19 jastaǵy Aiajan Edilovany óltirdi degen kúdikke ilingen jigit psihikalyq aýytqýǵa ushyrap, qorshaǵan ortaǵa sheber beiimdelgen bolýy múmkin.
Almaty turǵyny Aiajan Edilovanyń ólimine qatysty jantúrshigerlik faktiler qoǵamdy eseńgiretip tastady. Jábirlenýshiniń tyrnaqtaryn julyp, basyn kesken jáne máiitti múshelep tastaǵan kúdiktiniń mundai áreketke barýyna ne sebep bolǵanyn arnaiy bilimi joq qarapaiym adamnyń túsinýi ekitalai. Sondyqtan Sputnik Qazaqstan tilshisi Psihoanaliz institýtynyń direktory Anna Qudiiarovadan osy jaǵdaiǵa qatysty pikir bildirýdi surady.
Ótken ómirine kóz júgirtý kerek
Anna Qudiiarovanyń aitýynsha, eń aldymen adamnyń boiyndaǵy qatygezdik pen agressiia kózin ótken ómirden izdeý kerek. Iaǵni balalyq shaqtan.
"Bul eń aldymen baiaǵydan beri onyń boiynda bar psihikalyq aýytqýlardyń saldary dep oilaimyn. Kúdiktiniń ol aýytqýlarǵa ýaqyt óte kele beiimdelýge, olardan qorǵanýǵa kúshi jetken. Iaǵni ol kópshilik ortada ózin basqa, jalǵyz qalǵanda tipti basqasha ustanǵan. Mysaly biz tazalyq pen ádildiktiń simvoly retinde qabyldaityn din qyzmetkerleriniń saýnada kóńil kótergeni nemese basqa da kúná istermen ainalysqany birneshe ret áshkere boldy. Eger psihikany protsent júzinde qarastyrsaq, onda adam 90%-ke saý bolýy jáne qoǵamda qalypty júrip-turýy múmkin. Biraq 10% aýytqýy da anyqtalýy yqtimal", - dedi Anna Mergenbaiqyzy.
Kúdiktini mundai qylmysqa ne itermelegenin anyqtaý úshin sot-psihikalyq saraptama júrgizetin tergeýshiler de, sarapshylar da eń aldymen onyń genetikasyn zertteýi kerek. Tek fiziologiialyq, biologiialyq emes, emotsiialyq jáne psihologiialyq genetikany da eskergen jón. Qarapaiym tilmen aitsaq, jas jigittiń otbasyndaǵy qarym-qatynasty, bes-alty jasyna deiin qandai jaǵdaida tárbielengenin, bala kezde qandai da bir zaqym alǵan ba, joq pa, osyny anyqtaý kerek.
"Mysaly Bill Geits nemese Ilon Maskty alaiyq. Olar mektepte "alastatylǵan" oqýshylar qatarynda bolǵan. Bill Geits tym aryq, beti bezeý bolǵanyna bailanysty qyzdarǵa unamaǵan, ul balalardan tepki kórip ósken. Biraq ol basqa baǵytqa kúsh salyp, óziniń jetistigimen basqalardy shań qaptyrdy. Mine, bizdiń kúdiktini de "alastatylǵan" dep qarastyrýǵa bolady. Biraq ol tym basqa joldy tańdady. Men onyń ózimen jeke sóilesken joqpyn. Onyń boiynda "Gerostrat ataq qumarlyǵy" bolýy múmkin. Bul nartsissizm ispettes. Ol óz esiminiń tanymal bolýyn qalaǵyn sekildi. Qazir ol jaily búkil el, búkil qala aityp jatyr", - dep sanaidy Anna Qudiiarova.
Jaǵymsyz yqpal
Psihoanalitiktiń pikirinshe, jasyryn psihikalyq aýytqýy bar adamdardyń qatygezdik tanytýyna jaǵymsyz aqparattyń, sonyń ishinde qazir kez kelgen adam úshin qoljetimdi áleýmettik jeli arqyly taralatyn málimettiń yqpaly úlken.
