فۋنكتسيونالدىق ستيلدەردٸڭ بٸر تارماعى – كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸن زەرتتەۋدە ەڭگٸمە نەگٸزٸنەن ەكٸ تٷرلٸ پروبلەما تٶڭٸرەگٸندە بولادى. ولار: 1) جالپى ۇلتتىق ەدەبي تٸلدٸڭ دامۋ بارىسىنداعى كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸنٸڭ ورنى, 2) جەكە جازۋشىلاردىڭ سٶز مەنەرٸ (دارالىق ستيلٸ). بۇلاردى تاعى ەكٸ تٷرلٸ تۇرعىدان قاراستىرۋعا تۋرا كەلەدٸ: بٸرٸ – ش ە ب ە ر ل ٸ ك, ەكٸنشٸسٸ – نورمالىلىق تۇرعىسى. اشىپ ايتساق, بٸرٸنشٸسٸ – كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸن, ياعني «پوەتيكالىق سٶزدٸ»50 ستيليستيكا وبەكتٸسٸ رەتٸندە قاراستىرۋ, ەكٸنشٸسٸ – جالپى ۇلتتىق ەدەبي تٸلدٸڭ بەلگٸلٸ بٸر قاتتاۋىنىڭ, ايتالىق, لەكسيكاسىنىڭ نەمەسە گرامماتيكاسىنىڭ نورمالارى مەن ۇلتتىق كٶركەم تٸل نورمالارىنىڭ اراقاتىناسى, قارىم-قاتىناسى جەنە بۇل نورمالاردىڭ كٶركەم تەكستەردە كٶرٸنۋٸ تۇرعىسىنان قاراستىرۋ.
بۇل ەكٸ تٷرلٸ زەرتتەۋدٸڭ وبەكتٸسٸ بٸرەۋ – كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸ بولعانىمەن, ولاردىڭ كٶزدەيتٸن تٷپكٸ ماقساتتارى مەن تالداۋ ەدٸستەرٸندە ٷلكەن ايىرماشىلىق بار. الدىڭعىسى لينگۆيستيكالىق ستيليستيكا دەپ اتالاتىن سالاعا جاتسا, سوڭعىسى تٸل نورمالارىنىڭ قالىپتاسىپ, ورنىعۋى, ياعني سٶز مەدەنيەتٸ دەگەن سالانىڭ پروبلەمالارى بولىپ شىعادى. مۇنىڭ سەبەبٸ كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸنٸڭ ٶزٸ «ەكٸ پلاندى» ەكەندٸگٸندە: بٸرٸنشٸدەن, ول «جالپى» تٸلگە جاتادى, سونىڭ ٷدەسٸنەن شىعۋعا تيٸستٸ بولسا, ەكٸنشٸدەن, كٶركەم شىعارما تٸلٸ سول تۋىندىنىڭ «سيمۆولدىق قۇرىلىمىنا» باعىنۋى كەرەك 51.
جالپى ستيليستيكا – شەبەرلٸك تۋرالى عىلىم سالاسى, وعان تٸلدٸڭ كٶرٸكتەۋٸش قۇرالدارى, سولاردىڭ كٶركەم ەدەبيەتتە قولدانىلۋى جايىنداعى زەرتتەۋلەر جاتادى. كٶركەم ەدەبيەت ٶنەر تۋىندىسى بولعاندىقتان, ونىڭ تٸلٸ سول ٶنەردٸڭ قۇرالى, «ماتەريالى» رەتٸندە قارالىپ, ول دا ٶ نەر, دەمەك, شەبەرلٸك تۇرعىسىنان سٶز بولۋى قاجەت.
جالپى تٸل بٸلٸمٸندە ستيليستيكانى: 1) تٸلدٸڭ ستيليستيكاسى, ياعني سيستەمالاردىڭ جٷيەسٸ (ستيليستيكا يازىكوۆ); 2) سٶزدٸڭ ستيليستيكاسى, ياعني تٸل ەلەمەنتتەرٸنٸڭ جالپى حالىقتىق قولدانىسىن زەرتتەۋ (ستيليستيكا رەچي); 2) كٶركەم ەدەبيەت ستيليستيكاسى, ياعني پوەتيكالىق زەرتتەۋ دەپ بٶلٸپ قاراستىرادى52. بٸزدە, قازاق عىلىمىندا, نەگٸزٸنەن, الدىڭعى ەكەۋٸ زەرتتەۋ وبەكتٸسٸنە كٶبٸرەك اينالىپ, سوڭعى سالا كەنجەلەپ كەلە جاتقانىن ايتۋ كەرەك. دەگەنمەن مٷلدە جوق دەۋگە بولمايدى. ە. جانپەيٸسوۆ, X. نۇرماحانوۆ, م.سەرعاليەۆ, X. كەرٸموۆ, ب. شالاباەۆ سيياقتى زەرتتەۋشٸ عالىمدار بٸرقاتار جازۋشىلاردىڭ سٶز شەبەرلٸگٸن, كٶركەمدٸك تەسٸلدەرٸن تالداپ تانىتادى. دەمەك, كٶركەم شىعارمالار تٸلٸن ستيليستيكا وبەكتٸسٸ ەتٸپ زەرتتەۋدە جازۋشىنىڭ ەستەتيكالىق تالاپتاردى ٶتەۋ شەبەرلٸگٸ, ياعني قالام يەسٸنٸڭ قولتاڭباسى, سٶز ٶرنەگٸ (مەنەرٸ) تالدانادى.
جازۋشى شىعارماسىندا ايتپاق يدەياسىن, بەرمەك وبرازدارىن جەنە كٶرسەتپەك سۋرەتتەرٸن تٸل ارقىلى بٸلدٸرەدٸ. كٶركەم شىعارمادا ن ە ن ٸ ڭ سۋرەتتەلگەنٸ عانا ەمەس, ق ا ل ا ي سۋرەتتەلگەنٸنٸڭ مەنٸ زور. سول «ق ا ل ا ي »-دى كٶرسەتۋ – ستيليستيكانىڭ مٸندەتٸ. قايتالاپ ايتساق, ستيليستيكا سٶز ەستەتيكاسىن, سٶزدٸڭ كونتەكستەگٸ رٶلٸن زەرتتەيدٸ. دەمەك, لينگۆوستيليستيكا ۇلتتىق كٶركەم تٸل مەدەنيەتٸ دامۋىنىڭ نەگٸزدەرٸن كٶرسەتەتٸن عىلىم سالاسى بولادى. ستيليستيكانىڭ لينگۆيستيكالىق مٸندەتٸ س ت ي ل د ٸ ك ەسەردٸڭ ٶزٸن ەمەس, سول ەسەردٸ تۋعىزاتىن تٸلدٸك مەحانيزمدٸزەرتتەۋ بولىپ تابىلادى.
ستيليستيكا مەن سٶز مەدەنيەتٸ مٷددەلەرٸ توعىسىپ جاتادى, ٶيتكەنٸ تٸل ەلەمەنتتەرٸنٸڭ كٶركەم سٶزدە دۇرىس نە بۇرىس قولدانىلۋىن (ياعني سٶز مەدەنيەتٸنٸڭ بۇزىلىپ نە ساقتالىپ تۇرعاندىعىن) انىقتاۋ ٷشٸن ەۋەلٸ سول ەلەمەنتتٸڭ قاي ورىندا, قانداي ماقساتتا جۇمسالىپ تۇرعاندىعىن, ياعني ستيلدٸك جٷگٸنٸڭ بار-جوعىن بٸلۋ كەرەك. سٶزدٸڭ ستيلدٸك بوياۋى ول سٶزدٸڭ نەگٸزگٸ ماعىناسىنا ٷستەلگەن قابات بولعاندىقتان, سول قاباتتىڭ سىر-سىنىن تاۋىپ الۋ قاجەت بولادى. زەرتتەۋشٸلەر ستيليستيكا مەن سٶز مەدەنيەتٸ پروبلەمالارىن بٸر-بٸرٸمەن بايلانىستىرا قاراستىرۋ – بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ كٶكەيكەستٸ شارۋاسىنا اينالىپ وتىرعاندىعىن كٶرسەتەدٸ. سٶيتٸپ, ستيليستيكانىڭ ماقساتى – تٸل ەلەمەنتتەرٸنٸڭ جۇمسالۋىن باعالاۋ بولعاندىقتان, ولاردىڭ ورىنسىز, قاتە قولدانىلۋىن تاۋىپ-تالداۋ تٸل مەدەنيەتٸ مٸندەتتەرٸمەن ۇشتاسادى.
فۋنكتسيونالدىق ستيلدٸڭ بٸر تارماعى – كٶركەم شىعارما تٸلٸن لينگۆوستيليستيكا تۇرعىسىنان زەرتتەۋدە مىنالاردى نىساناعا الادى:
ا) «اۆتور وبرازى» دەگەننٸڭ كٶرٸنٸسٸ;
ە) بايانداۋدىڭ تٷرلەرٸ;
ب) كەيٸپكەرلەردٸڭ سٶزٸن بەرۋ (كەيٸپكەرلەردٸ سٶيلەتۋ) پرينتسيپتەرٸ;
ۆ) كەيٸپكەرلەر تٸلٸ مەن اۆتوردىڭ ٶز تٸلٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
بۇل – نەگٸزٸنەن, كٶركەم پروزا ستيليستيكاسىنا قاتىستى پروبلەمالار. ال دراماتۋرگييا مەن پوەزييا سالالارىندا لينگۆيستيكالىق ستيليستيكا بۇدان ٶزگەشە مەسەلەلەردٸ قويادى.
ورىس لينگۆيستيكاسىندا د ر ا م ا ت ۋ ر گ ي يا تٸلٸ جان-جاقتى, جاقسى زەرتتەلگەندٸگٸن بايقايمىز. بۇل سالادا مىناداي مەسەلەلەرگە كٶڭٸل اۋدارىلعان:
ا) كەيٸپكەرلەر وبرازىن تٸل ارقىلى كٶرسەتۋ;
ە) كەيٸپكەرلەر تٸلٸ ارقىلى اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸنٸڭ تيپتەنۋٸ (تيپيزاتسييا);
ب) درامادا سٶز ماعىناسىن ستيلدٸك ماقساتتا پايدالانۋ.
پوەزيياعا كەلسەك, مۇنداعى لينگۆوستيليستيكالىق ٸزدەنٸستەر مٷلدە ەرەكشە بولماق. ەڭ الدىمەن, پوەزييانىڭ ٶزٸ «تۇنىپ تۇرعان» وبرازدىلىق (بەينەلٸلٸك) بولسا, سول وبرازدىلىقتى جاسايتىن قۇرالدار مەن تەسٸلدەردٸ زەرتتەۋ مٸندەتٸ تۇرادى (وبرازدىلىقتى تانىپ-تانىتۋ – ەرينە, كٶركەم پروزا مەن دراماتۋرگييا ستيليستيكاسىنىڭ دا «شارۋاسى»). لينگۆيستيكالىق ستيليستيكا كٶركەم سٶزدٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن زەرتتەيتٸن بولعاندىقتان, وعان ىرعاق, ەۆفونييا, پوەتيكالىق سينتاكسيس, سٶز ارقىلى بەرٸلەتٸن بەينە (سلوۆەسنىي وبراز) سيياقتى تارامداردى قامتيتىن لينگۆيستيكالىق پوەتيكا كٸرەدٸ. پوەزييا تٸلٸن لينگۆوستيليستيكا تۇرعىسىنان زەرتتەگەندە, ەڭ الدىمەن, ونداعى وبراز جاسامپازدىق (وبرازوتۆورچەستۆو) مەسەلەسٸ كٶزدەلەدٸ. ال وبراز جاسامپازدىق تٸل ەلەمەنتتەرٸن (قۇرالدارىن) جازۋشىنىڭ ٶز قالامىندا جاراتا بٸلۋٸ ارقىلى پايدا بولادى. سٶز-وبرازداردىڭ تٷرلەرٸن, ونىڭ ۇلتتىق بوياۋىن (كولوريتٸن) تانۋ دا – پوەزييا ستيليستيكاسىنىڭ مٸندەتٸ. قازاق تٸل بٸلٸمٸندە بۇلاردىڭ بارلىعى دا – ەلٸ جٷيەلٸ تٷردە زەرتتەلمەي كەلە جاتقان سالالار. ەڭ الدىمەن, قازاق ستيليستيكاسىندا لينگۆيستيكالىق نەگٸزدە «اۆتور وبرازى» دەگەندٸ مونوگرافييالىق پلاندا ارنايى تانىپ-بٸلۋ مٷلدە سٶز بولماعان زەرتتەۋ وبەكتٸسٸ ەكەنٸن ايتۋ كەرەك.
«اۆتور وبرازى» – تٸل جاعىنان العاندا, كٶركەم شىعارمانىڭ ماعىنالىق ستيلدٸك دٸڭگەگٸ53 («اۆتور وبرازى» دەگەن مەن «شىعارما اۆتورى» بٸر ەمەس ەكەندٸگٸن ەسكەرتۋ ارتىق بولار). «اۆتور وبرازىن» انىقتاۋ دەگەنٸمٸز – سول شىعارمانى ستيليستيكا تۇرعىسىنان تالداۋ دەگەن سٶز. «اۆتور وبرازىن» شىعارمانىڭ بايانداۋ ستيلٸنەن, ديالوگتار مەن مونولوگتەردٸ بەرۋ ٷلگٸسٸنەن, ەكسپرەسسيۆتٸك-ستيلدٸك ەلەمەنتتەرٸنەن كٶرٸپ, تانۋعا بولادى. قىسقاسى, «اۆتور وبرازى» – لينگۆوستيليستيكالىق پروبلەما.
كٶركەم شىعارما قۇرىلىمى جاعىنان بايانداۋ (اۆتور سٶزٸ) جەنە ديالوگتەر(كەيٸپكەرلەر سٶزٸ) بولىپ بٶلٸنەدٸ. سوندىقتان كٶركەم شىعارمادا بايانداۋدىڭ اۆتورلىق نورمالارىن ايقىنداپ الۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋادى. كٶركەم پروزادا بايانداۋدىڭ تٶرت تٷرلٸ بولاتىنى ايتىلىپ كەلەدٸ:
بايانداۋ اۆتوردىڭ ٶز اتىنان جٷرگٸزٸلەدٸ. كٶركەم پروزانىڭ كٶپتەگەن تۋىندىلارى, ەسٸرەسە رومان, پوۆەست سيياقتى ٸرٸ ٷلگٸلەرٸ بايانداۋدىڭ وسى تٷرٸمەن جازىلادى. مىسالى, م.ەۋەزوۆتٸڭ «اباي» ەپوپەياسى, ع.مٷسٸرەپوۆتٸڭ «ويانعان ٶلكەسٸ», ع.مۇستافيننٸڭ «شىعاناعى», ت.احتانوۆتىڭ «بورانى», ە.كەكٸلباەۆتىڭ «ٷركەرٸ» ت.ب.
بايانداۋ ەڭگٸمەلەۋشٸ كەيٸپكەرلەردٸڭ اتىنان (بٸراق ستيلدٸك بوياۋسىز) جٷرگٸزٸلەدٸ. قازاق كٶركەم سٶزٸندە بۇل ەدٸس تە كٶپ قولدانىلادى. ەسٸرەسە اۆتورلىق بايانداۋدىڭ بۇل تٷرٸ قىسقا ەڭگٸمە, پوۆەستەردە كەڭٸنەن پايدالانىلادى. مىسالى, م.ىسقاقباەۆتىڭ «ارپابەكتٸڭ سارى اتانى» دەگەن ەڭگٸمەسٸ, ش.مۇرتازاەۆتىڭ «تابىلعان تەڭٸز» پوۆەسٸ كەيٸپكەر اتىنان باياندالعانىمەن, بۇلاردىڭ تەكسٸندە اۆتور جەرگٸلٸكتٸ سٶز, قاراپايىم سٶز, اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸ ەلەمەنتتەرٸ دەگەندەردٸ ەدەيٸ قولدانبايدى. ستيلدٸك ەلەمەنتتەر مۇنداي شىعارمالاردا ديالوگتەردە عانا جۇمسالادى.
ەڭگٸمەلەۋشٸ كەيٸپكەر اتالمايدى, بٸراق بايانداۋ ستيلٸ سول كەيٸپكەردٸڭ كٶزقاراسىمەن (باعالاۋىمەن, تانۋىمەن ت.ت.) بەرٸلەدٸ. مىسالى, ە.كەكٸلباەۆتىڭ «قۇس قاناتى» پوۆەسٸ اۋىلدا تۋىپ-ٶسكەن, وقىماعان «شۇبالاڭ جاۋلىق قارا كەمپٸردٸڭ» كٶزٸمەن (سٶزٸمەن) باياندالادى. سوندىقتان مۇندا اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸنە تەن قاراپايىم ەلەمەنتتەردە: بوزىمباي (بوز ٶكپە), ۇشپاق (جۇماق), بۇتقا تولۋ (بەلدەنۋ), تورتيىپ جٷرۋ (رەنجۋ), جىرقىلداۋ ت.ب. سيياقتى قاراپايىم سٶزدەر دە, بويلى-سويلى (جاقسى, تەكتٸ), دىزىقتاۋ (اسىعۋ), بٶتەكە (بٷيرەك), شاتپا (تٶرت قانات كيٸز ٷي) ت.ب. تەرٸزدٸ جەرگٸلٸكتٸ سٶزدەر دە, شٷيكە باس, سيداڭداعان قۋ سيراق, ەنەسٸ پاقىر, اتاسى جارىقتىق سيياقتى ت.ت. ستيلدٸك بوياۋى بار ٶزگە سٶزدەر دە اۆتور تٸلٸنەن ورىن العان.
سول سيياقتى ە.نۇرپەيٸسوۆتٸڭ «سەڭ» رومانىنداعى اۆتورلىق بايانداۋلاردىڭ جالپى بوياۋى (تونى) دا كٶپ نەرسەنٸ تٷزەتپەك بولعان, تارتىلىپ قالعان ارالدىڭ تاعدىرىنا ارالاسپاق نيەتٸ بار, ٶزٸ ادال, سوندىقتان «جۋان قارالار» مەن بەيمازا بەپيزا جۇبايىنا, تويىمسىز ەنەسٸنە – قىسقاسى, اينالاسىنا سىن كٶزٸمەن قارايتىن باس كەيٸپكەر – بەرەكەسٸز تٸرلٸك كەشكەن «يت مٸنەزدٸ» جەدٸگەر ەمٸرجانوۆتىڭ تانىمى, باعالاۋى, كٶرۋٸ ارقىلى بەرٸلگەن.
