Lev Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversiteti dintaný kafedrasynyń professory, tarih ǵylymdarynyń doktory Asylbek Izbaiyrov Qazaqstanda teris dini aǵymdarmen kúres júrgizýdiń tiimdi jolyn usyndy, dep jazady Sputnik.
Dintanýshynyń aitýynsha, radikaldarmen kúreste qazaq eliniń Eýraziia keńistigindegi alyp imperiianyń murageri ekenin sanaǵa sińirip otyrý mańyzdy. Osynyń arqasynda jastardyń boiynda ulttyq qundylyqtarǵa degen maqtanysh sezimi artyp, basqa jurtqa eliktemeitin bolady.
Asylbek Izbaiyrovtyń pikirinshe, qoǵamdyq sanada durys dini baǵyt-baǵdar qalyptastyryp, dini toptarmen jumys júrgizýde ulttyq qundylyqtarǵa basa nazar aýdarý qajet. Muny osy ýaqytqa deiin júrgizilgen kóptegen zertteý nátijesi de kórsetip otyr.
"Búgingi qazaq qoǵamynyń ulttyq biregeiliginiń ózi áli de qalyptasý ústinde. Osyǵan orai memleketimizdiń din salasyndaǵy ustanǵan saiasaty tek ulttyq erekshelikterimizdi qalyptastyryp, odan ári damytqan kezde durys nátije beredi", — dedi professor.
Sondai-aq, dintanýshy aqparattyq-ideologiialyq keshendi jumystar men is-áreketter "Uly dala", "Máńgilik el" syndy kontseptsiialarǵa negiz bolyp otyrǵan strategiialyq baǵdarlamalarmen úilesim tabýy kerektigin aitty. Sol kezde ǵana destrýktivti, jat dini aǵymdarmen kúres oń nátijesin beredi.
"Islam dini men ulttyq bastaýlar arasynda qaqtyǵys kóp"
Munymen qatar, Asylbek Kárimuly antiekstremistik ideologiianyń tek dini protsess pen qurylymdar arasynda qalyp qoimaǵany abzal ekenin atap ótti. Osy oraida mysal keltirdi.
"Túrkiia men Malaiziia syndy qarqyndy damyp kele jatqan zaiyrly musylman memleketterge qaraityn bolsaq, dindar adamdardyń saiasat máselesine kelgende baisaldy ári eldiń turaqty damýyna degen kózqarasy oń. Eń bastysy, olar islam men ulttyq patriotizm sezimin ushtastyra biledi. Al bizde kerisinshe islam dini men ulttyq bastaýlarymyzdyń arasynda qaqtyǵys jii týyndap otyrady", — dedi ol.
Ári qarai dintanýshy synnan súrinbei ótken tájiribelerdiń dini dúnietanymy qalyptasqan radikaldar men dindar jastardyń sanasyn ýlanýdan saqtaýda oń nátijesin berip otyrǵanyna nazar aýdardy. Mysaly, Qarahan memleketi men Altyn Ordanyń tarihi murasyn jańǵyrtý jáne Qazaq handyǵy tusyndaǵy muralardy jańǵyrtý arqyly biraz nátijege qol jetkizýge bolady.
Hanafi mázhaby Qazaqstanǵa qashan keldi?
"Tarihqa tereńirek úńilsek, islam dininiń qazaq qoǵamyna óte erterekte kelgenin kóremiz. Búgingi tańda Qazaqstanda "qazaqtar eshýaqytta shyn musylman bolmaǵan" degen jalǵan ideologiia bar. Bul pikirdiń qate ekenine kóptegen dálel keltirýge bolady", — dedi maman.
Asylbek Izbaiyrovtyń zertteýinshe, Hanafi mázhaby Altyn Orda kezeńindegi Ózbek han, Áz-Jánibek han tusynda eýraziialyq keńistikte tarady. Osylaisha Qarahan dáýiri, Altyn Orda men Qazaq handyǵy kezeńderindegi tarihi-mádeni jadymyzdy jańǵyrtý arqyly búgingi tańda din atyn jamylǵan ekstremistik qubylystarǵa tótep bere alatyn birden-bir immýnitet, iaǵni qazaq ekenimizben maqtaný arqyly ishte myqty immýnitet qalyptastyramyz.
"Qazaq eli — alpaýyt imperiianyń murageri"
Qazaqstan kóptegen ult pen ulystardy biriktirgen uly túrkilerdiń, san alýan dindi teń ustaǵan, tolerantty bola bilgen Altyn Orda sekildi Eýraziia keńistigindegi alpaýyt imperiianyń murageri.
"Bul óz kezeginde keleshekte "qazaq ulty" men "qazaqstandyq qoǵam" degen dihotomiiany birjolata joiyp, ulttyq ideologiia tóńiregindegi barlyq ózekti máseleniń núktesin qoiatynyna senimdimin", — dedi Asylbek Kárimuly.
Sóz sońynda dintanýshy islam dininiń birden-bir rámizi jáne qazaqtardyń saiasi sanasynyń birtutastyǵynyń tarihi kórsetkishi bolyp otyrǵan Qoja Ahmet Iassaýi syndy kesenelerdi keleshek urpaqqa dáriptep otyrýdy usyndy.