"Psihikasynda problemasy bar, táýeldi adamdarǵa mundai negativ áser etpei qoimaidy. Shaltai-Boltai sekildi teńselip júrgen adam jeldiń úp etkeninen-aq qulap qalýy múmkin. Al aiaǵymen nyq turǵandar boran soqsa da des bermeidi", - deidi Anna Qudiiarova.
Onyń aitýynsha, psihopatologiia degen uǵym baiaǵydan beri bar. Tek aqparatty jyldam taratatyn áleýmettik jeli sekildi quraldar joq kezde mundai faktiler jasyryn bolatyn. Anda-sanda ǵana Chikatilo jáne taǵy basqa maniaktardyń qylmystary qoǵamda taralyp jatty.
Anna Mergenbaiqyzy bul problemany túbegeili joiý múmkin bolmasa da, ony aitarlyqtai tómendetý qoldan keletin is ekenine senimdi.
"Men el prezidenti nemese bilim ministri bolsam, balabaqshadan bastap búkil halyqty psihologiialyq treningtermen qamtityn edim degendi jii aitamyn. Búldirshin balabaqshaǵa eki jasynda keledi. Sol kezden-aq adamnyń psihologiiasyna yqpal etýge bolady. Odan keiin – mektep. Alaida ol úshin bizdiń pedagogtar men ata-analardyń biliktiligi joǵary bolýy kerek", - dedi psihoanaliz institýtynyń direktory.
Qurban bolmas úshin neni bilý qajet?
Almatynyń 19 jastaǵy turǵyny Aiajan Edilovaǵa qatysty qaiǵyly jaǵdaidy mysal ete otyryp, Anna Qudiiarova qyzdyń qylmyskerdiń qurbanyna ainalýyna sebep bolǵan basty qatelikti atady. Psihoanalitiktiń pikirinshe, Aiajan qaiǵyly oqiǵa bolatyn kúni qyraǵylyqty joǵaltyp alǵan. Oǵan jeke ómirinde nemese otbasyndaǵy problemalar yqpal etýi múmkin. Áitpese ol bir kezdeskennen-aq beitanys er adamnyń páterine barmas edi.
"Iá, qazir tehnologiia damyǵan, qyz-kelinshekter arnaiy saittar arqyly tanysady. Alaida olar eń birinshi kezdesý kúndiz jáne qoǵamdyq orynda ótýin talap etýi kerek. Al Aiajan birden onyń páterine barǵan. Onyń ata-anasy men týystary renish bildirýi múmkin. Biraq ol boijetkenniń ishki jan dúniesinde ne bolyp jatty degen suraqty qoiar edim. Nege ol ózimen birge eshkimdi ertip barmaǵan? Nege eshkimge eskertpegen? Qurbylary qaida? Ol er adammen birinshi ret kezdesýge bara jatyr emes pe?", - dep taldaý jasady Anna Qudiiarova.
Psihoanalitiktiń pikirinshe, áleýmettik jeli, arnaiy saittar arqyly tanysý qalypty qubylys. Ásirese betpe-bet kezdesip sóilesýge tyiym salynǵan qazirgi pandemiia jaǵdaiynda mundai tanystyqta turǵan eshteńe joq. Biraq saqtyqty da esten shyǵarmaǵan jón. Álemde aq pen qara birdei júredi, dep eske saldy Anna Qudiiarova.
Qudiiarovanyń aitýynsha, áielder úshin mundai saqtyq sharalary aqylǵa qonymdy. Beitanys er adammen ýaqyt ótkizý jáne ol jaǵdaidy psihoanalitigimen talqylaý arqyly qyz-kelinshekter aldynda turǵan azamatty jaqsy tani bastaidy.
"Qazir kóp adam psihikalyq aýytqýǵa ushyraǵan. Syrt kelbetke senbeý kerek. Sondyqtan mundai máselege árkez saralanǵan túrde taldaý júrgizý kerek", - dedi Anna Qudiiarova.