4) ەڭگٸمەلەۋشٸ اتالادى دا شىعارما سول كەيٸپكەردٸڭ اۋزىمەن باياندالادى. بايانداۋدىڭ ستيلدٸك بوياۋى ەڭگٸمەلەۋشٸ كەيٸپكەردٸڭ سٶز ساپتاۋىنا باعىندىرىلادى. مىسالى, ب.مايليننٸڭ «شۇعانىڭ بەلگٸسٸ» اتتى ەڭگٸمەسٸ ٸ جاقتان سٶيلەگەن اۆتور سٶزٸمەن باستالعانىمەن, ونداعى ەرٸ قاراي باياندالاتىن بارشا وقيعا جولاۋشىلاپ كەلە جاتقان ادامداردىڭ بٸرٸ – 30-40 جاستارداعى قاراپايىم اۋىل ادامىنىڭ اۋزىمەن, سونىڭ سٶيلەۋ ٷردٸسٸمەن بەرٸلەدٸ. سوندىقتان مۇندا سٶيلەمدەر قىسقا-قىسقا. ەڭگٸمەدە نەمەنە ەدٸ, تەيٸرٸ سونىڭ ٶلەڭٸ... وي, الدا-اي, قىزىق زامان ەكەن-اۋ... ەيداي («ەسٸمبەكتٸڭ ٷلكەن ٷيٸ لىق تولعان ادام, قىمىز ٸشٸپ, ەيداي, قىزدى-قىزدى بولىپ جاتىر ەكەن»), دٷنيەنٸ سٶتكەن ادام... زەيكٷل – سٶزشەڭ قاتىن... ايناباي – قىزىل كٶزدٸ پەلە... دەگەن سيياقتى اۋىزەكٸ تٸلدٸڭ سٶز مەنەرٸ ەركٸن قولدانىلعان.
مٸنە, بايانداۋدىڭ وسىنداي تٶرت تٷرٸنە بايلانىستىرا سٶز تانداۋ, سٶيلەم قۇراستىرۋ زاڭدىلىقتارىن (نورمالارىن) تانىپ-بٸلۋ قاجەتتٸگٸ تۋادى, بۇل – قازاق تٸل عىلىمىندا ەزٸرگە تام-تۇمداپ قولعا الىنا باستاعان سالا. بۇل رەتتە سوڭعى جىلداردا جارىق كٶرگەن X. كەرٸموۆتٸڭ «قاناتتى تٸل» (1995) مونوگرافيياسى, ب. شالاباەۆتىڭ «كٶركەم پروزا تٸلٸ» (1994), م. سەرعاليەۆتٸڭ «كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸ» (1995) اتتى مونوگرافييالارىن اتايمىز.
سونداي-اق «قازاق كٶركەم سٶزٸندە ديالوگتەر ارقىلى وبراز جاساۋ دەگەن بار ما, بٸزدە «قالا تٸلٸ», «اۋىل تٸلٸ» (ورىس تٸلٸندەگٸدەي «گورودسكايا رەچ», «كرەستيانسكايا رەچ» ت.ت.) دەگەندەر بار ما, بار بولسا – ولاردىڭ كٶركەم ەدەبيەتتەگٸ كٶرٸنٸسٸ قانداي, جوق بولسا – ديالوگتەردٸ بەرۋدە ٶزگە ەرەكشەلٸكتەر بايقالا ما?» دەگەن مەسەلەلەر دە كٷن تەرتٸبٸندە تۇر. وسى ورايدا بۇرىنعى (بۇدان 50-60 جىلدار بۇرىنعى) جەنە قازٸرگٸ (سوڭعى 20-30 جىل ٸشٸندەگٸ) قازاق پروزاسىندا اۆتور سٶزٸ مەن كەيٸپكەر سٶزٸندە ايىرماشىلىق بار ما, جوق پا; اۆتوردىڭ تٸلٸندەگٸ بەلسەندٸلٸگٸ (جازۋشىنىڭ ٶزٸندٸك كٶرٸنٸسٸ) دەگەن بايقالا ما; كەيٸپكەر تٸلٸنە اۆتوردىڭ كيلٸگٸپ كەتۋٸ, ياعني ٶز تٸلٸن كەيٸپكەردٸڭ اۋزىنا سالۋى نەمەسە كەرٸسٸنشە, اۆتورلىق بايانداۋدىڭ كەيٸپكەر تٸلٸمەن بەرٸلۋٸ دەگەن سيياقتى ستيليستيكانىڭ تىڭ مەسەلەلەرٸ الدىمىزدان جەنە شىعادى.
سٶيتٸپ, لينگۆوستيليستيكا كٶركەم تەكسكە ەستەتيكالىق سيپاتتاما بەرۋدٸ كٶزدەيدٸ, ياعني كٶركەم شىعارماداعى سٶزدٸڭ ەرەكشە قىزمەتٸن: ستيلدٸك جٷگٸن, قۇبىلىسىن ايقىندايدى.
ال كٶركەم شىعارما تٸلٸ مەن جالپى ۇلتتىق ەدەبي تٸل نورمالارىنىڭ اراقاتىناسىن قاراستىراتىن ەكٸنشٸ اسپەكتٸگە كەلسەك, بۇل رەتتە, ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق كٶركەم سٶز نورمالارى دەگەننٸڭ ٶزٸن انىقتاپ الۋ قاجەت. سودان سوڭ كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸندەگٸ وسى نورمالارعا ساي كەلەتٸن نەمەسە ساي تٷسپەيتٸن سەتتەردٸ, ياعني نورمادان ۋەجدٸ (موتيۆتٸ), ۋەجسٸز (موتيۆسٸز) اۋىتقۋلاردى تاۋىپ كٶرسەتۋ ماقساتى قويىلادى. كٶركەم تۋىندى تٸلٸن جالپى ەدەبي تٸل نورماسى تۇرعىسىنان زەرتتەۋ الدىڭعى لينگۆوستيليستيكالىق ٸزدەنٸستەرمەن ۇشتاسىپ جاتقانىمەن, بۇل – ٶز الدىنا بٶلەك عىلىمي ٸزدەنٸس بولماق.
كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸ – كەڭ پلاندى پروبلەما. وعان ستيلدٸك ٸزدەنٸستەر تۇرعىسىنان كەلٸپ, ٶنەر ەسكەرتكٸشٸ رەتٸندەگٸ كٶركەم شىعارمانىڭ تٸلدٸك بولمىستىڭ تالداۋ مەن سول ەسكەرتكٸشتٸ تۇرعىزۋشىنىڭ, ياعني جازۋشىنىڭ شەبەرلٸگٸن تانىپ بٸلۋ دە جاتادى.
سونىمەن قاتار «قالام يەسٸ قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ بٷگٸنگٸ جالپى ۇلتتىق نورمالارىنا قۇلاق اسىپ وتىر ما, جوق پا, ول نورمالاردان اۋىتقۋلار بار ما, بار بولسا, سەبەپتەرٸ قانداي?» دەگەن مەسەلەلەر دە كٶتەرٸلٸپ, اتالعان پروبلەما نورماتيۆتٸك-ستاتيكالىق اسپەكتٸدە دە سٶز بولۋعا تيٸس. قاي تۇرعىدان قارالسا دا, بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭدەگٸ كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸنٸڭ پارامەترٸ سول دەۋٸردەگٸ ەدەبي تٸلدٸڭ دامۋ باعىتىمەن ەرٸ پرينتسيپتەرٸمەن ٶلشەنەدٸ.
كٶركەم تۋىندى تٸلٸنٸڭ نەگٸزٸ دە, قورى دا, كٶزٸ دە – جالپىۇلتتىق تٸل, جالپى ەدەبي تٸل ەكەنٸن ەشكٸم جوققا شىعارا المايدى. سوندىقتان بٷگٸنگٸ تاندا كٶتەرٸلەتٸن سٶز مەدەنيەتٸ (مەيلٸ قاي جانردىڭ سٶز ٶرنەگٸ ەڭگٸمەلەنسە دە), سايىپ كەلگەندە تٸلدٸك نورماعا بارىپ تٸرەلەدٸ. «قازاق كٶركەم ەدەبيەتٸنٸڭ تٸلٸ سول نورمالار ٷدەسٸنەن شىعىپ وتىر ما, جوق پا?» دەگەن پروبلەما – ٶز الدىنا عىلىمي زەرتتەۋ وبەكتٸسٸ بولۋعا تيٸس. كٶركەم ەدەبيەت ستيلٸ قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ قالىپتاسىپ, دامۋى بارىسىندا باستى رٶل اتقارىپ كەلگەنٸ مەلٸم. بۇل كٷندە دە قوعامدىق-پۋبليتسيستيكالىق; عىلىمي ستيلدەرمەن قاتار, ەدەبي تٸلدٸڭ جەتٸلە تٷسۋ پروتسەسٸندە بەلگٸلٸ دەرەجەدە ەلەۋلٸ ورىن الىپ وتىرعان كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ تٸلٸن تەك لينگۆوستيليستيكالىق اسپەكتٸدە عانا ەمەس, ەدەبي تٸل نورمالارىن سۇرىپتاۋ, تۇراقتاندىرۋ, سٶز مەدەنيەتٸن كٶتەرۋ تۇرعىسىنان دا زەرتتەۋ قاجەتتٸگٸ تۋادى. سوڭعى ماقساتتا جٷرگٸزٸلەتٸن عىلىمي ٸزدەنٸستەر قازاق تٸلٸنٸڭ ۇلتتىق كٶركەم ەدەبي نورمالارىن ايقىنداۋ, ونىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن تانىتۋ, ەدەبي ستاندارت پەن نورمادان اۋىتقۋ قۇبىلىستارىنىڭ سىرىن اشىپ, تابيعاتىن, دۇرىس-بۇرىسىن كٶرسەتۋ سيياقتى تىڭ عىلىمي-تەورييالىق مازمۇندى جۇمىستاردى ۇسىنۋعا مەجبٷر ەتەدٸ.
ونىڭ ٷستٸنە كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ جاندى پروتسەسٸندە ونىڭ قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ قازٸرگٸ كەزەڭدەگٸ دامۋىنا جاقسى ەسەر ەتٸپ وتىرعان جاعىمدى جاقتارىمەن كاتار, تٸلدٸك-ەستەتيكالىق تالعام شارتتارىنا ساي كەلمەيتٸن جاعىمسىز سەتتەرٸن كٶرسەتٸپ, ولاردى تٷزەيتٸن عىلىمي نەگٸزدٸ ۇسىنىستار جاساۋ قاجەتتٸگٸ داۋسىز. بۇل – بٷگٸنگٸ كٷنگٸ تەورييالىق تا, قولدانبالى دا تٸل بٸلٸمٸنە قويىلىپ وتىرعان باستى تالاپ. دەمەك, كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸن سينحروندى-نورماتيۆتٸك تۇرعىدان زەرتتەۋ – بٷگٸنگٸ قازاق تٸل بٸلٸمٸنٸڭ ٶزەكتٸ پروبلەمالارىنىڭ بٸرٸ بولماق. ەرينە, الدىمەن دياحروندى-نورماتيۆتٸك ٸزدەنٸستەرگە بارۋدىڭ جٶنٸ بار. ال بٷگٸنگٸ تاڭداعى تالاپ – تٸل مەدەنيەتٸن كٶتەرۋ تۇرعىسىنان قاراساق, سينحروندى-نورماتيۆتٸك زەرتتەۋلەرگە باسا كٶڭٸل اۋدارۋ قاجەت بولادى. اتاپ ايتقاندا:
جالپىحالىقتىق ۇلتتىق ەدەبي تٸل نورمالارى مەن كٶركەم تٸل نورمالارىنىڭ ايىرىم بەلگٸلەرٸ, ۇشتاساتىن-اجىراتىلاتىن تۇستارى, دامۋ پرينتسيپتەرٸ مەن باعىتتارى قانداي?
قازٸرگٸ قازاق كٶركەم ەدەبيەتٸ تٸلٸندە ۇلتتىق ەدەبي تٸل نورماسىنان اۋىتقۋشىلىقتار بار ما, ول اۋىتقۋشىلىقتاردىڭ جٶنٸمەن-جٶنسٸز (ۋەجدٸ-ۋەجسٸز) تٷرلەرٸ قانداي جەنە اۋىتقۋشىلىق كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ كاي جانرىندا, تٸلدٸڭ قاي قاتتاۋىندا كٶبٸرەك سەزٸلەدٸ?
«جازۋشى تٸل قۇرالدارىن تۆورچەستۆولىقپەن جۇمساي بٸلگەن بە, جوق بولسا, ونىڭ قازٸرگٸ سٶز مەدەنيەتٸمٸزگە تيگٸزەتٸن ەسەرٸ, زييانى قانداي, قاي دەرەجەدە?» دەگەن پروبلەمالار قويىلادى.
كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸن ستيلدٸك ەرەكشەلٸكتەر مەن سٶز مەدەنيەتٸ تۇرعىسىنان زەرتتەۋدە دە وبەكتٸلەردٸ پروزا, پوەزييا, دراماتۋرگييا تٷرلەرٸنە بٶلٸپ, ايىرىپ تالداۋ, تانۋ كەرەك. ونىڭ ٷستٸنە قاتتى ەسكەرەتٸن نەرسە – نورمالىلىق دەگەندٸ تٸلدٸڭ قاي قاتتاۋىنا (قاباتىنا) قاراي ٸزدەۋ كەرەكتٸگٸ. ايتالىق, لەكسيكا قاباتىنا قاتىستى نورمالىلىقتى زەرتتەۋ وبەكتٸلەرٸ جاعىنان عانا ەمەس, سٶزدٸڭ سەمانتيكالىق ماعىناسىمەن قاتار, ەستەتيكالىق جٷگٸن ەسەپكە الىپ وتىرۋ جاعىنان دا ەرەكشەلەنەدٸ. جەنە بۇل ەرەكشەلٸك پروزا تٸلٸ مەن پوەزييا نەمەسە دراماتۋرگييا تٸلٸندە تاعى بٶلٸنٸپ كەتەدٸ. سينتاكسيستەگٸ نورمالىلىقتى ٸزدەۋ – ەڭ الدىمەن, كٶركەم تەكستٸڭ ستيلدٸك-ەستەتيكالىق نىساناسىمەن كٶزدەلەدٸ. سينتاكسيستەگٸ تٷزۋلٸك (نورمالىلىق) سترۋكتۋرالىق (جالپى تٸلدٸك) نورماعا سايما-ساي تٷسپەيدٸ. كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸندە سترۋكتۋرالىق نورمادان اۋىتقۋ كٶركەمدٸك تالابىنان شىعىپ تۇرسا, ول – كٶركەم تٸلدەگٸ نورمالىلىق بولعانى. بۇنداي «نورمادان تىس نورمالىلىق» پوەزييا جانرىندا مٷلدە ايرىقشا بولىپ كەلەدٸ.
ستيليستيكادا لەكسيكانى تالداپ-تانۋ باستى ورىن الادى, تەگٸ, ول سينتاكسيستەن قالىسپايدى. سوندىقتان كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ (باسقالارىنىڭ دا) تٸل مەدەنيەتٸن زەرتتەۋدە دە لەكسيكا-فرازەولوگييالىق قابات الدىمەن قولعا الىنۋعا بەيٸم. قازاق كٶركەم ەدەبيەتٸنٸڭ پروزا سالاسىنداعى لەكسيكالىق نورمالاردى تانىپ-بٸلۋدە, بٸزدٸڭشە, بٷگٸنگٸ تاڭدا مىناداي سەتتەرگە (وبەكتٸلەرگە) نازار اۋدارۋ قاجەت:
ديالەكتيزمدەردٸڭ (جەرگٸلٸكتٸ ەلەمەنتتەردٸڭ) جۇمسالۋى, ياعني ورىس تٸل بٸلٸمٸندە ديالەكتيزاتسييا دەپ اتالاتىن قۇبىلىستىڭ قازٸرگٸ قازاق كٶركەم ەدەبيەتٸ تٸلٸندەگٸ كٶرٸنٸسٸ, كٷي-قالپى, ٶرٸس الۋ باعىتى;
جالپىحالىقتىق تٸلگە تەن بەينەلٸ (وبرازدى) سٶزدەردٸ جۇمساۋ تەسٸلٸ, فرازەولوگيزمدەردٸڭ سٶگٸلۋٸ;
قاراپايىم, كٶنە, سيرەك سٶزدەردٸڭ جۇمسالۋى;
سينونيمدەردٸ تانداۋ; يدەوگرافييالىق جەنە ستيلدٸك سينونيمدەردٸڭ قولدانىسى;
لەكسيكالىق جاڭا قولدانىستاردىڭ ورىن الۋى (قاجەتسٸز تۇستا جاڭادان سٶز جاساۋ نەمەسە قاجەتٸ بار جەردە ۇسىنىلعان جاڭا قولدانىستىڭ سەتتٸ-سەتسٸز بولۋى);
شتامپ سٶزدەر مەن تٸركەستەردٸ قولدانۋ; سٶزدەردٸڭ تٸركەسۋ اياسىن كەڭٸتۋ ارقىلى سٶز ماعىنالارىن جاڭعىرتۋ;
لەكسيكالىق ۆاريانتتاردىڭ قولدانىسى, ياعني مورفولوگييالىق, ورفوگراممالىق, سەمانتيكالىق, گەنەزيستٸك ت.ب. جارىسپالى ەلەمەنتتەردٸڭ دۇرىس-بۇرىس جۇمسالۋى;
بەلگٸلٸ بٸر سٶز تۋدىرۋشى ەلەمەنتتەردٸڭ جەنە سينتاكسيستٸك تەسٸلدەردٸڭ كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸندە اكتيۆتەنۋٸ;
كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸ ارقىلى لەكسيكانىڭ ستيلدٸك جٸكتەرگە (پوەتيزم, قاراپايىم سٶزدەر, كانتسەلياريزم ت.ت.) اجىراتىلا تٷسۋٸ.
بۇل وبەكتٸلەردٸڭ بٸرقاتارىنىڭ زەرتتەلۋٸ سٶز ورىندىلىعىنا (فۋنكتسيونالدىعىنا) قاتىستى بولسا, بٸرسىپىراسى ەدەبي تٸلدەگٸ ۆاريانتتىلىق پروبلەماسىنا تٸكەلەي بايلانىستى, ياعني ەدەبي نورماعا قاتىستى ەڭ ٷلكەن مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – تٸل ەلەمەنتتەرٸن (ايتالىق, سٶزدەردٸ) ٶز ورنىندا, ٶز قىزمەتٸندە دۇرىس جۇمساۋ جايىندا بولسا, ەكٸنشٸسٸ – ۆاريانتتىلىق, جارىسپالىلىق تۋرالى بولماق. بۇل ەكەۋٸ – جالپى تٸل مەدەنيەتٸ پروبلەماسىنىڭ ٶزەگٸ, ەڭ مەندٸ جاقتارى54.
