Búginde ata-analar arasynda jáne pedagogikalyq ortada bala damýyna qatysty “psihikalyq damýy tejelgen” deitin diagnoz jii aitylyp júr. Mamandar buǵan áser etetin birqatar faktorlar bar deidi.
“Psihikalyq damýy tejelgen” degenimiz – balalardaǵy psihikalyq jáne sóileý damýynyń keshigýi. Bul balanyń kesh sóilep, logikalyq oilaýy men aqparatty qabyldaýy, taldaýy qiynǵa soǵatyn, qatarlastarymen jáne eresektermen til tabysýy kúrdelenetin kezeńdi bildiredi.
Mamandardyń aitýynsha, ata-analar balasynda aýytqý belgilerin neǵurlym tez anyqtasa, balalardyń tolyq qalpyna kelý yqtimaldyǵy soǵurlym joǵary bolmaq.
Aqmola oblysynyń bilim basqarmasy usynǵan statistikalyq derekke sáikes, 2022-2023 oqý jylynyń aiaǵyna qarai oblysta psihikalyq jáne sóileý damýynda keshikken 3528 bala tirkelgen. Qazirgi tańda bul kórsetkish kóbeimese, azaiǵan joq.
“Aýtizm men balalardyń psihikalyq damýynyń tejelýiniń dúnie júzinde tolyq sebepteri anyqtalǵan joq, meditsinalyq emi de joq. Bul jerde psihokorrektsiia, pedogogikalyq korrektsiia júrgiziledi. Sońǵy 5 jyldyń ishinde úlken ósim bolyp otyrǵan soń, mamandardyń da tapshylyǵy bar”, – dedi Densaýlyq saqtaý ministri Aqmaral Alnazarova 18 naýryzda májilistiń áleýmettik-mádeni damý komitetiniń otyrysynda.
Qaraǵandylyq neiropsiholog Nazgina Myrzaqyzynyń aitýynsha, balalardaǵy “psihikalyq damýy tejelgen” diagnozdarynyń paida bolýyna júktilikti josparlaýdyń bolmaýy, bosanǵanǵa deiin jáne odan keiingi kúizelis, týǵannan keiingi balanyń damýy syndy faktorlar áser etedi.
Kóbine balanyń sóileý jáne psihologiialyq aýytqýyna bala týǵanǵa deiingi faktorlardyń áseri basym bolyp keledi. Olardyń ishinde uryqtyń ana jatyrynda damýy kezindegi gipoksiia (otteginiń jetispeýshiligi), bolashaq ananyń júktilik kezinde juqpaly aýrýlardan zardap shegýin atap ótýge bolady.
Náreste úshin anasynyń qarqyndy jyldamdyqpen bosanýy nemese bosaný kezinde kindiktiń náresteniń moinyna oralýy, sondai-aq omyrtqa deformatsiiasy syndy týa bitken jaraqattar qaýipti.
Mamandar bala 1,6 jasqa tolyp, tamaqty shainap jei almasa, oiynshyqtarǵa qyzyqpai, múldem shýlamasa jáne byldyrlap dybys shyǵarýǵa tyryspasa “psihikalyq damýy jáne sóileýi tejelgen” bolýy múmkin dep eskertedi.
Astanalyq balalar dárigeri Dina Sáýlehanqyzynyń pikirinshe, sońǵy ýaqytta damýy tejelgen balalardyń kóbeiý úrdisi baiqalyp otyr.
Mamannyń aitýynsha, eger bala damýynyń tejelýi, tili shyqpai júrgeni erte jasynda anyqtalmasa, emdeý sharalary ýaqytyly bastalmasa, bul balanyń ómirine keri áser etýi múmkin. Máselen, balanyń mektepten sapaly bilim ala almai, qatarlastarynan artta qalyp, qarym-qatynasta qiyndyqtarǵa dýshar bolýy yqtimal.
Dina Sáýlehanqyzy búgingi meditsina damyǵan kezde balalardyń damýyndaǵy aýytqýlardy erte jastan bastap anyqtaýdyń anaǵurlym jaqsarǵanynyn atap ótti.
"Burynǵy ýaqytta meditsina salasyndaǵy diagnostika óte nashar damydy. Qajetti quraldar, ádister nemese baǵdarlamalar bolǵan joq. Qazir bul baǵytta kóptegen ǵylymi zertteý jumystary júrgizilip jatyr jáne bul óz kezeginde diagnostikanyń sapasyn artqany sózsiz", – dedi ol.
Otandyq aktrisa Aqerke Arys ta ana retinde osy diagnozben betpe-bet kelgen. Búginde óner adamynyń úsh jasqa taiap qalǵan ulyna “psihikalyq damýy jáne sóileýi tejelgen” diagnozy qoiylǵan. Aktrisa YouTube-taǵy jobalardyń birine bergen suqbatynda osy máselege qatysty aityp ótti.
“Balanyń densaýlyǵynda jáne damýynda kinárat bolmas úshin bolashaq ana júktilik kezinde úlken bilimge ie bolýy kerek, jan-jaqty izdenýi kerek”, – deidi aktrisa.
Avtory: Arýjan Amanǵalieva
