kórsetý arqyly obraz jasaý úshin, jalpy ádebi tilde qabyldanǵan ózge tildik sózder qoldanyla alady. Ol sózder aýyzeki tildik te, kitabi tildik te bolyp kele beredi. Mysaly, Qalihan Ysqaqovtyń «Qara orman» romanynda qazirgi aýyl adamdarynyń ómiri sýretteledi. Onyń keiipkerleri «óz tilderimen» sóileidi, iaǵni búgingi bolmysymyzda tilge qurmetimizdi joǵaltyp, qalai bolsa solai, oryssha-qazaqsha aralastyryp sóileitindi shyǵardyq, bul ádet tek aýyl adamdarynda emes, qalalarda da bar. Osy shyndyqty kórsetý úshin, keiipkerler obrazyn naq berý úshin «Qara ormandaǵylardyń» dialogterinde: «Kajdyi god kelip turatyn kálymshik te...»; «endeshe, osyny Jaqyptyń drýjbasyna besinshi baltashy etip apormit qyl...»; «jaryqtyq, bu shirkindi ishtiń ne, optirat qyldyń ne...» siiaqty bolyp keledi. Munda ózge tildik sózder makaronizmder retinde qoldanylǵan. Biraq bulardyń osy qoldanysy – kórkem shyǵarma úshin normaǵa qaishy emes, óitkeni olar, joǵaryda aittyq, keiipkerlerdiń sóileý úlgisin berý úshin jumsalǵan. Al eger makaronizmderdi, iaǵni bógde tilderden syrtqy tulǵasyn ózgertip, stildik maqsatsyz qoldanylǵan sózderdi avtor eshbir ýájsiz óz baiandaýynda (nemese tipti keiipkerler tilinde de) jumsasa, ol – normadan aýytqýshylyq bolar edi. Bul oraida qazirgi qazaq kórkem prozasy úlken uqyptylyq bildirip kele jatqanyn aitý kerek. Bul úlgi áýel bastan, 10-20-jyldardaǵy kórkem proza týyndylary tilinen beri keledi. Qazaq jazýshylary óz baiandaýlaryn (avtor sózin) bógde tildik elementterden meilinshe taza berýge tyrysady.
Mine, qazaq tiliniń ulttyq ádebi belgileri, onyń qazirgi kúi-qalpy – negizinen, osy aitylǵandar.
Rábiǵa Syzdyqova