وسى وبەكتٸلەردٸ زەرتتەۋ ٷستٸندە قازاق كٶركەم ەدەبيەتٸ لەكسيكاسىنىڭ ۇلتتىق نورمالارى ايقىندالادى; قازاق ەدەبي تٸلٸن پروزا تٸلٸ ارقىلى نورمالانۋ پروتسەسٸ تانىلادى; بۇل پروتسەستە ورىن الاتىن سٶز تاڭداۋ پرينتسيپتەرٸ ايقىندالادى; جالپى ەدەبي نورمادان اۋىتقۋ قۇبىلىستارى تانىتىلادى.
سونىمەن قاتار كٶركەم شىعارمانىڭ لەكسيكاسىن ەدەبي نورما اسپەكتٸسٸنەن زەرتتەۋدە ەڭگٸمە ەكٸ ٷلكەن مەسەلە اينالاسىندا بولادى: بٸرٸ – سٶزدٸ دۇرىس قولدانۋ, ەكٸنشٸسٸ – سٶزدٸ ەسەم قولدانۋ جايتتارى. العاشقىسىندا سٶزدٸن نەيترالدىق مەنٸ, كوممۋنيكاتيۆتٸك قىزمەتٸ, سوڭعىدا سٶزدٸڭ كٶركەمدٸك ماعىناسى, ستيلدٸك قىزمەتٸ نىساناعا الىنادى.
بٸرٸنشٸدەن, بۇل جەردە ەڭگٸمە جالپى ەدەبي تٸل نورمالارىن بۇزباي قولدانۋدى عانا شارت دەپ ساناۋ – مٷلدە قيسىنسىز مەجە. كٶركەم ەدەبيەت – كٶركەم دٷنيە, ٶنەر تۋىندىسى, ول – جالاڭ ينفورماتسييا قۇرالى ەمەس, سول ينفورماتسييانى ەسەرلٸ, ەسەم تٷردە جەتكٸزۋ, سۋرەتتەۋ قۇرالى. دەمەك, كٶركەم تەكستەگٸ سٶزدەردٸڭ د ۇ ر ى س, ورىندى, نورما ساقتاپ جۇمسالۋى ەسەم جۇمسالۋعا باعىندىرىلا قارالۋعا تيٸس. كٶركەم شىعارما تٸلٸنٸڭ پۋبليتسيستيكا, عىلىمي ستيل سيياقتى ٶزگە ستيلدەر تٸلٸنەن باستى ەرەكشەلٸگٸنٸڭ بٸرٸ – وسىندا. ەگەر كٶركەم تۋىندى جالپى گرامماتيكا مەن لەكسيكانىڭ بٸردە-بٸر نورماسىنان (ەرەجەسٸنەن) بٸر ادىم اۋىتقىماي, «تٷپ-تٷزۋ», «دۇپ-دۇرىس» جازىلسا, ونداي شىعارما وقۋشى سەزٸمٸنە ەسەر ەتپەس ەدٸ, ول «كٶركەم» دەگەن انىقتامانى اقتاي الماس ەدٸ. مٸنە, زەرتتەۋ ەدٸسٸندە ەسكەرٸلەتٸن شارتتاردىڭ بٸرٸ – وسى.
ٶيتكەنٸ سٶز دۇرىستىعى (مەدەنيەتٸ) نەمەسە تٸلدٸ دۇرىس قولدانۋ (پراۆيلنوست رەچي) دەگەننٸڭ ٶزٸن بٸرجاقتى تٷسٸنۋگە بولمايدى. جالپى سٶز دۇرىستىعى دەگەنٸمٸز – تٸلدٸڭ قۇرىلىمدىق, ياعني سول تٸلدٸڭ تابيعاتىنا تەن زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالۋى. ولار تٸلدٸڭ قۇرىلىمىن باياندايتىن گرامماتيكا وقۋلىقتارىندا, وقۋ قۇرالدارىندا, سٶزدٸكتەردە ت.ب. تانىتىلادى. بۇل زاڭدىلىقتار مەكتەپتە سول تٸلدٸ العاشقى ٷيرەتۋ بارىسىندا ايتىلادى. بۇل – تٸلدٸڭ ەرەجەلەرٸن, ٸشكٸ تابيعي زاندىلىقتارىن بۇزباي, جالپى تٷزۋ قولدانۋ مەسەلەسٸ, ال تٸلدٸ ەسەم جەنە ورىندى قولدانۋ زاندىلىقتارى جەنە بار. دەمەك, جالپى تٸل نورماسى دەگەنمەن قاتار, لينگۆوستيليستيكالىق نورمالار دا بولادى دەگەندٸ, ياعني قولدانبالى ستيليستيكانىڭ وبەكتٸسٸ – جالپىسٶز (تٸل) مەدەنيەتٸ, لينگۆيستيكالىق ستيليستيكانىڭ وبەكتٸسٸ – كٶركەم سٶز مەدەنيەتٸ ەكەنٸن ايىرىپ زەرتتەۋ – قازاق تٸل بٸلٸمٸ ٷشٸن تىڭ پروبلەما.
لينگۆوستيليستيكادا قاراستىرىلاتىن فرازا قۇرۋ (پوستروەنيە فرازى) جەنە تەكست تٷزٸمٸ (تەكستووبرازوۆانيە) دەگەن زەرتتەۋ وبەكتٸلەرٸ دە بٸزدە, قازاق تٸل بٸلٸمٸندە, ٶز الدىنا ارنايى زەرتتەۋدٸ كٷتٸپ تۇر. فرازا قۇرۋ مەسەلەسٸ ەكٸ تۇرعىدان قاراستىرىلۋعا تيٸس: بٸرٸ – فرازا قۇرايتىن سٶزدەردٸ تانداۋ, ەكٸنشٸسٸ – فرازانىڭ قۇرىلىسى (تۇراقتى كونسترۋكتسييالاردى بۇزۋ, پلەوناستىق قۇرىلىمدار تٷزۋ ت.ت.). بۇلاردىڭ ٸشٸندە جەكە مەسەلەلەر عانا, مىسالى, تۇراقتى تٸركەستەردٸڭ, ماقال-مەتەلدەردٸڭ ترانسفورماتسيياسى نەمەسە تەكست تٷزۋدٸڭ كەيبٸر مەسەلەلەرٸ جالپى سۋرەتتەۋ (فاكتٸنٸڭ كونستاتاتسيياسى) رەتٸندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا دەرەجەسٸندە زەرتتەلە باستادى, بٸراق بۇل تاقىرىپتاردىڭ ەڭگٸمەلەنۋٸ تازا لينگۆوستيليستيكالىق تۇرعىدان كٶپ قاراستىرىلعان ەمەس.
ەكٸنشٸدەن, كٶركەم پروزا تٸلٸنٸڭ لەكسيكالىق نورماسىن ايقىنداۋدا ونى ەدەبيەت جانرلارىنىڭ دامۋ باعىتتارىمەن تىعىز بايلانىستىرا قاراۋ ەدٸسٸن قولدانۋعا تۋرا كەلەدٸ. ايتالىق, بٷگٸنگٸ قازاق كٶركەم پروزاسىندا ەر الۋان تٸل ەلەمەنتتەرٸنٸڭ ستيلدٸك تەزگە تٷسۋ (ستيليزاتسييا) پروتسەسٸ ەتەك الۋ باعىتى كٶزگە تٷسەدٸ.
ستيلدٸك تەزگە تٷسۋ دەگەنٸمٸز – شىعارمانىڭ تاقىرىبىنا, جانرىنا, ەستەتيكالىق ماقساتىنا جەنە «اۆتور وبرازى» دەگەنگە, ياعني اۆتوردىڭ ايتپاق يدەياسىنا, كٶزقاراسىنا, پوزيتسيياسىنا تٸلٸنٸڭ ٷندەس كەلۋٸ. مىسالى, تاريحي شىعارما اۆتورى جەكە اتاۋلاردى تاڭداۋدا بولسىن, كەيٸپكەرلەردٸ سٶيلەتۋدە بولسىن ت.ت. سۋرەتتەپ وتىرعان دەۋٸر شىندىعىنا مەيلٸنشە جاقىن, سەيكەس كەلۋدٸ كٶزدەسە, ول – تاريحي ستيليزاتسييا بولماق.
ستيليزاتسييانىڭ تٷرٸ سان الۋان. قازٸرگٸ قازاق كٶركەم ەدەبيەتٸندە ينتەللەكتۋاليزاتسييا, ينتيميزاتسييا, فولكلوريزاتسييا سيپاتتارى بار شىعارمالاردى ٸزدەستٸرٸپ, تالداۋ كەرەك. وسىلاردىڭ قاي-قاي تٷرٸ دە سٶز تاڭداۋ ٶرٸسٸن كەڭٸتەدٸ; شىعارما تەكسٸنٸڭ كومپوزيتسييالىق-سينتاكسيستٸك قۇرىلىمىن, مونولوگتەر مەن ديالوگتەردٸ بەرۋدٸڭ جاڭا تەسٸلدەرٸن ٸزدەستٸرەدٸ, لەكسيكانىڭ تاقىرىپتىق توپتارىن بايىتادى ت.ت.
مۇنداي «...يزاتسييالانعان» شىعارمالاردا جانر تالابىن ٶتەيتٸن نورمادان تىس لەكسيكالىق ەلەمەنتتەر مەن گرامماتيكالىق تۇلعا-تەسٸلدەردٸڭ ورىن الۋى – زاڭدى. سوندىقتان ولاردىڭ بارشاسىن نورماسىزدىق, ياعني نورمادان اۋىتقۋ, سٶز مەدەنيەتٸنٸڭ بۇزىلۋى دەپ تانۋعا بولمايدى.
ٷشٸنشٸدەن, كٶركەم سٶزدٸڭ لەكسيكالىق نورماسىنا تاريحي دامۋ (ٶزگەرۋ) تۇرعىسىنان قاراۋ – زەرتتەۋدٸڭ باستى امالدارىنىڭ بٸرٸ بولماق. سٶز جوق, قازاق كٶركەم پروزاسى نورماسىنىڭ جەنە مەدەنيەتٸنٸڭ بٷگٸنگٸ كٷي-قالپى مەن سيپاتى ٶتكەن عاسىرداعى جەنە ٷستٸمٸزدەگٸ عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىقتارىنداعى تٷرٸمەن بٸردەي ەمەس. ايتالىق, سوڭعى 30-40 جىلدىڭ ٸشٸندە پروزا جانرىندا تٸلدٸڭ سٶزدٸك بايلىعىن مەيلٸنشە كەڭ قامتۋ باعىتى پايدا بولدى. ول ٷشٸن جۇمسالۋ اياسى شەكتەۋلٸ ديالەكتيزمدەردٸ دە, ماعىناسى كٷڭگٸرتتەنگەن كٶنە سٶزدەردٸ دە, بۇل كٷندە جيٸ جۇمسالمايتىن مەن-ماعىناسى بەيتانىستاۋ سيرەك سٶزدەردٸ دە, جاڭادان ەنٸپ جاتقان قولدانىستاردى دا كەدەگە اسىرۋ ەرەكەتٸ بار ەكەنٸن ايتۋعا بولادى.
جەرگٸلٸكتٸ ەرەكشەلٸكتەردٸ زەرتتەۋشٸ ديالەكتولوگ عالىمدار قازاقتىڭ كٶرنەكتٸ جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىندا, اۆتور سٶزٸنٸڭ ٶزٸندە بٸرسىپىرا كەسٸبي سٶزدەر مەن ديالەكتيزمدەردٸڭ ورىن العاندىعىن ايتادى. مىسالى, ە.نۇرپەيٸسوۆتٸڭ, ە.سەرسەنباەۆتىڭ پروزالىق شىعارمالارىندا ارال, كاسپيي بالىقشىلارىنىڭ تٸلٸنە تەن بٸرقاتار كەسٸبي اتاۋلاردىڭ ماعىنالارى سٸلتەمەدە كٶرسەتٸلٸپ, ورىندى قولدانىلعاندىعىن شورا سارىباەۆ اتايدى. زەرتتەۋشٸ سونىمەن قاتار ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆتٸڭ تٸلٸندە تەك كەيٸپكەرلەر ەمەس, اۆتورلىق بايانداۋلارىندا دا جەرگٸلٸكتٸ سٶزدەردٸڭ بٸرشاما كەزدەسەتٸندٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
سونداي-اق دٷكەنباي دوسجانوۆتىڭ شىعارمالارىندا ٶزگە ٶلكە تۇرعىندارىنا تٷسٸنٸكسٸز, جالپى قازاق ەدەبي تٸل نورماسىندا جوق سٶزدەردٸڭ جيٸ قولدانىلاتىندىعىن كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸن قاداعالاپ كەلگەن عابيت مٷسٸرەپوۆ اتاپ كٶرسەتكەنٸن بٸلەمٸز (1984 جىلى ٶتكەن «بٷگٸنگٸ قازاق پروزاسىنىڭ تٸلٸ» اتتى كونفەرەنتسييادا جاساعان بايانداماسىندا). تٸل مامانى – بايىنقول قاليەۆ تە د.دوسجانوۆتىڭ 1966 جىلى شىققان «جۋسان مەن گٷلدەر» اتتى كٸتابىنان55 باستاپ, 1980 جىلعا «تابالدىرىعىڭا تابىن» دەگەن سيياقتى كٶلەمدٸ-كٶلەمدٸ 9 كٸتابىنان 400-گە تارتا ەدەبي نورماعا كٸرمەيتٸن سٶزدٸ جيناپ الىپ, ولاردى توپ-توپقا بٶلٸپ ەڭگٸمە ەتەدٸ. زەرتتەۋشٸ د.دوسجانوۆ تٸلٸنٸڭ بايلىعىن, كٶركەمدٸگٸن, ونىڭ تٸلگە كەلگەندە ٸزدەمپازدىعىن ەرەكشە اتاي وتىرىپ, ديالەكتيزمدەردٸ شامادان تىس كٶپ جەنە ۋەجسٸز قولدانعاندىعىن كەمشٸلٸگٸ دەپ تابادى. جازۋشى قولدانعان ەدٸمۋلىق («جاقسىلىق»), ەتەل («وڭتايلى, ەزٸر»), بەيشەڭ («بەيپٸل»), ەنەپات («الاپات, جويقىن»), كٶلپار («كٷپٸلدەك), مەپ («ولجا») سيياقتى ەسٸم سٶزدەر مەن قىلتقۋ, لەگلۋ, سالماقسوقتانۋ, ۋاجىمداۋ سيياقتى ەتٸستٸكتەر تٸپتٸ ديالەكتولوگييا سٶزدٸكتەرٸندە تٸركەلمەگەن جەرگٸلٸكتٸ نە سٶيلەۋ تٸلٸ ەلەمەنتتەرٸ بولىپ تابىلادى دەيدٸ56. زەرتتەۋشٸ ولاردىڭ ديالەكتولوگييالىق سٶزدٸكتەرگە كٸرمەگەندەرٸن كونتەكسٸمەن الىپ كٶرسەتٸپ, بەرەتٸن ماعىنالارىن (جاقشا ٸشٸندە تىرناقشامەن كٶرسەتٸلگەندەر) شامالايدى. مٷمكٸن, بۇل 400 سٶزدٸڭ ٸشٸندە بٸرەن-سارانى ديالەكتيزم بولماي, كٶنە سٶز نەمەسە جاساندى تۇلعا بولۋى, بٸراق قايتكەندە دە جازۋشىمەن جەرلەس, ٶڭٸرلەس ەمەس وقىرمان دٷكەنباي شىعارمالارىنىڭ كەي تۇستارىن قينالىپ وقيتىندىقتارى, بەيتانىس سٶزدەرگە بولا سٶيلەم ماعىناسىن تاپ باسىپ, تاني المايتىندىقتارى ايتىلعان.
سٶيتٸپ, جازۋشى د.دوسجانوۆ تٸلٸندە ۋەجدٸ-ۋەجسٸز ديالەكتەندٸرۋ (ديالەكتيزاتسييا) قۇبىلىسى بارى بايقالادى ەكەن, قالامگەردٸڭ 8-9 شىعارماسىندا ەدەبي نورمادان تىس تۇرعان 400-دەي سٶزدٸڭ قولدانىلۋى – بٸزدٸڭ بايقاۋىمىزشا, جازۋشىنىڭ سالاقتىقتان, ەدەبي تٸل نورماسىن بٸلمەستٸكتەن ەمەس, سانالى تٷردە ٶزٸ قالاپ بارعان ەرەكەتٸ سيياقتى. بۇل ەرەكەت ٸشٸنارا ٶزگە جازۋشىلاردا دا بايقالاتىنىن بٸز دە اتاعان بولاتىنبىز57.
ەرينە, ەدەبي تٸلدە بالاماسى جوق نەمەسە سىن ەسٸم, ٷستەۋلەرگە ٷستەمە رەڭك بەرەتٸن سينونيم قاتارلارىن تٷزەتٸن ديالەكتيزمدەردٸ ۋەجٸمەن (ورنىمەن, قاجەتتٸلٸكتەن شىعارىپ) قولدانۋ – كٶركەم ەدەبيەتكە سىيىمدى, دۇرىس امال. ال اسا قاجەتتٸلٸك جوق جەردە دە جازۋشى جەرگٸلٸكتٸ ەلەمەنتتەردٸ ەدەيٸ قولدانسا, ونىڭ دا ماقسات-سەبەپتەرٸن ٸزدەستٸرۋگە تۋرا كەلەدٸ. بۇنى دا – جەكە بٸردٸ-ەكٸلٸ جازۋشىنىڭ «قيقارلىعى» دەپ ەمەس, كٶركەم تٸل تەجٸريبەسٸندە جول الا باستايتىن اعىمداردىڭ ٶمٸرگە كەلۋٸ دەپ قاراۋ كەرەك بولار.
عىلىم تٸلٸندە ەر الۋان «-يزاتسييا»-لارمەن كەلەتٸن بۇنداي اعىمداردىڭ بٸرٸ – ديالەكتيزاتسييا (قازاقشا مۇنى «جەرگٸلٸكتەنۋ» دەيمٸز بە, «ديالەكتٸلٸك ستيل تەزٸنە تٷسۋ» دەيمٸز بە, «ديالەكتٸلەنۋ» دەيمٸز بە – ەيتەۋٸر بۇل قۇبىلىستى اتايتىن تەرمين تابۋ كەرەك). ديالەكتٸلٸك ەلەمەنتتەردٸ ەدەيٸ شامادان تىس قولدانۋ بولسا, بۇل ەرەكەتتٸڭ قازاق كٶركەم سٶزٸندە دە كٶرٸنە باستاعانىن ايتۋ قاجەت.
سٶيتٸپ, بٷگٸنگٸ قازاق كٶركەم ەدەبيەتٸ, ونىڭ ٸشٸندە پروزا جانرىنىڭ تٸلٸن تانۋدا ونىڭ پايدا بولىپ, ەرٸ قارايعى دامۋ بارىسىندا ەر الۋان باعىتتاردىڭ, امالداردىڭ بولعانىن جەنە بار ەكەنٸنە نازار اۋدارۋ كەرەك. ول ٷشٸن ۇلتتىق كٶركەم ەدەبي نورمالارىن ايقىنداپ الۋدى بٸرٸنشٸ كەزەككە شىعارامىز.
قازاق تٸلٸنٸڭ ۇلتتىق كٶركەم ەدەبي نورمالارى
ەڭ الدىمەن, «نورما دەگەنٸمٸز نە?», «ونىڭ بەلگٸلەرٸ قايسى?», ياعني «وعان قويىلاتىن تالاپتار قانداي?» دەگەندٸ انىقتاپ الۋ قاجەت. نورما كاتەگوريياسىن دا بۇل جەردە ەكٸگە ايىرىپ انىقتاۋ كەرەك بولادى: بٸرٸ – جالپى تٸلدٸك نورما, ەكٸنشٸسٸ – كٶركەم ەدەبي تٸل نورماس ى.
تٸل بٸلٸمٸندە جالپى تٸلدٸك نورمانى انىقتايتىن مىناداي بەلگٸلەر كٶرسەتٸلەدٸ:
تٸلدٸڭ جٷيەسٸنە, ياعني تٸلدٸڭ ٶز زاڭدىلىقتارىنا, ونىڭ ٸشٸندە گرامماتيكالىق زاڭدىلىقتارىنا سەيكەس كەلۋٸ;
دەستٷرلٸك بەلگٸسٸ, ياعني ەدەبي نورماعا سەيكەس كەلۋٸ;
سولاي قولدانىلىپ كەتۋگە, ياعني تٸلدٸك ۋزۋسقا قاتىستىلىعى58.
بۇل ٷش تالاپتى قازاق تٸلٸنە قاتىستىرىپ, كٶپشٸلٸككە تٷسٸنٸكتٸ ەتٸپ ايتىپ بەرگەن ەڭبەكتەر بار. سولاردىڭ ٸشٸندە, ەسٸرەسە ن. ۋەليەۆتٸڭ «سٶز مەدەنيەتٸ» اتتى كٸتابىن («مەكتەپ» باسپاسى, 1984,11-44-بەتتەر) اتاۋعا بولادى.
بۇل جەردە ەدەبي تٸل نورماسىنىڭ تۇراقتانۋىنا كٶبٸنە-كٶپ بەلگٸلٸ بٸر تٸلدٸك قۇبىلىستى (ەلەمەنتتٸ) ەلەۋمەت تاراپىنان باعالاۋ, ياعني دۇرىس دەپ قابىلداپ, قولدانىپ كەتۋ ٷلكەن رٶل اتقارادى. مىسالى, بەلگٸلٸ بٸر اتاققا, ماماندىققا, ٶنەرگە ت.ب. يە ادامدى اتاۋدا سوڭعى كەزدەردە -گەر جۇرناعىن اكتيۆتەندٸرۋ ەلەۋمەت (كٶپشٸلٸك) تالعامىنان شىعىپ وتىر, سونىڭ نەتيجەسٸندە بۇل كٷندە قازاق ەدەبي تٸلٸندە ونىڭ پۋبليتسيستيكالىق جەنە كٶركەم ەدەبيەت ستيلدەرٸندە, راديو مەن تەلەديدار تەجٸريبەسٸندە مايدانگەر, ارداگەر, يەگەر, تەلٸمگەر, قالامگەر, جٷلدەگەر, باسپاگەر سيياقتى ونداعان سٶزدٸڭ قولدانىلۋى نورماعا اينالدى. سول سيياقتى جاڭا اتاۋلار جاساۋدا ناما, حانا سٶزدەرٸن پايدالانۋ ەلەۋمەت تالعامىنان شىعىپ, كٶپشٸلٸكتٸڭ «وڭ جامباسىنا كەلٸپ» وتىر, سوندىقتان قازٸر دەۋٸرناما, جادناما, عارىشناما, حالىقناما, ساپارناما, ٶمٸرناما, ماداقناما; پەرزەنتحانا, جازحانا, دىبىسحانا, دەمحانا, تٶلحانا, ويىنحانا سيياقتى سٶزدەردٸڭ جاسالۋى دا, قولدانىلۋى دا كەنٸگٸ قۇبىلىس بولىپ, نورماعا اينالدى.
دەمەك, جالپى تٸلدٸك نورما دەگەنٸمٸز – بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭ ٸشٸندە كٶپشٸلٸك قابىلداعان, تۇراقتالعان قولدانىستار, ياعني سٶزدەردٸڭ ماعىناسى, ولاردىڭ فونەتيكالىق-گرافيكالىق كٶرٸنٸسٸ (تۇلعاسى), سٶز جاساۋ جەنە سٶز ٶزگەرتۋ مودەلدەرٸ, سينتاكسيستٸك امالدارى. ەرينە, نورما, ياعني دەل سولاي قولدانىس (سول ماعىنادا, سول تۇلعادا, سولايشا قۇبىلتۋدا ت.ت.) – بٸر ۋاقىتتا پايدا بولىپ, ەشبٸر ٶزگەرمەي, قاتىپ قالاتىن كاتەگورييا ەمەس. تٸپتٸ ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ سول قولدانىس دەل سول كەزەڭدە دۇرىس دەپ كٶپشٸلٸك قابىلداعان نورما بولعانمەن, تٸل تٸرشٸلٸگٸندە (تەجٸريبەدە) ٶزگەرٸپ, «ٷلگٸلٸلٸك» سيپاتىنان ايىرىلىپ وتىرۋى مٷمكٸن نەمەسە «نورما وسى» دەپ كٶرسەتٸلگەنٸنە قاراماستان, وعان باعىنباعان كەيبٸر ەلەمەنتتەر كٷندەلٸكتٸ قولدانىستا كٶپشٸلٸك تاراپىنان باسپاسٶزدە, راديو مەن تەلەديداردا, عىلىمي ەدەبيەت پەن شارشى توپ الدىنداعى شەشەندٸك سٶزدەردە قولداۋ تاۋىپ, كەڭٸنەن جۇمسالا باستايدى دا جاڭاشا نورماعا اينالادى. مىسالى, قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ گرامماتيكالىق نورماسى بويىنشا ەتٸستٸكتٸڭ بارعان جوق پا, كەلگەن جوق پا دەپ قولدانىلۋعا تيٸستٸ تۇلعالارى باردى ەمەس پە, كەلدٸ ەمەس پە بولىپ جۇمسالۋى ەتەك الا باستادى. نەمەسە ٷستٸمٸزدەگٸ عاسىردىڭ 50-60-جىلدارىندا قازاق كٶركەم ەدەبيەتٸ مەن پۋبليتسيستيكاسى تٸلٸندە بٸرىڭعاي ەكٸ سىن ەسٸمنٸڭ يا بولماسا ەكٸ ٷستەۋدٸڭ اراسىنا قايتالانبايتىن دا شىلاۋىن قولدانۋ اكتيۆتەندٸ: جۇمساق تا جىلى, قاتال دا ٷنسٸز, باتىر دا باتىل ت.ت. ال بۇرىن دا شىلاۋىنىڭ قايتالاماي قولدانىلۋى نەگٸزٸنەن ەتٸستٸك تۇلعالارىنا تەن (نورما) بولاتىن (كەلدٸ دە كەتتٸ, وتىرا قالدى دا ويلاندى دەگەن سيياقتى), دەمەك, بۇرىنعى نورما سەل ٶزگەردٸ دە سول بۇرىنعىمەن قوسا جاڭا قولدانىس ورىن الا باستادى.
جالپى ەدەبي تٸلدٸك نورمانىڭ كەيبٸر سەتتەرٸنٸڭ ٶزگەرٸپ, جاڭالارىنىڭ ەلەۋمەتتٸك قولداۋ تابۋى, ەسٸرەسە سٶز جاساۋ سالاسىندا كٶزگە تٷسەدٸ. بۇعان نورما رەتٸندەگٸ كەيبٸر جۇرناقتاردىڭ پاسسيۆتەنۋٸ, ونىڭ ەسەسٸنە بٸرقاتار ساراڭ قولدانىلاتىن جۇرناقتاردىڭ اكتيۆتەنۋٸ نەمەسە ەكٸ تۇلعانى بٸرٸكتٸرٸپ بٸر سٶز جاساۋ سيياقتىلار مىسال بولا الادى. بۇنىڭ بارشاسى – تٸلدٸڭ جالپى قۇرىلىمدىق (سترۋكتۋرالىق) نورمالارىنا قاتىستى ايتىلعاندار. ال نورما مەسەلەسٸنە كەلگەندە, جوعارىدا ايتتىق, ەڭگٸمەنٸ ەكٸگە بٶلٸپ سٶز ەتۋ كەرەك بولادى:
بٸرٸ – جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن جالپى ەدەبي تٸلدٸڭ قۇرىلىمدىق نورمالارى;
ەكٸنشٸسٸ – سول تٸلدٸڭ كٶركەم ەدەبيەتٸنٸڭ ۇلتتىق نورمالارى.
سوڭعى تۇرعىدا نورما پروبلەماسى قازاق تٸل بٸلٸمٸندە ەلٸ مٷلدە سٶز بولماي كەلەدٸ. سوندىقتان, ەڭ الدىمەن, «قازاقتىڭ ۇلتتىق كٶركەم سٶز نورمالارى قانداي?» دەگەن مەسەلەلەردٸ انىقتاپ الۋ كەرەك.
قاي حالىقتىڭ بولماسىن, سٶز ٶنەرٸ ۇلتتىق كٶركەم تٸل نورماسىنىڭ ەڭ باستى كٶرسەتكٸشٸ بولىپ تانىلادى, ال سٶز ٶنەرٸ كٶركەم ەدەبيەتتە, ونىڭ پوەزييا, پروزا, دراماتۋرگييا, كٶركەم پۋبليتسيستيكا جانرلارىندا كٶرٸنەدٸ59.
كٶركەم ەدەبيەت, ونىڭ ٸشٸندە پروزا ٷلگٸلەرٸ قازاق جازبا ەدەبيەتٸ تٸلٸنٸڭ ەرٸ قاراي دامۋىندا باستى ورىن الدى. حالىقتىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋ دەۋٸرٸندە كٶركەم ەدەبيەت قوعام ٶمٸرٸن مەيلٸنشە كەڭ قامتيدى, سوندىقتان جالپىحالىقتىق تٸلدٸڭ بار بايلىعىن مولىنان پايدالانادى. كٶركەم ەدەبيەت بۇل كەزەڭدە ۇلتتىق تٸلدٸڭ قالىپتاسىپ, ٸلگەرٸلەۋ پروتسەسٸندە زور ۇيىمداستىرۋشى فاكتور بولىپ شىعادى. بۇل قۇبىلىس قازاقتىڭ ۇلتتىق ەدەبي تٸلٸنٸڭ دامۋ بارىسىنا دا تەن.
كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸنٸڭ نەگٸزٸ – جالپىحالىقتىق ەدەبي تٸل. بٸراق بۇل نەگٸزدٸ سىرتقى بەلگٸلەردەن ٸزدەمەي, ياعني پەلەن پروتسەنتٸ – قازاق سٶزدەرٸ, مورفولوگييالىق تٷگەن تۇلعا-تەسٸلدەرٸ – قىپشاق توبىنٸكٸ دەگەن سيياقتى ساناققا جٷگٸنبەي, سول كٶركەم ەدەبيەت ٷلگٸلەرٸنٸڭ (دەلٸرەك ايتساق, ولاردىڭ يەلەرٸ – جازۋشىلاردىڭ) ۇلتتىق تٸل ەلەمەنتتەرٸنە قالاي قاراعانىنان, قالاي پايدالانعانىنان ٸزدەۋ كەرەك بولادى. كٶركەم ەدەبيەت, ەسٸرەسە پوەزييا, باعالاۋىش ەپيتەتتەردٸ جاڭادان ۇسىنۋدا بۇرىنعى جالپىحالىقتىق تٸلدەگٸ مودەلدەردٸ پايدالانادى: مىسالى, تەڭەۋلەردٸ ٶمٸر شىندىعىنان, ناقتى زات, قۇبىلىستاردان الادى. سٶز-سيمۆولداردى جاساۋدا دا قازاقتىڭ تٶل ەلەمەنتتەرٸ پايدالانىلادى. ايتالىق, دالا سٶزٸ – قازاق پوەزيياسىندا, تٸپتٸ پروزاسىندا دا بۇرىن دا, قازٸر دە تۋعان جەردٸڭ, قاسيەتتٸ وتانىنىڭ سيمۆولى, ال قىران قۇس, تارلان, تارپاڭ سٶزدەرٸ –ەركٸندٸكتٸڭ, بوزٸنگەن – مەيٸرٸمنٸڭ, جەزكيٸك – سۇلۋلىقتى اڭساۋدىڭ, ارماننىڭ سيمۆولدارى.
كٶركەم ەدەبيەت – ۇلتتىق قازىنا, ٶيتكەنٸ مۇندا ۇلتتىق تٸلدٸڭ سٶز بايلىعى مەيلٸنشە مول جۇمسالادى (قامتىلادى); سينونيمدەر قورىنا كٶركەم ەدەبيەت جيٸ جٷگٸنەدٸ; كٶركەم شىعارمادا بٸر ۇعىمدى بٸرنەشە قىرىنان بٸلدٸرۋ ەرەكەتٸ باسىم; ەر الۋان وي مەن سەزٸمدٸ بٸلدٸرەتٸن تٸلدٸك مٷمكٸندٸكتەردٸ كەڭٸنەن پايدالانۋ ورىن الۋدا. وسىلاردىڭ بارشاسى دەستٷردٸ قاجەت ەتەدٸ, ياعني ەدەبي تٸل قازىناسىندا مول ەرٸ يكەمدٸ فرازەولوگييا قورى مەن ەرتٷرلٸ تٸركەس تٷرلەرٸ (كومبيناتسييالارى), ناقىل سٶزدەر, ماقال-مەتەلدەر جيناقتالادى. جازۋشى وسى قازىنانى پايدالانادى, سول قازىنانىڭ ٷلگٸسٸندە جاڭالارىن جاسايدى, وسى ارقىلى ەدەبي تٸلدٸ تولىقتىرادى, ونىڭ سٶز مەدەنيەتٸن جەتٸلدٸرە تٷسەدٸ. ال بۇل قۇبىلىس جازۋشىنىڭ تٸل جاسامپازدىعىندا دەستٷرلٸ نورماعا قايشى كەلمەۋٸن, تٸلدٸڭ جالپى جەنە ستيلدٸك زاندىلىقتارىمەن ٷيلەسٸم تاۋىپ وتىرۋىن تالاپ ەتەدٸ.
سٶيتٸپ, «قازاق تٸلٸنٸڭ ۇلتتىق كٶركەم ستيلٸنٸڭ بەلگٸلەرٸ, ياعني ۇلتتىق كٶركەم نورمالارى قانداي?» دەگەندٸ انىقتاساق, مىنالاردى ايتۋ كەرەك بولادى. ورىس تٸل بٸلٸمٸندە, جوعارىدا ايتىلعانداي, كٶركەم تٸلدٸڭ ۇلتتىق ەرەكشە بەلگٸلەرٸ جالپىۇلتتىق (جالپىحالىقتىق) تٸلدٸڭ نورمالارىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندٸگٸ ايتىلا كەلٸپ, ول بەلگٸلەر مىنالار دەپ كٶرسەتٸلەدٸ: ورىس تٸلٸنٸڭ ۇلىلىعى, ياعني بۇل تٸلدە ٷلكەن ەدەبيەت جاسالعاندىعى, قۋاتت ى ل ى ع ى, ياعني ادام ويىن جەتكٸزۋگە قاجەت مٷمكٸندٸكتەرٸنٸڭ باي ەكەندٸگٸ, ش ى ن ش ى ل د ى ع ى, ياعني تاپتاۋرىن ٷلگٸلەرٸنٸڭ جوقتىعى, ەركٸندٸگٸ, ياعني سينونيمدەردٸڭ مولدىعى, سەمانتيكالىق قۇرىلىمىنىڭ سىيىمدىلىعى, س ٶ ز ج ا س ا ۋ تەسٸلدەرٸنٸڭ ي ك ە م د ٸ ل ٸ گ ٸ, سٶيلەمدەگٸ سٶزدەردٸڭ ورىن تەرتٸبٸندەگٸ بٸرشاما ەركٸندٸلٸك.
مٸنە, ورىس تٸلٸنە تەن ۇلتتىق بەلگٸلەر وسىلار دەپ اتاي كەلٸپ, بۇلاردى ۇلتتىق ەدەبي نورمانىڭ دا نەگٸزدەرٸ رەتٸندە تانيدى60.
ۇلتتىق كٶركەم تٸل ستيلٸ, ونىڭ نورمالارى جازۋشى مەن وقىرماننىڭ تالعامىنان تۋادى. كٶركەم ستيلدٸك نورمالاردىڭ قالىپتاسىپ, ورنىعۋىندا جازۋشىلاردىڭ رٶلٸ زور ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. شىن مەنٸندە, كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸ جالپى ەدەبي تٸلمەن تىعىز بايلانىستى بولا وتىرىپ, ونىمەن تاريحي كونتەكستە دامي كەلٸپ, سول تٸلدٸڭ شوعىرلانعان كٶرٸنٸسٸن بەرەدٸ.
قازاق كٶركەم سٶزٸنٸڭ ۇلتتىق بەلگٸلەرٸن انىقتاۋدا بٸز دە وسى تانىمدى ۇستانامىز, ياعني كٶركەم ەدەبيەت ستيلٸنٸڭ نورمالارى, بٸر جاعىنان, جالپى ەدەبي تٸلٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸمەن ۇشتاسىپ جاتسا, ەكٸنشٸ جاعىنان, ول نورمالار كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸنٸڭ ۇلتتىق بەلگٸلەرٸن ۇسىناتىن قۋاتتى كٶز بولىپ تانىلادى.
قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ ۇلتتىق بەلگٸلەرٸ, بٸزدٸڭشە, مىنالار:
باسىن اسا باي اۋىز ەدەبيەتٸ تٸلٸ مەن اۋىزشا تۋىپ, اۋىزشا تاراعان پوەزييا مەن پروزالىق ٷلگٸلەر تٸلٸنەن العان ۇزاق دەستٷرلٸ (تاريحى ٷلكەن) تٸل ەكەندٸگٸ;
اسا بەينەلٸ تٸل ەكەندٸگٸ, ياعني بەينەلٸ (وبرازدى) فرازەولوگيزمدەردٸڭ مولدىعى, تەڭەۋلەردٸڭ اكتيۆتٸگٸ ت.ب.
لەكسيكاسى باي تٸل ەكەندٸگٸ, ياعني سينونيمدەردٸڭ كٶپتٸگٸ, حالىقتىق تەرمينولوگييانىڭ, جارىسپالى قاتارلاردىڭ مولدىعى;
لەكسيكالىق, گرامماتيكالىق مٷمكٸندٸگٸ كٷشتٸ تٸل ەكەندٸگٸ, ياعني سٶز جاساۋ تەسٸلدەرٸنٸڭ يكەمدٸلٸگٸ, ٶزگە تٸلدەردەن سٶز قابىلداۋ قابٸلەتٸنٸڭ كٷشتٸلٸگٸ, سەمانتيكالىق قۇبىلىمعا بەيٸمدٸلٸگٸ;
قازاق حالقى مەكەندەگەن بارلىق ايماققا ورتاقتىق قاسيەتٸنٸڭ كٷشتٸلٸگٸ, ياعني ديالەكتٸلٸك ەرەكشەلٸكتەردٸڭ از كٶرٸنۋٸ.
قازاق كٶركەم سٶزٸنٸڭ ۇلتتىق سيپاتى نەگٸزٸنەن وسى كٶرسەتٸلگەن بەلگٸلەردەن شىعادى, ونىڭ نورمالارى وسىنداي ۇلتتىق سيپاتىنا ورايلاسا, ٷندەسە قالىپتاسقان.
كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ تٸلدٸك نورمالارى, جوعارىدا ايتىلدى, كٶركەم شىعارمانىڭ قۇرىلىمدىق تيپٸنە قاراي اجىراتىلادى, ياعني پوەزييا مەن پروزا جانرلارىنىڭ نەمەسە پروزانىڭ (سونداي-اق پوەزييانىڭ) ٶز ٸشٸنەن بٶلٸنەتٸن رومان, ەڭگٸمە, دراما, كٶركەم وچەرك ت.ب. سيياقتى تٷرلەرٸنٸڭ ٶزٸنە تەن تٸل جۇمساۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ بولادى. ونىڭ ٷستٸنە كٶركەم ەدەبي نورمانىڭ, بٸر جاعىنان, دەستٷرلٸ-كٸتابي (جازبا61) تٸلمەن, ەكٸنشٸ جاعىنان, اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸمەن ٸلٸكتەستٸگٸن, سولارمەن ٶزارا كٷردەلٸ قارىم-قاتىناستا بولىپ وتىراتىندىعىن ەسكەرۋ كەرەك. قازاقتىڭ كٶركەم پروزاسىنىڭ ۇلتتىق نورمالارىن, ولاردىڭ قالىپتاسۋ, ورنىعۋ جايتتارىن سٶز ەتسەك, مىنا مەسەلەلەرگە كٶڭٸل اۋدارۋعا بولادى.
قازاقتىڭ جازبا كٶركەم پروزاسى ەدەبيەت جانرى ٷلگٸلەرٸ رەتٸندە, ياعني ەڭگٸمە, پوۆەست, رومان تٷرٸندە ٷستٸمٸزدەگٸ عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىقتارىنان باستاپ دٷنيەگە كەلدٸ. قازاق توپىراعىندا بۇل جانردىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ – تٸلدٸك-كٶركەمدٸك جاعىنان ٶزٸنٸڭ دامۋ بارىسىندا ونداعان, جٷزدەگەن جىل سالماي, بٸردەن دەرلٸك بەلگٸلٸ دەرەجەدەگٸ جازبا كٶركەم پروزانىڭ سيپاتىن الا باستاعاندىعى. مۇنىڭ سەبەبٸن, بٸزدٸڭشە, مىناداي فاكتورلاردان ٸزدەۋگە بولاتىن تەرٸزدٸ. بٸرٸنشٸدەن, قازاقتىڭ كٶركەم پروزاسى تٸلٸنٸڭ الدىندا سان عاسىرلار بويى دامىعان ەدەبي تٸلدٸڭ, ياعني قازاق پوەزيياسى مەن قىسقا اڭىز-ەڭگٸمە, شەشەندٸك سٶزدەر, شەجٸرەلەر تٸلٸنٸڭ قالىپتاسقان نورمالارى, تٸلدٸك كٶركەمدٸك باي ارسەنالى تۇردى. XIX عاسىردىڭ II جارتىسىنان بەرمەن قاراي قالىپتاسىپ, ىبىراي, اباي سيياقتى قالام يەلەرٸنٸڭ قىزمەتٸمەن دامىعان, ەدەۋٸر قالىپتى سيپات العان قازاقتىڭ ۇلتتىق جازبا ەدەبي تٸلٸ تۇردى. بۇل ەكٸ ارنانىڭ ەكەۋٸنٸڭ دە نورمالارى قازاق پروزاسىنىڭ قالىپتاسۋىنا تٸكەلەي قاتىستى.
قازاقتىڭ جالپى ۇلتتىق ەدەبي تٸلٸنٸڭ باستى سيپاتىنىڭ بٸرٸ – قازاقستاننىڭ كەڭ دالاسىنىڭ بارلىق تٷكپٸرٸنە بٸردەيلٸگٸ, ياعني ديالەكتٸگە بٶلٸنۋدەن جوعارى ت ۇ ر ع ا ن (ورىسشا ايتقاندا, نادديالەكتنىي حاراكتەر) ورتاقتىعى بولسا, بۇل سيپاتقا كٶركەم پروزا بٸردەن يە بولدى. XX ع. 10-جىلدارىندا جازىلعان كٶركەم پروزا ٷلگٸلەرٸ ت.جومارتباەۆتىڭ «قىز كٶرەلٸك», س.كٶبەەۆتٸڭ «قالىڭ مال», ب.مايليننٸڭ «شۇعانىڭ بەلگٸسٸ» اتتى ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ تٸلٸن الساق, بۇلاردا قازاق جەرٸنٸڭ قاي ٶلكەسٸنە بولسا دا, بەيتانىس ەلەمەنتتەر جوققا تەن, قازاق ٶلكەسٸنٸڭ بارلىق جەرٸندەگٸ وقىرماندارعا مەيلٸنشە تٷسٸنٸكتٸ دەۋگە بولادى.
قازاقتىڭ دەستٷرلٸ پوەزيياسى مەن جازبا ەدەبي تٸلٸنە تەن ەكٸنشٸ بٸر سيپات – بەينەلٸلٸك (وبرازدىلىق) بولسا, جاس قازاق پروزاسى ەۋەلدەن-اق سٶز ماعىناسىن اۋىستىرىپ قولدانۋ – مەتافورالاۋدى كەڭ پايدالانعان. مەتافورالاۋ – وبراز جاسايتىن قۇرالداردىڭ قاينار كٶزٸ. مەتافورا زاتتى (قۇبىلىستى, ٸس-ەرەكەتتٸ) اتامايدى, سيپاتتايدى. مەتافورالاۋدىڭ (مەتافوريزاتسييا) نەگٸزٸندە سالىستىرۋ مەن تەڭەۋلەر جاتادى. بۇلاردىڭ العاشقى ەڭگٸمە, پوۆەستەردە بٸردەن ورىن العانى كٶزگە تٷسەدٸ.
اللەگورييا (استارلاپ اتاۋ), پەريفرازا (زاتتى, قۇبىلىستى, ٸس-ەرەكەتتٸ سۋرەتتەپ اتاۋ) سيياقتى سٶزدٸڭ وبرازدى-سيپاتتاما مٷمكٸنشٸلٸكتەرٸن, ياعني سٶزدٸڭ اۋىسپالى-بەينەلەۋٸش ماعىناسىن كەڭ جەنە ەركٸن پايدالانۋ – قازاق كٶركەم سٶزٸنٸڭ ۇلتتىق باستى بەلگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ. سٸرە, مۇنى «شىعىستىق مەنەرلٸلٸك» (شىعىس حالىقتارى ەدەبيەتٸنە تەن مەنەرلەپ سٶيلەۋ, ورىسشا ايتقاندا, «ۆوستوچنايا ۆيتيەۆاتوست») دەپ تانۋعا, ياعني ونى, ايتالىق, اراب, پارسى, شاعاتاي ەدەبيەتتەرٸ دەستٷرٸنەن اۋىسقان دەۋگە بولمايدى. بۇل – ەڭ الدىمەن, پوەزييا تٸلٸنە ەتەنە تەسٸل. پوەزييا – وبرازداردىڭ كٶرٸنٸسٸ. ال قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ ۇلتتىق بەلگٸلەرٸنٸڭ قالىپتاسۋىندا جالپى پوەزييانىڭ, ونىڭ ٸشٸندە ٶتە ەرتەدەن كەلە جاتقان, اۋىزشا تاراعان اقىن-جىراۋلار پوەزيياسىنىڭ, باي اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ ورنى ەرەكشە.
وبرازدىلىق – تەك كٶركەم ەدەبيەت ەمەس, قازاقتىڭ جالپى سٶيلەۋ تٸلٸندە دە تەن بەلگٸ. بۇل تابيعات قۇبىلىستارىن, ەسٸرەسە ٶزٸن قورشاعان ورتانى اتاۋعا, تٸپتٸ بالاعا ات قويۋعا كەلگەندە, جاقسى كٶرٸنەدٸ. مىسالى, ٶسٸمدٸكتەردٸڭ كەرٸقىز, شىقەتەر, قازتابان, قۇتقونباس, قوزىقۇلاق, يتمۇرىن, قۇرتقاشاش دەگەن اتاۋلارىنىڭ نەگٸزٸندە ۇقساتۋ, سالىستىرۋ, بەينەلەۋ, سۋرەتتەۋ تەسٸلدەرٸ جاتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. قازاق ەسٸرەسە بالاعا ات قويۋعا كەلگەندە, اللەگورييانى (استارلاپ اتاۋدى) كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ەركٸن ەرٸ اكتيۆ قولدانىپ كەلە جاتقانى مەلٸم. دەمەك, سٶزدٸڭ استارلى, سۋرەتتەمە ماعىناسىن قولدانۋ – ٶزگە تٸلدەر سيياقتى, قازاق تٸلٸنە تەن ۇلتتىق بەلگٸسٸنٸڭ بٸرٸ. مۇنداي بەلگٸ بٸر تٸلدەردە كٷشتٸ, ەكٸنشٸلەرٸندە سولعىنداۋ بولۋى مٷمكٸن. ال قازاق تٸلٸندە, ەسٸرەسە ونىڭ پوەزيياسىندا, ودان بارىپ پروزا تٸلٸندە كٶركەمدەۋدٸڭ بۇل تەسٸلٸ ٶتە كٷشتٸ امال ەكەندٸگٸن ايتۋ كەرەك.
سٶزدٸ استارلاپ, بەينەلەپ قولدانۋدى قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ ۇلتتىق بەلگٸسٸنٸڭ بٸرٸ دەگەندە, ەڭگٸمە تەك بۇرىننان قولدانىلىپ كەلە جاتقان دايىن وبرازداردى – دايىن شتامپتاردى, ياعني كەنٸگٸ فرازەولوگيزمدەردٸ, تەڭەۋلەردٸ, ەپيتەتتەردٸ, پەريفرازداردى ورنىمەن جۇمساي بٸلۋ جايىندا عانا ەمەس, سولاردىڭ قالىبىن (مودەلٸن) پايدالانا بٸلۋدە دە بولۋ كەرەك.
كٶركەم تەكستەگٸ مەتافورالار مەن مەتونيمييالار دەگەنٸمٸز – سەمانتيكالىق نەولوگيزمدەر نەمەسە سەمانتيكالىق ينۆاريانتتاردىڭ دەنٸ بولعاندىقتان, بٸزدٸڭشە, ولاردى جالپىحالىقتىق تٸلدٸڭ «مٷلكٸ» دەپ تانۋدان گٶرٸ, جەكە جازۋشىنىڭ «مٷلكٸ» (قولتاڭباسى) دەپ بٸلۋ دەلٸرەك. مىسالى, ابايدىڭ ٶز ورتاسىن سوقتىقپالى سوقپاقسىز جەر دەپ پەريفرازداپ (مەتافورالاپ) اتاۋى – بارلىق سيتۋاتسييادا, ياعني جالپىحالىقتىق قولدانىستا بولاتىن وبراز ەمەس, قالام يەسٸنٸڭ ٶز مەنشٸگٸنە جاتاتىن سەمانتيكالىق نەولوگيزم. سٸرە, تٸلدٸك مەتافورا (مىسالى, «بٸر نەرسەنٸڭ باستاۋى, نەگٸزٸ» ماعىناسىنداعى كٶز سٶزٸ نەمەسە «سىن» ماعىناسىنداعى تالقى سٶزدەرٸ سيياقتى) مەن ستيلدٸك مەتافورا (مىسالى «ٶمٸردٸڭ ٶتۋٸ» دەگەندٸ ابايدىڭ كٷندٸ ايداۋ دەپ بەرۋٸ تەرٸزدٸ) دەپ بٶلۋشٸلٸك دۇرىس بولار.
قازاق كٶركەم ەدەبيەت ستيلٸنٸڭ تابىسى دا, كەمٸستٸگٸ دە مەتافورالاۋدا, دەلٸرەك ايتساق, سٶزدٸڭ تۇسپالدى, سۋرەتتەمە ماعىناسىن قولدانۋدا انىعىراق بايقالادى. تابىسى كٶركەم تٸل نورماسىنا ساي تٷسٸپ داعدىعا اينالىپ جاتسا, كەمٸستٸكتەرٸ شەبەرلٸك جاعىنان نورمادان اۋىتقۋشىلىققا سوقتىرادى. ەرينە, الدىڭعى قۇبىلىس باسىم. ال سوڭعى قۇبىلىس «ۋەجدٸ, ۋەجسٸز اۋىتقۋلار» دەگەن تاقىرىپتا ارنايى سٶز بولادى.
قازاق تٸلٸنٸڭ ۇلتتىق كٶركەم ەدەبي نورمالارىنىڭ كەلەسٸ سيپاتى – لەكسيكالىق مٷمكٸندٸكتەردٸڭ مولدىعى. ەڭ الدىمەن, قازاق لەكسيكاسىنىڭ تاريحي بەيتاراپ (نەيترال) قاباتىنىڭ ٶزٸ ينفورماتسييانىڭ (اقپاراتتىڭ) قاي تٷرٸن بەرۋدە دە مۇقتاجدىقتى ٶتەي الاتىن دەرەجەدە ەكەنٸن كٶرسەتۋ كەرەك.
بۇل بەيتاراپ قابات – كٶركەم شىعارما تٸلٸنٸڭ دە نەگٸزٸ, ٶيتكەنٸ كٶركەم پروزا ٶمٸر ايناسى بولعاندىقتان, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردٸڭ كەنٸگٸ, قالىپتاعى سۋرەتٸ دە بەرٸلەدٸ, ول ٷشٸن الدىمەن ەشبٸر ستيلدٸك بوياۋسىز بەيتاراپ سٶزدەر قولدانىلادى. سونىمەن قاتار بەيتاراپ ەمەس, ستيلدٸك اسسوتسياتسييامەن كەلەتٸن لەكسيكالىق توپتاردىڭ: پوەتيزمدەردٸڭ, قاراپايىم سٶيلەۋ تٸلٸ ەلەمەنتتەرٸنٸڭ, توسىن سٶزدەر مەن كٶنەرگەن سٶزدەردٸڭ ت.ت. كٶركەم تەكستە ەركٸن قولدانىلۋى قازاق پروزاسى تٸلٸنە تەن بولىپ كەلەدٸ. مىسالى, م.ەۋەزوۆ: بۇرىن ىرعىزباي ٸشٸن كەرنەپ جٷرەتٸن قاۋكٶرٸك سٶزدەر, ۇركٶپپە جەلٸكتەر دە سايابىر (م.ەۋەزوۆ. شىع., 1-توم, 349-بەت) دەگەن سٶيلەمدە جالعان ٶسەك دەگەن بەيتاراپ سٶزدٸڭ ورنىنا قاۋكٶرٸك سٶزٸن, كٶپشٸلٸكتٸ ەلٸكتٸرگەن دەۋدٸڭ ورنىنا ۇر-كٶپپە سٶزٸن قولدانعاندا, ولاردىڭ ەكسپرەسسيۆتٸك بوياۋىن پايدالانىپ, ستيلدٸك جٷكپەن جۇمساپ تۇر. نەمەسە: .. جۋانداردىڭ ٶزدەرٸ... ۇعىسا الماي, ەندٸ بٸرٸنەن-بٸرٸ قىزعانىسىپ, قىربايلاسىپ قالىپ جٷر (سوندا, 228-بەت) دەگەنٸندە قىزعانىسىپ دەگەن بەيتاراپ مەندٸ سٶزدٸڭ ەموتسييالىق ەسەرٸن قىربايلاسىپ دەگەن سيرەك قولدانىلاتىن (مٷمكٸن تٸپتٸ جازۋشىنىڭ ٶز قالامىنان تۋعان) سٶزدٸ قاتار كەلتٸرۋ ارقىلى كٷشەيتٸپ تۇر. سونداي-اق: سەن تٸلمەن ايتساڭ, مەن دٸلمەن, جٷرەكپەن ايتتىم; اعايىندى كٶپ جالىندىرىپ, جالپ ەتەك ەتەتٸن تالاي ٸستەرٸ بار (سوندا) دەگەن سيياقتى ميكروتەكستەردە دە بٶگدە تٸلدٸك دٸل, وبرازدى تٸركەس جالپ ەتەك سٶزدەرٸ دە – ستيلدٸك اسسوتسياتسييامەن كەلگەن ەلەمەنتتەر. مۇنداي مىسالداردى قازاق پروزاسى تٸلٸنەن, ەسٸرەسە ٸرٸ سٶز شەبەرلەرٸنٸڭ قولدانىسىنان كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى. كٶركەمدەۋدٸڭ بۇل تەسٸلٸ – قازاق كٶركەم ەدەبي تٸلٸ نورماسىنىڭ بٸرٸ.
لەكسيكالىق مٷمكٸندٸكتەردٸڭ مولدىعىن تانىتاتىن ەلەمەنتتەردٸڭ بٸرٸ – پوەتيزمدەر, ياعني بەلگٸلٸ بٸر ەكسپرەسسيۆتٸك-ەموتسييالىق رەڭكٸ بار, كەز كەلگەن سيتۋاتسييادا قولدانىلا بەرمەيتٸن, كٶبٸنەسە بەيتاراپ پاراللەلٸ كٶرٸنٸپ تۇراتىن سٶزدەر. مىسالى, بيٸك, سيياقتى, تەرٸزدٸ, زامان, جامانداۋ دەگەن سٶزدەر – بەيتاراپ ماعىنالى ەلەمەنتتەر, ال وسىلارمەن ماعىنالاس اسقارالى, زاڭعار, سىندى, زامانا, عايباتتاۋ دەگەن سٶزدەر بەلگٸلٸ بٸر ستيلدٸك بوياۋمەن (ماقساتپەن) قولدانىلاتىن, جاي حابارلاۋ ٷشٸن ەمەس, سۋرەتتەۋ ٷشٸن جۇمسالاتىن ەلەمەنتتەر.
لەكسيكالىق بايلىقتى پايدالانۋدا كٶركەم تٸل نورماسى تۇرعىسىنان كەلگەندە, ونىڭ قالىڭ كٶپشٸلٸككە تٷسٸنٸكتٸلٸگٸ, ورتاقتىعى, جالپىلىعى سٶز بولۋعا تيٸس. كٶركەم شىعارما اۆتورىنىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى دا – ايتپاق يدەياسىن, بايانداماق وقيعاسىن كٶپكە تٷسٸنٸكتٸ جەنە ەسەرلٸ تٷردە جەتكٸزۋ ەكەندٸگٸ ايان. ال تٷسٸنٸكتٸلٸك (بۇل جەردە ەڭگٸمە جەكە سٶزدەردٸڭ ماعىنالارىنىڭ تٷسٸنٸكتٸلٸگٸ جەنە ول سٶزدەردٸ ورىندى قولدانۋدان تۋعان ويدىڭ – سٶيلەمدەردٸڭ, كونتەكستٸڭ تٷسٸنٸكتٸلٸگٸ جايىندا) سٶزدەردٸڭ جالپىعا ورتاقتىعىن, جالپى تٸلدٸك نورماعا اينالعان, ونىڭ ٸشٸندە كٶركەم ەدەبي تٸل نورماسى ٷدەسٸنەن شىعاتىن سٶزدەر بولۋىن تالاپ ەتەدٸ. ەرينە, جالپىعا بٸردەي تٷسٸنٸكتٸلٸك دەگەندٸ تىم جابايى تٷردە ۇعىنۋعا بولمايدى, ياعني كٶركەم تەكست ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ بارشاعا تٷسٸنٸكتٸ بەلگٸلٸ بٸر سٶزدەردەن عانا تۇرسىن دەگەن ۇعىم تۋماسقا كەرەك.
لەكسيكالىق تٷسٸنٸكتٸلٸك دەگەنٸمٸز ورتاقتىق پەن دەستٷرلٸكتٸ تالاپ ەتسە, ول بەلگٸلەر ەدەبي نورماعا سايادى. دەمەك, كٶركەم ەدەبيەتتەگٸ لەكسيكالىق نورما قالىڭ وقىرمان قاۋىمعا تٷسٸنٸكسٸز بولاتىن سٶزدەردٸ سەبەپسٸز (ستيلدٸك ۋەجسٸز) قولدانۋدان ساقتاندىرادى.
تٷسٸنٸكسٸز بولاتىن سٶزدەر – بەلگٸلٸ بٸر ايماقتا عانا جۇمسالاتىن جەرگٸلٸكتٸ سٶزدەر, ولاردىڭ ٸشٸندە ديالەكتيزمدەر مەن جەرگٸلٸكتٸ كەسٸبي سٶزدەر, كٶنە نەمەسە سيرەك قولدانىلاتىن سٶزدەر جەنە جازۋشىنىڭ ٶزٸ ۇسىنعان جاڭا قولدانىستار. دەمەك, لەكسيكالىق نورما پروبلەماسىنىڭ بٸر ۇشى – كٶركەم شىعارما تٸلٸندە ديالەكتيزمدەردٸڭ كٶرٸنٸسٸنە بارىپ تٸرەلەدٸ.
جازۋشى ەدەتتە ايتپاق ويىن وقىرمانعا ەسەرلٸ, دەل جەتكٸزۋ ٷشٸن ەر الۋان ستيلدٸك قۇرالداردى ٸزدەيدٸ. مۇندايدا ەموتسييالىق ەسەرٸ ٷلكەن, ەكسپرەسسييالىق بوياۋى قالىڭ سٶزدەردٸ تاڭدايدى. حالىقتىڭ سٶيلەۋ تٸلٸندەگٸ كەيبٸر سٶزدەردٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە ديالەكتيزمدەردٸڭ وسىنداي قاسيەتٸ كٷشتٸ بولادى. سوندىقتان اۆتور كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ تٸلٸندە دە, ٶز تٸلٸندە دە (بايانداۋىندا دا) مۇنداي سٶزدەردٸ ەدەيٸ قولدانادى. بٸراق وسى قولدانىستا بٸر جٶن (موتيۆ) بولۋ كەرەك جەنە ستيلدٸك جٷك ارقالاعان بەيتانىس سٶزدٸڭ ٶزٸن «تانىستىرىپ» جۇمساۋ, ياعني تٷسٸنٸكتٸ بولۋىن كٶزدەۋ ماقساتى قالىپ قالماۋعا تيٸس. جوعارىدا د.دوسجانوۆ سيياقتى اسا تانىمال, تالانتتى جازۋشىنىڭ كٶركەم تۋىندىلارى تٸلٸندە كٶپشٸلٸككە جات جەرگٸلٸكتٸ سٶزدەر كٶبٸرەك قولدانىلادى دەگەن سىندار سوڭعى ونجىلدىقتار ٸشٸندە جيٸرەك ەستٸلٸپ جٷر. بۇل سىنداردا قازاقستاننىڭ بارلىق تٷكپٸرٸنٸڭ تۇرعىندارىنا تٷگەل تانىس ەمەس سٶزدەردٸڭ ەشبٸر ستيلدٸك جٷك ارقالاماي, شامادان تىس مولىنان قولدانىلاتىندىعى ايتىلدى.
ديالەكتيزمدەردٸ كٶبٸرەك قولدانۋ ٶزگە جازۋشىلاردى دا, ەسٸرەسە سوڭعى شيرەك عاسىر ٸشٸندە جارىق كٶرگەن ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ پروزا ٷلگٸلەرٸندە ورىن الادى. مىسالى, ب.الدامجاروۆتىڭ «قارا نٶسەر» اتتى شاعىن شىعارماسىندا («جازۋشى» باسپاسى, 1981) كەيٸپكەرلەر تٸلٸندە دە, اۆتوردىڭ ٶز بايانداۋىندا وياعىن (ول جاعىن), اناياق (انا جاق), ٸجقايدا (ەش قايدا), اق كەۋٸلدٸلٸك (اق كٶڭٸلدٸلٸك), ەگە (يە), اۋىش (اۋىس), بەتە (باتا), كەيتسٸن (قايتسىن), دايرا (دارييا), ىڭعي (ىلعي), سوياق (سول جاق), قۇداعاي (قۇداعي), وتقان (وتىرعان), ايال (ەيەل), جٷرەت (جۇراعات), ەشەك (ەسەك), پەت (بەت), بٸر بۋات قاعاز (بٸر بۋما قاعاز), بٷيمەلٸم (بەيمەلٸم), جاڭعىز (جالعىز), تيىش (تىنىش), لايقات (لايىق), سٷگٸرەت (سۋرەت), ٸرە (تٸپتٸ), ەناپات (اعىل-تەگٸل), باراتسا (بارا جاتسا), كەدٸرلٸ (قادٸرلٸ), بٸر كٷنشٸدەي (بٸر كٷنگٸدەي) سيياقتى ونداعان سٶز ستيلدٸك ماقساتتا دا (مٷمكٸن, ايتالىق, كەيبٸر كەيٸپكەرلەر تٸلٸندەگٸسٸ), ەشبٸر زەرۋلٸكسٸز دە مولىنان قولدانىلعان.
مۇندايدا ەكٸ نەرسەنٸ ٸزدەۋگە تۋرا كەلەدٸ: بٸرٸ – قالىڭ كٶپشٸلٸككە بەيتانىس سٶزدەردٸ شامادان تىس ەرٸ تٷسٸندٸرمەي قولدانىپ, كٶركەم شىعارمانىڭ باستى شارتى – جالپىعا ورتاقتىقتان اۋىتقۋ, ەكٸنشٸسٸ – شىعارما تٸلٸن ديالەكتٸلەندٸرۋ ەكەندٸگٸ ايتىلادى. ەرينە, جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن مىسالدار بٸرٸنشٸ جاعدايدى تانىتادى, مۇندا ديالەكتيزمدەردٸ جازۋشى بەلگٸلٸ بٸر ستيلدٸك ماقساتپەن ەدەيٸ قولدانعان دەۋدەن گٶرٸ, جاۋاپسىزدىق كٶرسەتكەن, نەتيجەسٸندە كٶركەم سٶز نورماسىنان اۋىتقىعان دەپ تانۋعا تۋرا كەلەدٸ.
سٶز جوق, قازاق كٶركەم پروزاسى تٸلٸندە ديالەكتيزمدەرگە ستيلدٸك ستاتۋس بەرٸپ, ونى ورنىمەن جۇمساۋ تەسٸلٸ بار. بٸراق ول بٸردەن بوي كٶرسەتپەگەن دەۋگە بولادى. 10-20-جىلدارداعى قازاق پروزاسى تٸلٸندە جەرگٸلٸكتٸ ەلەمەنتتەر ٶتە سيرەك كەزدەسەدٸ, بارلارىنىڭ ٶزٸ ستيلدٸك ماقساتپەن قولدانىلعان. ديالەكتيزمدەردٸ كٶركەم پروزا تٸلٸندە العاش رەت ەدەيٸ جۇمساعان – مۇحتار ەۋەزوۆ. ول 1934 جىلى جازىلعان «بٸلەككە بٸلەك» اتتى پوۆەسٸندە بەلگٸلٸ بٸر ٶلكە تۇرعىندارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك ٶلكەسٸن مەكەندەگەن قازاقتاردىڭ اۋىزەكٸ سٶيلەۋ ەرەكشەلٸگٸن كٶرسەتۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ سٶزدەردٸ قولدانعان. پوۆەست كەيٸپكەرٸ ماقپالدىڭ بٶرتە لاققا: «سەن تاعىن, تاعىن باستادىڭ با? قانشا ٷرمەت قىسام دا, بوماي-اق قويدىڭ عوي, جٷدە», – دەپ ەركەلەتە سٶيلەگەن سٶزٸنەن باستالادى. اۆتور بٸردەن وقىرمانىن: «بۇل ەڭگٸمەنٸڭ ٸشٸندە وڭتٷستٸك قازاقستاننىڭ باسقا قازاق تٸلٸنەن گٶرٸ باسقاشاراق تٸل ەرەكشەلٸكتەرٸ ەدەيٸ قولدانىلعان», – دەپ ٶزٸ ەسكەرتەدٸ. بٸزدٸڭ بايقاعانىمىز بويىنشا, مۇندا م.ەۋەزوۆ جيىرماعا جۋىق جەرگٸلٸكتٸ سٶز مەن تۇلعا كەلتٸرگەن. ولار: تاعىن (تاعى), شىلي (ىلعي جەنە مٷلدەم), قاراڭ قاعىر (قاراڭ قالعىر), ناياتى (جازىقسىز, بەيكٷنە), قاياققا (قاي جاققا), تەيتٸك بوماي (بولماي), جيٸشكەرتەم (جٸڭٸشكەرتەم), جاڭالىق ەم ايتايىن (جەنە بٸر جاڭالىق ايتايىن), ەگٸ (ەلگٸ), تابىلات قوي (تابىلادى عوي), الاڭ ەم بوما (تٸپتٸ الاڭ بولما), كەيت دەيسٸڭ (قايت دەيسٸڭ), كەيتەسٸڭ (قايتەسٸڭ), ولاي دەمەگٸن (ولاي دەمە), باسى بوسا (باسى بولسا), ايتقانىن قىعانىنان (ايتقانىن قىلعاننان), ەتەيٸ (ەدەيٸ), بيتٸپ قاپ (بٷيتٸپ), پەدەرٸ نەلەت (اتاڭا نەلەت). بۇلاردىڭ ٸشٸندە بيتٸپ, شىلي, تابىلات, كەمپەشكە سيياقتى اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸنٸڭ (سٸرە, بارلىق ٶلكەگە تەن) ەلەمەنتتەرٸ دە بار. جازۋشى, بٸرٸنشٸدەن, قازاق جەرٸنٸڭ وڭتٷستٸگٸنە تەن جەرگٸلٸكتٸ ەرەكشەلٸكتەردٸ دۇرىس اڭعارىپ, دەل تاپقان جەنە ولاردى تەك قانا كەيٸپكەرلەر اۋزىنا سالىپ, بەلگٸلٸ ستيلدٸك ماقساتپەن جۇمساعان.
سٶز ماعىناسىن, تەگٸن, بوياۋىن جاقسى بٸلەتٸن ۇلى مۇحتار ەۋەزوۆ بۇل تەسٸلدٸ بٸرەر تۇستا «اباي جولى» ەپوپەياسىندا دا قولدانعانىن ٸلگەرٸدە كٶرسەتتٸك. 1947 جىلى جازىلعان «اسىل نەسٸلدەر» اتتى ەڭگٸمەسٸندە جەنە قولدانعان. مۇندا دا كەيٸپكەرلەردٸڭ بٸرقاتارى «ٶز جەرٸنشە» سٶيلەيدٸ:
... قانيپا ەسييا سىرىن ەستٸگەندە, جىلاپ جٸبەرٸپ, جەڭگەسٸن قۇشاقتاي العان.
ايتپاعىن, تەگٸ-تەگٸ, – دەپ جەڭگەسٸنٸڭ قاسىنان بٸر تۇرىپ كەتٸپ ەدٸ,
ەسييا قايتا ۇمتىلىپ كەپ, جۇباتۋ ايتتى:
كەيتەسٸڭ, قايعىرعاندا قاياققا باراسىڭ... جەكەڭ مەن اپاما ٶزٸم ايتايىن, جاسىڭ تىي, تەگٸ! – دەگەن (م.ەۋەزوۆ. شىع., 2-توم, 1967).
بۇل شىعارماداعى قانيپا, ەسييالاردىڭ سٶزدەرٸندە قالعىن, ۇستاعىن, كەتكٸن سيياقتى بۇيرىق رايدىڭ جەرگٸلٸكتٸ قولدانىسى, تەگٸ, ەكەم تەگٸ, جٷدە سيياقتى قىستىرما سٶزدەر, بوساڭ (بولساڭ), تٸپتەن سيياقتى ديالەكتٸلٸك تۇلعالار بار.
بۇل كٶرٸنٸس – جەرگٸلٸكتٸ ەرەكشەلٸكتەردٸ كەيٸپكەرلەردٸڭ سٶز ماشىعىن تانىتۋ ٷشٸن ستيلدٸك ماقساتتا قولدانۋدىڭ ٷلگٸسٸ. بۇل ٷلگٸنٸ ەرٸ قاراي دامىتۋ جوق ەمەس.
سونىمەن قاتار ديالەكتيزمدەردٸ كازاق كٶركەم ەدەبيەتٸنٸڭ سٶزدٸك قازىناسىن تولىقتىرۋ ماقساتىمەن ەدەبي تٸل ارسەنالىنا ەنگٸزۋ ەرەكەتٸ دە بايقالادى. سٸرە, د.دوسجانوۆ, ت.ەلٸمقۇلوۆ سيياقتى جازۋشىلاردىڭ قالىڭ وقىرمانعا بەيتانىس ەدەۋٸر سٶزدەرٸ وسى سەبەپپەن قولدانىلعان بولار. دەگەنمەن تٸلدٸڭ لەكسيكالىق بايلىعى سٶز سانىنىڭ مولدىعىنان ەسەپتەلمەيتٸندٸگٸن ايتۋ كەرەك. تٸلدٸڭ بايلىعى ونداعى سٶزدەردٸڭ يكەمدٸلٸگٸندە, سەمانتيكالىق رەڭكتەرٸنٸڭ مولدىعىندا, ەكسپرەسسيۆتٸك بوياۋلارىنىڭ تٷرلٸگٸندە ت.ت. كٶرٸنەدٸ. دەمەك, تٸل قازىناسىنا, ونىڭ لەكسيكالىق ەر قۇرامىنا جاڭادان ەنەتٸن ەلەمەنتتەر تەك قانا قاجەتتٸكتەن پايدا بولۋلارى كەرەك. سوندىقتان ەگەر ٶزگە بٸر ستيلدٸك ماقسات كٶزدەلمەسە, اقىراماش (اقىرعى), ەسەپدان كٸسٸ (ەسەپقوي), نەجٷيە (جٷيەسٸز), بٶلتەك-سالتاق (بٶلەك-سالاق), تٷرپەت (تٷر-ەلپەت), ٷپٸرمەلٸ-شٷپٸرمەلٸ (ٷبٸرلٸ-شٷبٸرلٸ) سيياقتى تۇلعالاردىڭ كٶركەم تەكستە اۆتورلىق بايانداۋدا جۇمسالۋى (مىسالى, ت.ەلٸمقۇلوۆتىڭ شىعارمالارىندا) – سٶزدٸكتٸ بايىتىپ تۇرعان جوق, كەرٸسٸنشە, ەدەبي نورمامەن جارىسپالىلىقتى جەنە قاجەتسٸز دۋبلەتتەردٸ جاساپ تٷر.
ەرينە, حالىقتىڭ اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸنەن الىپ, قازاق ەدەبي تٸلٸ لەكسيكاسىن تولىقتىراتىن, ونىڭ ەر الۋان قاجەتتٸكتەرٸن ٶتەۋگە جارايتىن ديالەكتيزمدەر مەن كەسٸبي سٶزدەردٸڭ ەلٸ دە بار ەكەنٸ داۋسىز. ەسٸرەسە جەرگٸلٸكتٸ شارۋاشىلىق تٷرلەرٸنە قاتىستى سٶزدەردٸ نەمەسە بەلگٸلٸ بٸر ٶلكەنٸڭ جەر بەدەرٸنە, تابيعاتىنا قاتىستى (ٶزگە ٶلكەلەردە جوق) اتاۋلار بولىپ كەلەتٸن ديالەكتيزمدەردٸ ەدەبي تٸلگە ەنگٸزۋ – دۇرىس تا, قاجەت تە ٸس. بۇعان وڭتٷستٸك ايماقتاردان ەگٸنشٸلٸككە, باۋ-باقشاعا قاتىستى سٶزدەردٸڭ, تەڭٸزدٸ-كٶلدٸ ٶڭٸرلەردەن بالىقشىلىققا نەمەسە تەڭٸز-سۋلاردىڭ ٶز تابيعاتىنا (مىسالى, تولقىڭداردىڭ تٷرلەرٸنە) قاتىستى سٶزدەردٸڭ, سونداي-اق جازىقتىقتا ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقان قازاقتار تٸلٸندە جوق, بٸراق تاۋلى-تاستى ٶلكەلەردە بار, سونداعى تابيعات قۇبىلىستارىن, جەر بەدەرٸن اتايتىن سٶزدەردٸڭ قازاق لەكسيكاسىنىڭ ەدەبي قورىنا ەنٸپ وتىرعانى – دەلەل. وسى ماقساتتى كٶزدەۋدە باسپاسٶز, راديو, تەلەديدار تٸلدەرٸمەن كاتار, كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸ دە جاقسى قىزمەت ەتٸپ كەلەدٸ. مىسالى, قازاقستاننىڭ تاۋلى-ورماندى ٶلكەسٸ – شىعىس قازاقستان جەرٸن سۋرەتتەگەن كٶركەم پروزادا كەزدەسەتٸن دٶڭسەڭ, قۇزار, تەكتۇر, قولات, كەيكەڭ («اسۋدىڭ كەيكەڭٸ»), كٶشكٸ («تاۋدىڭ كٶشكٸسٸ»), اتقى («ساي-سالادان اتقى جٷرٸپ») سيياقتى سٶزدەر – قازاق دالاسىنا تەگٸس تانىمال, ٷيرەنشٸكتٸ بولماسا دا, جالپىحالىقتىق تٸل قورىنا ەنۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ مول ەلەمەنتتەر, ٶيتكەنٸ تابيعاتتىڭ بۇل كٶرٸنٸستەرٸن اتايتىن ٶزگە سٶزدەر باسقا ٶلكەلەردە جوق نەمەسە دەل وسىلارداي ۇتىقتى ەمەس.
سٶزدەردٸڭ سەمانتيكالىق رەڭكتەرٸن تاڭداۋدا ديالەكتيزمدەردٸڭ مەنٸ زور. ەسٸرەسە زاتتىڭ سىنىن, ٸس-ەرەكەتتٸڭ سيپاتىن قۇبىلتىپ اتاۋدا سول سىننىڭ (سىن ەسٸم نەمەسە ٷستەۋدٸڭ), سول قيمىلدىڭ (ەتٸستٸكتٸڭ) بٸر عانا اتاۋى ازدىق ەتەدٸ. سوندىقتان جازۋشى نە سۋرەتتەمە (اناليتيكالىق) تەسٸلگە جٷگٸنەدٸ نەمەسە ٶزگەشە بٸر اتاۋلار: جەكە, دەربەس سٶزدەر ٸزدەيدٸ. ول سٶزدەر ديالەكتيزمدەردٸڭ ٸشٸنەن كٶبٸرەك تابىلادى. مىسالى, سوڭعى كەزدەردەگٸ كٶركەم تٸلدە اڭعارۋ, بايقاۋ, سەزۋ دەگەن سٶزدەردٸڭ قاتارىنا باعامداۋ سٶزٸ قوسىلىپ جٷر. مۇنىڭ, سٸرە, الدىڭعى ٷشەۋٸنەن ماعىنالىق رەڭكٸ سەل ٶزگەشە سەزٸلەتٸن بولار: باعامداۋ سٶزٸندە «كٶپ جايدى بٸلگەننەن كەيٸن, اقىلعا سالىپ, جان-جاقتى سالماقتاپ اڭعارۋ, تٷيٸن تٷيۋ» دەگەن تەرٸزدٸ رەڭك بار سيياقتى. قايتكەندە دە بۇل ەتٸستٸكتٸ وسى كٷندە كٶپتەگەن پروزايكتەر (تٸپتٸ اقىندار دا) قولدانا باستادى. ال ديالەكتولوگتەر باعامداۋ سٶزٸن جەرگٸلٸكتٸ تۇلعا دەپ سانايدى. بۇل كٷندە بٸرنەشە اۆتوردا كەزدەسەتٸن كەرمالداسۋ (ۇرىسۋ), الباتى (بوس-بەكەرگە), ەماندا (ەردايىم), ەرەدٸك (اڭدا-ساندا), دەي تۇرعانمەن, دەي تۇرسا دا (دەگەنمەن) سيياقتى تۇلعالاردىڭ (ەگەر ولار داۋسىز ديالەكتيزمدەر دەيتٸن بولساق) قولدانىلۋىندا سٶزدٸك قازىناسىن تولىقتىرۋ مٷددەسٸن كٶرۋگە بولادى.
ەرينە, قازاق كٶركەم ەدەبيەتٸ بارلىق كەزدە, بارلىق تۋىندىلارىندا ديالەكتيزمدەردٸ وسىلايشا (مىسالى, م.ەۋەزوۆشە) ستيلدٸك ماقساتپەن نەمەسە لەكسيكالىق قازىنانى تولىقتىرۋ نيەتٸمەن عانا قولدانىپ كەلدٸ, قولدانىپ وتىر دەۋگە بولمايدى. ەر ٶلكەدەن شىققان جازۋشىلاردىڭ ٶز ايماعى, ٶز اۋلى ٷشٸن داعدىلى سٶزدەردٸ, ولاردىڭ ەدەبي ەكۆيۆالەنتتەرٸ بار ەكەندٸگٸنە قاراماستان, اكتيۆ قولدانعان سەتتەرٸن تٸل ماماندارى دا (س.امانجولوۆ, ش. سارىباەۆ ت. ب.), جازۋشىلاردىڭ ٶزدەرٸ دە (م. ەلٸمباەۆ, د.دوسجانوۆ ت. ب.), ٶزگە جۇرتشىلىق ٶكٸلدەرٸ دە ايتىپ كەلەدٸ. ەرينە, بۇل سىنداردىڭ ٸشٸندە كٶرسەتٸلگەن فاكتٸلەردٸڭ بەرٸ بٸردەي ديالەكتيزم ەمەستەرٸ دە, ورىندى قولدانىلعاندارى دا بار. سوندىقتان ماقسات – كٶركەم تەكستەگٸ بەيتانىس ەلەمەنتتٸڭ بەرٸن ديالەكتيزم دەپ تٸزٸپ الۋ ەمەس.
سٸرە, قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ دامۋ بارىسىندا, ەسٸرەسە كٶركەم ەدەبيەتٸنٸڭ سٶز قولدانىسىندا ديالەكتٸلەر تارتىسى نەمەسە ەدەبي تٸلدە جەرگٸلٸكتٸ ەلەمەنتتەردٸڭ قاپتاپ كەتۋ قاۋپٸ ٶزگە تٷركٸ تٸلدەرٸندەگٸدەي ايتارلىقتاي ورىن العان ەمەس. سوندىقتان «قازاق تٸلٸ – مونوليت (بٸرتۇتاس, بٸرتەكتٸ) تٸل, قازاق تٸلٸنٸڭ تٸرەك ديالەكتٸسٸ انىق ەمەس» دەگەن سيياقتى تانىم (كونتسەپتسييا) ۇسىنىلىپ كەلدٸ. سوڭعى 20-30 جىل ٸشٸندە كٶركەم شىعارمالاردا جەرگٸلٸكتٸ سٶزدەر مەن كٶنە, سيرەك ەلەمەنتتەردٸڭ ەركٸنٸرەك, مولداۋ كٶرٸنە باستاۋى وسى كونتسەپتسيياعا قارسى كەلگەندەي سەزٸلگەنٸ ايان.
سٶز جوق, جالپى كٶپشٸلٸككە ورتاق ەمەس, قولدانىلۋ اياسى شەكتەۋلٸ سٶزدەر مەن تۇلعا-تەسٸلدەردٸ ەشبٸر سەبەپسٸز توعىتىپ جۇمساۋ پرينتسيپٸندە ەدەبي نورماعا, ونىڭ ٸشٸندە ۇلتتىق كٶركەم سٶز نورماسىنا قايشى ەكەندٸگٸ داۋسىز, بٸراق تەكستەگٸ بەيتانىس ەلەمەنتتەردٸڭ قولدانىلۋ سەبەپتەرٸن, ۋەجدٸ-ۋەجسٸزدٸگٸن, قاجەتتٸلٸك دەرەجەسٸن, لەكسيكا قازىناسىن بايىتۋ مٷمكٸندٸگٸن ت.ت. جان-جاقتى تٷگەل ەسەپكە العان كٷندە عانا «يسٸ» ديالەكتيزمنەن قاشۋدىڭ جٶن ەمەستٸگٸ جەنە ەڭگٸمەنٸڭ بٸر ۇشى جازۋشى شەبەرلٸگٸنە (اۆتور يدەياسىنا قىزمەت ەتتٸرە بٸلۋ سيپاتىنا) تٸكەلەي قاتىستى ەكەندٸگٸ بايقالادى. دەمەك, بۇل جەردە نورما پروبلەماسى ستيليستيكا مەسەلەلەرٸمەن ۇشتاستىرىلا قارالۋعا تيٸس.
كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸندە ديالەكتيزمدەردٸڭ, كەسٸبي سٶزدەردٸڭ نەمەسە باسقا دا توسىن قولدانىستاردىڭ ورىن الۋىن سٶز ەتكەندە, ولاردى ەردايىم نورمادان اۋىتقۋ, تٸل مەدەنيەتٸن بۇزۋ دەپ تانۋعا بولمايدى. بٷگٸنگٸ قازاق كٶركەم سٶزٸنٸڭ تٸل مەدەنيەتٸن ساقتاۋ دەگەندە, بٸزدٸڭشە, ەڭ الدىمەن سٶزدٸ دەل قولدانباۋ, ياعني سٶزدٸ ورنىمەن دۇرىس جۇمساي الماۋ, قاجەتسٸز كٸرمە سٶزدەردٸ ەنگٸزۋ, ەدەبي نورما سىرتىندا تۇرعان ەلەمەنتتەردٸ ەشبٸر زەرۋلٸكسٸز تەكسكە ەنگٸزۋدٸ ايتۋ كەرەك.
سٶيتٸپ, اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸ قازىناسىن كەڭٸنەن پايدالانۋ – كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ ٶزگە ستيلدەردە جوق ەرەكشەلٸگٸ. دەمەك, سٶيلەۋ تٸلٸنە تەن ەلەمەنتتەر, ولاردىڭ ٸشٸندە ديالەكتيزمدەر وبراز جاساۋعا, ەڭ نەگٸزگٸسٸ ديالوگتەر قۇرۋعا, سول ارقىلى شىعارماعا ۇلتتىق, تيپتٸك سيپات بەرۋگە قاتىسادى. بۇل ەرەكەت ورىس كٶركەم ەدەبيەتٸ تٸلٸندە ٶتكەن عاسىردىڭ 30-40-جىلدارىندا باستالسا, قازاق كٶركەم سٶزٸندە پروزا جانرىندا بٸرتە-بٸرتە بوي كٶرسەتتٸ دەپ تٷيۋگە بولادى.
لەكسيكالىق نورمانى سٶز ەتۋدە كٶركەم تەكستەگٸ كٶنە سٶزدەر مەن سيرەك قولدانىلاتىن سٶزدەردٸڭ كٶرٸنٸسٸ ٷلكەن ورىن الادى, ٶيتكەنٸ بۇلار دا – كٶپشٸلٸك وقىرمانعا تٷسٸنٸكتٸلٸ جاعىنان كٷمەن تۋعىزاتىن ەلەمەنتتەر. بٸراق ولاردىڭ قايتكەندە دە قولدانىلاتىن سەتتەرٸ بار جەنە باسى ارتىق, قاجەتسٸز جەرلەرٸ بار. دەمەك, ەڭگٸمە تاعى دا جازۋشى شەبەرلٸگٸ مەن ۇلتتىق كٶركەم تٸل نورماسىنا باعىنۋ (نەمەسە ودان اۋىتقۋ) جايىندا بولماق.
كٶنە سٶزدەر, ولاردىڭ كٶنەرگەن (ارحايزم) تٷرلەرٸ دە, تاريحتىق سٶز (يستوريزم) دەپ اتالاتىن تٷرلەرٸ دە بٸرنەشە ماقسات كٶزدەي جۇمسالادى. كٶنەرگەن سٶزدەر – بۇل كٷندە قولدانىستان قالىپ, ماعىنالارى كٶمەسكٸ تارتقاندار, ورنىن ٶزگە تۇلعالار باسقان سٶزدەر, ال تاريحتىق سٶزدەر – بۇل كٷندە قولدانىستان شىعىپ قالعان زاتتاردىڭ, قۇبىلىستاردىڭ, ۇعىم-تٷسٸنٸكتەردٸڭ اتاۋلارى, سوندىقتان بۇلاردىڭ جۇمسالۋى تەك قانا زەرۋلٸكتەن تۋۋى قاجەت. ال زەرۋلٸكتٸ تۋعىزاتىن فاكتوردىڭ بٸرٸ – ٶمٸر شىندىعىن دەل سۋرەتتەۋ پرينتسيپٸن ۇستاۋ. ايتالىق, ٶتكەن دەۋٸرلەردە بولعان وقيعالار, ٸس-ەرەكەتتەر, ادامدار جايىندا جازىلعان كٶركەم شىعارمادا سول دەۋٸرگە تەن, بٸراق قازٸر ۇمىت بولعان نەمەسە قاساڭ (پاسسيۆ) قولدانىلاتىن كٶنە زاتتاردىڭ, قۇبىلىستاردىڭ, قارىم-قاتىناستاردىڭ اتاۋلارىن جۇمساۋ – كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ نەگٸزگٸ تالابى, بۇل تالاپتى دۇرىس ورىنداۋ سۋرەتكەردٸڭ ماماندىق (پروفەسسيونالدىق) پارىزى.
دەمەك, زامان شىندىعىن تانىتاتىن كٶنە ەلەمەنتتەر: جەكە اتاۋلار, سٶز جۇمساۋ مودەلدەرٸ, سٶز قۇراستىرۋ ٷلگٸلەرٸ, كٶنە جالعاۋ-جۇرناقتار مەن ەسكٸشە سٶز قوسارلاۋ ت.ب. – كٶركەم ەدەبي تٸل نورماسىنا ساي تٷسەتٸن, ۋەجدٸ, ورىندى قولدانىستار بولىپ سانالادى. بۇل زاندىلىقتى تٷسٸنٸپ, ونى كٶرٸكتەۋ ەدٸسٸنٸڭ بٸرٸ دەپ تۇتۋ – قازاق پروزاسىندا, ەسٸرەسە تاريحي رومان, پوۆەستەردە ەۋەل باستان دۇرىس تانىلىپ, ورىن الىپ كەلە جاتقاندىعىن ايتۋعا بولادى. بۇعان جٶن سٸلتەپ, جول سالعان – مۇحتار ەۋەزوۆ. تاريحي ەپوپەيا – «اباي جولىندا» جازۋشى كٷنٸ كەشەگٸ بولسا دا, ٶتكەن عاسىردىڭ II جارتىسىنداعى ٶمٸر شىندىعىن دەل اتاۋ ٷشٸن كٶپتەگەن ارحايزمدەر مەن تاريحتىق سٶزدەردٸ (يستوريزمدەردٸ) ەدەيٸ قولدانادى. ەسٸرەسە بٷگٸنگٸ ٶمٸردەن كەتكەن زاتتار مەن قۇبىلىستاردىڭ اتاۋلارى – يستوريزمدەر بۇل شىعارمادا جاقسى كەلتٸرٸلگەن.
XIX عاسىردىڭ II جارتىسىندا قازاق قوعامىنداعى ەل بيلەۋ – ەكٸمشٸلٸككە قاتىستى تيتۋلاتۋرا مەن ٶزگە دە ٸس-ەرەكەت, قۇبىلىس اتتارى: مايىر, دۋانباسى, اعاسۇلتان, جاندارال, ستارشىن, اتقامٸنەر, شەنەۋنٸك, كٶرپٸس سيياقتى سٶزدەر مەن ٷكٸلٸ پوچتا, قالاشى, لاۋشى, پەسٸر تەرٸزدٸ تاريحتىق اتاۋلار, سونداي-اق كٸتاپشالاۋ – «شاعاتايشا, كٸتابي تٸلدە سٶيلەۋ» («حازٸرەتتٸڭ... كٸتاتشىلاعان تٸلٸن ۇعا الماعان جۇماباي...»), حاتقا تٸزٸلۋ – «ايىپتى ادام رەتٸندە اتى-جٶنٸ جازىلىپ, ەسەپكە الىنۋ» («جٸگٸتەكتەن وتىز ادام حاتقا تٸزٸلٸپتٸ»),قاعازداسۋ – «رەسمي تٷردە بٸرٸنٸڭ ٷستٸنەن بٸرٸ ارىز بەرۋ» («سونداي كەزدٸڭ قارساڭىندا ٶز ەلٸنٸڭ ٸشٸمەن قاعازداسىپ جاتۋ لايىق ەمەس»), بويىن كەزدەۋ – «تۇتقىندالعان ادامنىڭ تٷر-تۇرپاتىن كٶرسەتەتٸن بەلگٸلەردٸ قويۋ» («بولماسا سۇر شەكپەندٸ كيگٸزٸپ, بويىن كەزدەپ ايتقانشا توقتاتپاسىن), مولدا بولۋ – «ساۋاتتى ادام بولۋ» («بالام, مولدا بولدىڭ با?») دەگەن ەتٸستٸكتەر – بۇل كٷندە كٶرسەتٸلگەن ماعىنالاردا قولدانۋدان شىعىپ قالعان سٶزدەر. بۇلاردى جازۋشى كەيٸپكەرلەر اۋزىنا سالىپ, سول تۇستىق سٶيلەۋ ٷلگٸسٸن شىنايى تٷردە بەرگەن.
بۇل تاريحي شىعارمادا ارحايزمدەردٸ ورىندى قولدانۋ دا كٶزگە تٷسەدٸ. بۇدان 100-150 جىلداي بۇرىنعى قازاقتاردىڭ تٸلٸندە بۇل كٷندە مٷلدە ۇمىت بولعان نەمەسە باسقا ماعىناعا يە بولعان كٶنە اتاۋلاردىڭ جۇمسالۋى – شىندىققا ساي. سوندىقتان مۇنداعى قۇما, كٸشٸلٸك, شابىندى, كەلە, تەنتەك دەگەن سٶزدەردٸ ارحايزمدەر (كٶنەرگەن سٶزدەر) دەپ تانۋعا بولادى. كٸشٸلٸك سٶزٸنٸڭ تٷبٸرٸ كٸشٸ – كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە «ەيەل (جۇباي)» ماعىناسىنداعى سٶز, قازاقتار كٸشٸلٸك سٶزٸن «بٸرەۋدٸڭ ەيەلٸ» مەنٸندە جۇمساعان. سوندىقتان بەردٸقوجا: «ە, مەن بالامدى كەرٸ قۇنانبايعا كٸشٸلٸككە بەرۋشٸ مە ەم?» – دەگەندە «قىزىمدى كەرٸ قۇنانبايعا ەيەلدٸككە بەرمەيمٸن» دەگەن ۇعىمدى تانۋ كەرەك.
قۇما سٶزٸ دە – كٶنە ەلەمەنت. تٷركٸ-مونعول حالىقتارى تاريحىندا ورتا عاسىرلاردا ەل بيلەۋشٸ حاننىڭ نەكەلەپ العان ەيەلدەرٸن حاتۋن (قاتىن) دەپ, نەكەسٸز العان ەيەلدەرٸن قۇما دەپ اتاعان. قۇمالار – نەگٸزٸنەن جاۋلاپ العان ۇلىستىڭ حاندارىنىڭ, قولباسىلارىنىڭ, رۋباسىلارىنىڭ, بيلەرٸنٸڭ ەيەلدەرٸ, قىزدارى, قارىنداس-تۋىستارى بولاتىن. قۇمادان تۋعان بالالار زاڭدى سانالىپ, حاتۋنداردىڭ بالالارىمەن تەڭ ٶسٸرٸلگەن (ولار كٶبٸنەسە حاتۋنداردىڭ تەربيەسٸندە بولعان), ەنشٸ الۋدا, ەكە ورنىن باسۋدا, قول باستاۋدا ت.ت. حاتۋن بالالارىمەن تەڭ پراۆولى بولعان. دەگەنمەن زاڭدى (نەكەلٸ) ەيەلدەردەن تۋعان بالالاردى ارتىق قويۋشىلىق تا ورىن الىپ كەلگەن. سوندىقتان قۇمادان تۋىپپىن با? دەگەن وبراز «كەممٸن بە?» دەگەندٸ بٸلدٸرگەن (سوڭعى عاسىرلاردا بۇل فرازا قازاق قاۋىمىندا «توقالدان تۋىپپىن با?» دەگەن تٷردە ايتىلعانى مەلٸم).
سٸرە, كٶپ رەتتە كٶنەرگەن سٶزدەر مەن ەسٸرەسە تاريحتىق اتاۋلاردى جەنە ەتنوگرافيزمدەردٸ ايىرۋ وڭاي بولمايدى. بەلگٸلٸ بٸر حالىقتىڭ ٶزٸنە عانا تەن ماتەريالدىق جەنە رۋحاني مەدەنيەتٸنە, تۇرمىس-سالتىنداعى ەرەكشەلٸگٸنە قاتىستى سٶزدەر دەپ سانالاتىن ەتنوگرافيزمدەر سول ەرەكشەلٸكتەردٸڭ قوعام ٶمٸرٸنەن كەتكەندەرٸن اتايتىن بولسا, ولار يستوريزمگە (تاريحتىق سٶزدەرگە), ال كەيدە تٸپتٸ ٶزگە سٶزبەن اۋىستىرىلىپ, كٶنەرگەن سٶزگە اينالاتىنى مەلٸم. سوندىقتان كٶركەم شىعارمادا, ولاردىڭ ٸشٸندە تاريحي تۋىندىلاردا ەتنوگرافيزمدەر مەن كٶنەرگەن سٶزدەردٸڭ قولدانىلۋى – كٶركەم تٸل نورماسىن ٶتەيتٸن تەسٸل. بۇل تەسٸلدٸ قازاق كٶركەم سٶزٸ مۇحتار ەۋەزوۆتەن باستاپ, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن جاقسى قولدانىپ وتىر. ەسٸرەسە سوڭعى كەزەڭدەردە جازىلعان تاريحي شىعارمالاردا: «ٷركەر», «ەلەڭ-الاڭ» (ە.كەكٸلباەۆ), «الاساپىران» (م. ماعاۋين), «جٸبەك جولى» (د.دوسجانوۆ), «ەلٸم-اي» (س.سماتاەۆ) سيياقتى ٷلكەن روماندارمەن قاتار پوۆەستەردە جەنە تاريحي ەسسەلەردە «التىن تامىر», «كٶمبە» (ق.سالعارين), سونداي-اق «انت» (ت.احتانوۆ), «ۇلان اسۋ» (ق.بەكحوجين) تەرٸزدٸ تاريحي درامالاردا كٶنەرگەن سٶزدەردٸ قولدانۋ كەڭٸرەك ورىن الا باستادى جەنە بۇل ورايدا اۆتورلاردىڭ قاتتى ٸزدەنگەندٸگٸ بايقالادى. دەمەك, كٶركەم تٸل نورماسى ٷدەسٸنەن شىعاتىن فاكتٸلەر بارشىلىق دەۋگە بولادى. بٸزدٸڭ بۇل جەردەگٸ كٶزدەيتٸن ماقساتىمىز – نورمادان اۋىتقۋدى كٶرسەتۋ, ونىڭ سەبەپتەرٸن اشۋ بولعاندىقتان, تاريحي كٶركەم شىعارمالار تٸلٸندەگٸ كٶنە ەلەمەنتتەردٸن دۇرىس قولدانىسىن جوعارىدا ە.كەكٸلباەۆ پەن م. ماعاۋيننٸڭ تاريحي شىعارمالارى تٸلٸن تالداۋ بارىسىندا كٶرسەتتٸك.
ۇلتتىق كٶركەم سٶز نورماسىنىڭ بٸر بەلگٸسٸ – قازاق لەكسيكاسىنىڭ بايلىعىن, ياعني سينونيمدەر مەن ەر الۋان ۆاريانتتاردى ورىندى جۇمساۋ. قازاق تٸلٸ – جالپى تٷركٸ-مونعول تٸلدەرٸ سيياقتى سينونيميكاسى باي تٸل. ال سينونيمدەر – وبرازدار قاتارىن مولايتۋعا قاتىساتىن قۇرالداردىڭ بٸرٸ. دەمەك, سينونيمدەردٸڭ كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸندە مولىنان جەنە دۇرىس قولدانىلۋى – نورما تالابى. بۇل تالاپتى ٶتەۋ ٷلگٸسٸ قازاقتىڭ اۋىزشا تاراعان بايىرعى ەدەبي تٸلٸنەن باستالادى. بۇل تٸلدٸ تانىتاتىن نەگٸزٸنەن پوەزييا بولعاندىقتان, سينونيمدەردٸڭ پوەتيكالىق قىزمەتٸ تٸپتٸ ايقىن كٶرٸنەدٸ جەنە بۇل سيپات كەيٸنگٸ پروزا تٸلٸنە ەسەرٸن تيگٸزەدٸ.
قازٸرگٸ قازاق كٶركەم پروزاسى ٶزٸنٸڭ بەينەلەۋٸش-كٶركەمدەۋٸش قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ ەتٸپ سينونيمدەردٸ, جالپى ۆاريانتتار قاتارىن پايدالانىپ وتىر. كٶركەم تٸل نورماسىنان شىعاتىن دا, شىقپايتىن دا تۇستار وسى سالادا – ەر الۋان سيپاتتاعى جارىسپالى تۇلعالاردى جۇمساۋدا كٶزگە تٷسەدٸ.
سينونيمدەردٸڭ ستيلدٸك ماقساتتاعى رٶلٸن ەدەبيەت جانرلارىنا (فۋنكتسيونالدىق ستيلدەرگە) قاراي دا, حالىقتىڭ اۋىز ەدەبيەتٸ مەن جازبا ەدەبيەتتەگٸ كٶرٸنٸسٸنە قاراي دا انىقتاۋعا بولادى. بٸزگە قازٸرگٸ (وسى زەرتتەۋدەگٸ) كەرەگٸ – جازبا كٶركەم پروزاداعى ورنى مەن مەنٸ, ياعني ورىندى-ورىنسىز (نورماعا ساي نەمەسە وعان قايشى) قولدانىسى. سينونيمدەر – بٸر ۇعىمدى ەر قىرىنان سيپاتتايتىن قۇرال. دەمەك, سينونيمدەر جايىنداعى ەڭگٸمە سٶز تانداۋ پروبلەماسىنا بارىپ تٸرەلەدٸ. بۇل جەردە مىنا مەسەلەگە كٶڭٸل اۋدارۋعا تۋرا كەلەدٸ. ورىس لينگۆيستيكاسىندا سينونيمدەردٸ تانۋدا (سٶز ەتۋدە) بۇل قاتارعا يديومداردى جەنە مەتافورالاردى قوسىپ قاراستىرۋ ەرەكەتٸ بار ەكەنٸ ايتىلادى62, ياعني سينونيمدەر كاتارىن يديومدار (فرازالار) مەن ماعىناسىن اۋىستىرىپ قولدانىلعان سٶزدەر دە تٷزەدٸ دەپ تانۋشىلىق بار. مۇنىڭ كٶركەم تٸل زاڭدىلىقتارىن ەڭگٸمە ەتۋدە قيسىنى جوق ەمەس. تٸل قولدانىسىندا لەكسيكالىق (تٸلدٸك, ورىسشا ايتقاڭدا, يازىكوۆوي) سينونيمدەرمەن قاتار, ستيلدٸك (قولدانىستىق, ورىسشا ايتقاندا رەچەۆوي) سينونيمدەر بولاتىنى داۋسىز. سوندىقتان سينونيمدەردٸڭ كٶركەم تەكستەگٸ تٸلدٸك ستاتۋسىمەن بٸرگە ستيلدٸك ستاتۋسىن دا سٶز ەتۋ كەرەك بولادى.
كٶركەم تەكستە «سينونيمدەر قاتارى» دەگەنمەن بٸرگە «قاباتتاسقان سينونيم» دەگەندەردٸ نەمەسە سينونيمدٸك قاباتتاسۋلاردى كٶرسەتٸپ, ولاردىڭ كٶركەمدٸك-ستيلدٸك «پاسپورتىن» ايقىنداۋ دا – كٶركەم سٶز ستيليستيكاسىنىڭ مٸندەتٸ. قازاق كٶركەم پروزاسىندا (پوەزيياسىندا دا) سينونيمدەردٸ قاباتتاستىرا (تٸركەستٸرە) قولدانۋ – ەسەرلٸ ەرٸ اكتيۆ تەسٸلدەردٸڭ بٸرٸ دەۋگە بولادى. ەسٸرەسە كەيبٸر جازۋشىلار بۇل امالعا جيٸ جٷگٸنەدٸ. مىسالى ع.مٷسٸرەپوۆ: [جۇرت] بۇل داۋدى جالقى قالدىرماي, ەگٸز-ەگٸزەكتٸ, ايىر-ايقاس, تارماقتى ەتٸپ شىعارۋدى ويلاپ جاتقاندا, يگٸلٸك ٸستٸ بٸتٸرٸپ تە قويدى («ويانعان ٶلكە») دەپ, ەگٸز جەنە ەگٸزەك, ايىر جەنە ايقاس دەگەن ماعىنالاس سٶزدەردەن سينونيمدٸك قاباتتار جاساعان. وسى جازۋشىدا كەزدەسەتٸن قورىنىپ-ىعىسىپ, يٸن-يٸلٸسٸ, بولدىرعان-بۇرلىققان سيياقتى ونداعان تۇلعا, بٸرٸنشٸدەن, قاباتتاسقان سينونيمدەردٸڭ سەتتٸ ٷلگٸلەرٸن تانىتسا, ەكٸنشٸدەن, بۇنداي ەلەمەنتتەردٸڭ تٸلدٸك ەمەس, ينديۆيدۋالدىق, ياعني اۆتورلىق قولدانىستار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
ال مۇحتار ەۋەزوۆ – قاباتتاسقان سينونيمدەردٸ ەسەرلٸ, كٶركەم بوياۋلى قۇرال رەتٸندە جۇمساۋدى جٷيەگە اينالدىرعان جازۋشى ەكەنٸ I بٶلٸمدەگٸ تالداۋلاردا ايتىلدى. ول 1920 جىلدىردىڭ باسىندا جازىلعان پوۆەستەرٸنٸڭ ٶزٸندە-اق بۇل تەسٸلدٸ جٷيەگە اينالدىرىپ, كٶرٸكتەۋٸش امالى رەتٸندە ۇسىنعانىپ كٶرەمٸز.
«اباي» ەپوپەياسىنان شىرعالاپ, شىرماپ ۇستايدى; باسالقا, باسۋ ايتۋ, قالىڭ نٶپٸر, قارانور سيياقتى كاباتتاستىرا كەلتٸرگەن سينونيمدٸك سٶزدەر تابىلادى.
قاباتتاسا كەلگەن سينونيمدەردٸڭ تٸلدٸك (جالپى تٸلدە بار) تٷرلەرٸ, ەرينە, ٶتە كٶپ. ولار, نەگٸزٸنەن, پلەوناستىق قاباتتار بولىپ كەلەدٸ. مىسالى: نەكەن-ساياق, بٸرەن-ساران, كەدەي-كەپشٸك, داۋ-شار, قات-قابات, كٶپتەن-كٶپشٸلەپ ت.ت. ەڭگٸمە اۆتورلىق نەمەسە كونتەكستٸك سينونيمدەر جايىندا بولماققا كەرەك, سوندىقتان و.بٶكەەۆتٸڭ: كەرگٸپ-كەرٸلٸپ [وتىرا المايدى], مٸنگەسٸپ-ۇشقاسىپ دەگەندەرٸن, ق.جۇمادٸلوۆتٸڭ جۇلىمىر, تەسٸك ٶكپە پىسىق ەدٸ دەگەندەرٸن كونتەكستٸك سينونيمدەر شوعىرى دەپ تانۋعا بولادى.
قازاقتىڭ ۇلتتىق كٶركەم سٶز نورمالارىنىڭ كەلەسٸ سالاسى – ٶزگە تٸلدەردەن سٶز قابىلداۋ قابٸلەتٸنٸڭ يكەمدٸلٸگٸندە بولسا, ول جٶنٸندە مىنالاردى ايتۋعا بولادى. ٶزگە تٸلدەردەن ەر الۋان كٶزدەر (كانالدار) ارقىلى سٶز قابىلداۋ – جالپى تٸلدەرگە تەن قاسيەت. بۇل قاسيەت كٶركەم سٶز دٷنيەسٸندە ورىن الاتىنى – زاڭدى. بٸراق مۇندا بٶگدە تٸلدٸك لەكسيكالىق ەلەمەنتتەردٸڭ قاتىسۋ موتيۆتەرٸ جالپى ەدەبي تٸل زاڭدىلىقتارىنان ٶزگەشە كەلۋٸ مٷمكٸن. مىسالى, كەيٸپكەرلەر تٸلٸن (ولاردىڭ سٶيلەسۋ ٷلگٸسٸن) شىنايى كٶرسەتۋ ارقىلى وبراز جاساۋ ٷشٸن, جالپى ەدەبي تٸلدە قابىلدانعان ٶزگە تٸلدٸك سٶزدەر قولدانىلا الادى. ول سٶزدەر اۋىزەكٸ تٸلدٸك تە, كٸتابي تٸلدٸك تە بولىپ كەلە بەرەدٸ. مىسالى, قاليحان ىسقاقوۆتىڭ «قارا ورمان» رومانىندا قازٸرگٸ اۋىل ادامدارىنىڭ ٶمٸرٸ سۋرەتتەلەدٸ. ونىڭ كەيٸپكەرلەرٸ «ٶز تٸلدەرٸمەن» سٶيلەيدٸ, ياعني بٷگٸنگٸ بولمىسىمىزدا تٸلگە قۇرمەتٸمٸزدٸ جوعالتىپ, قالاي بولسا سولاي, ورىسشا-قازاقشا ارالاستىرىپ سٶيلەيتٸندٸ شىعاردىق, بۇل ەدەت تەك اۋىل ادامدارىندا ەمەس, قالالاردا دا بار. وسى شىندىقتى كٶرسەتۋ ٷشٸن, كەيٸپكەرلەر وبرازىن ناق بەرۋ ٷشٸن «قارا ورمانداعىلاردىڭ» ديالوگتەرٸندە: «كاجدىي گود كەلٸپ تۇراتىن كەلىمششيك تە...»; «ەندەشە, وسىنى جاقىپتىڭ درۋجباسىنا بەسٸنشٸ بالتاشى ەتٸپ اپورميت قىل...»; «جارىقتىق, بۇ شٸركٸندٸ ٸشتٸڭ نە, وپتيرات قىلدىڭ نە...» سيياقتى بولىپ كەلەدٸ. مۇندا ٶزگە تٸلدٸك سٶزدەر ماكارونيزمدەر رەتٸندە قولدانىلعان. بٸراق بۇلاردىڭ وسى قولدانىسى – كٶركەم شىعارما ٷشٸن نورماعا قايشى ەمەس, ٶيتكەنٸ ولار, جوعارىدا ايتتىق, كەيٸپكەرلەردٸڭ سٶيلەۋ ٷلگٸسٸن بەرۋ ٷشٸن جۇمسالعان. ال ەگەر ماكارونيزمدەردٸ, ياعني بٶگدە تٸلدەردەن سىرتقى تۇلعاسىن ٶزگەرتٸپ, ستيلدٸك ماقساتسىز قولدانىلعان سٶزدەردٸ اۆتور ەشبٸر ۋەجسٸز ٶز بايانداۋىندا (نەمەسە تٸپتٸ كەيٸپكەرلەر تٸلٸندە دە) جۇمساسا, ول – نورمادان اۋىتقۋشىلىق بولار ەدٸ. بۇل ورايدا قازٸرگٸ قازاق كٶركەم پروزاسى ٷلكەن ۇقىپتىلىق بٸلدٸرٸپ كەلە جاتقانىن ايتۋ كەرەك. بۇل ٷلگٸ ەۋەل باستان, 10-20-جىلدارداعى كٶركەم پروزا تۋىندىلارى تٸلٸنەن بەرٸ كەلەدٸ. قازاق جازۋشىلارى ٶز بايانداۋلارىن (اۆتور سٶزٸن) بٶگدە تٸلدٸك ەلەمەنتتەردەن مەيلٸنشە تازا بەرۋگە تىرىسادى.
مٸنە, قازاق تٸلٸنٸڭ ۇلتتىق ەدەبي بەلگٸلەرٸ, ونىڭ قازٸرگٸ كٷي-قالپى – نەگٸزٸنەن, وسى ايتىلعاندار.
رەبيعا سىزدىقوۆا
