لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ دٸنتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اسىلبەك ٸزبايىروۆ قازاقستاندا تەرٸس دٸني اعىمدارمەن كٷرەس جٷرگٸزۋدٸڭ تيٸمدٸ جولىن ۇسىندى, دەپ جازادى Sputnik.
دٸنتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا, راديكالدارمەن كٷرەستە قازاق ەلٸنٸڭ ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ الىپ يمپەرييانىڭ مۇراگەرٸ ەكەنٸن ساناعا سٸڭٸرٸپ وتىرۋ ماڭىزدى. وسىنىڭ ارقاسىندا جاستاردىڭ بويىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا دەگەن ماقتانىش سەزٸمٸ ارتىپ, باسقا جۇرتقا ەلٸكتەمەيتٸن بولادى.
اسىلبەك ٸزبايىروۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, قوعامدىق سانادا دۇرىس دٸني باعىت-باعدار قالىپتاستىرىپ, دٸني توپتارمەن جۇمىس جٷرگٸزۋدە ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. مۇنى وسى ۋاقىتقا دەيٸن جٷرگٸزٸلگەن كٶپتەگەن زەرتتەۋ نەتيجەسٸ دە كٶرسەتٸپ وتىر.
"بٷگٸنگٸ قازاق قوعامىنىڭ ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸنٸڭ ٶزٸ ەلٸ دە قالىپتاسۋ ٷستٸندە. وسىعان وراي مەملەكەتٸمٸزدٸڭ دٸن سالاسىنداعى ۇستانعان ساياساتى تەك ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸمٸزدٸ قالىپتاستىرىپ, ودان ەرٸ دامىتقان كەزدە دۇرىس نەتيجە بەرەدٸ", — دەدٸ پروفەسسور.
سونداي-اق, دٸنتانۋشى اقپاراتتىق-يدەولوگييالىق كەشەندٸ جۇمىستار مەن ٸس-ەرەكەتتەر "ۇلى دالا", "مەڭگٸلٸك ەل" سىندى كونتسەپتسييالارعا نەگٸز بولىپ وتىرعان ستراتەگييالىق باعدارلامالارمەن ٷيلەسٸم تابۋى كەرەكتٸگٸن ايتتى. سول كەزدە عانا دەسترۋكتيۆتٸ, جات دٸني اعىمدارمەن كٷرەس وڭ نەتيجەسٸن بەرەدٸ.
"يسلام دٸنٸ مەن ۇلتتىق باستاۋلار اراسىندا قاقتىعىس كٶپ"
مۇنىمەن قاتار, اسىلبەك كەرٸمۇلى انتيەكسترەميستٸك يدەولوگييانىڭ تەك دٸني پروتسەسس پەن قۇرىلىمدار اراسىندا قالىپ قويماعانى ابزال ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. وسى ورايدا مىسال كەلتٸردٸ.
"تٷركييا مەن مالايزييا سىندى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان زايىرلى مۇسىلمان مەملەكەتتەرگە قارايتىن بولساق, دٸندار ادامداردىڭ ساياسات مەسەلەسٸنە كەلگەندە بايسالدى ەرٸ ەلدٸڭ تۇراقتى دامۋىنا دەگەن كٶزقاراسى وڭ. ەڭ باستىسى, ولار يسلام مەن ۇلتتىق پاتريوتيزم سەزٸمٸن ۇشتاستىرا بٸلەدٸ. ال بٸزدە كەرٸسٸنشە يسلام دٸنٸ مەن ۇلتتىق باستاۋلارىمىزدىڭ اراسىندا قاقتىعىس جيٸ تۋىنداپ وتىرادى", — دەدٸ ول.
ەرٸ قاراي دٸنتانۋشى سىننان سٷرٸنبەي ٶتكەن تەجٸريبەلەردٸڭ دٸني دٷنيەتانىمى قالىپتاسقان راديكالدار مەن دٸندار جاستاردىڭ ساناسىن ۋلانۋدان ساقتاۋدا وڭ نەتيجەسٸن بەرٸپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى. مىسالى, قاراحان مەملەكەتٸ مەن التىن وردانىڭ تاريحي مۇراسىن جاڭعىرتۋ جەنە قازاق حاندىعى تۇسىنداعى مۇرالاردى جاڭعىرتۋ ارقىلى بٸراز نەتيجەگە قول جەتكٸزۋگە بولادى.
حانافي مەزھابى قازاقستانعا قاشان كەلدٸ?
"تاريحقا تەرەڭٸرەك ٷڭٸلسەك, يسلام دٸنٸنٸڭ قازاق قوعامىنا ٶتە ەرتەرەكتە كەلگەنٸن كٶرەمٸز. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا "قازاقتار ەشۋاقىتتا شىن مۇسىلمان بولماعان" دەگەن جالعان يدەولوگييا بار. بۇل پٸكٸردٸڭ قاتە ەكەنٸنە كٶپتەگەن دەلەل كەلتٸرۋگە بولادى", — دەدٸ مامان.
اسىلبەك ٸزبايىروۆتىڭ زەرتتەۋٸنشە, حانافي مەزھابى التىن وردا كەزەڭٸندەگٸ ٶزبەك حان, ەز-جەنٸبەك حان تۇسىندا ەۋرازييالىق كەڭٸستٸكتە تارادى. وسىلايشا قاراحان دەۋٸرٸ, التىن وردا مەن قازاق حاندىعى كەزەڭدەرٸندەگٸ تاريحي-مەدەني جادىمىزدى جاڭعىرتۋ ارقىلى بٷگٸنگٸ تاڭدا دٸن اتىن جامىلعان ەكسترەميستٸك قۇبىلىستارعا تٶتەپ بەرە الاتىن بٸردەن-بٸر يممۋنيتەت, ياعني قازاق ەكەنٸمٸزبەن ماقتانۋ ارقىلى ٸشتە مىقتى يممۋنيتەت قالىپتاستىرامىز.
"قازاق ەلٸ — الپاۋىت يمپەرييانىڭ مۇراگەرٸ"
قازاقستان كٶپتەگەن ۇلت پەن ۇلىستاردى بٸرٸكتٸرگەن ۇلى تٷركٸلەردٸڭ, سان الۋان دٸندٸ تەڭ ۇستاعان, تولەرانتتى بولا بٸلگەن التىن وردا سەكٸلدٸ ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ الپاۋىت يمپەرييانىڭ مۇراگەرٸ.
"بۇل ٶز كەزەگٸندە كەلەشەكتە "قازاق ۇلتى" مەن "قازاقستاندىق قوعام" دەگەن ديحوتومييانى بٸرجولاتا جويىپ, ۇلتتىق يدەولوگييا تٶڭٸرەگٸندەگٸ بارلىق ٶزەكتٸ مەسەلەنٸڭ نٷكتەسٸن قوياتىنىنا سەنٸمدٸمٸن", — دەدٸ اسىلبەك كەرٸمۇلى.
سٶز سوڭىندا دٸنتانۋشى يسلام دٸنٸنٸڭ بٸردەن-بٸر رەمٸزٸ جەنە قازاقتاردىڭ ساياسي ساناسىنىڭ بٸرتۇتاستىعىنىڭ تاريحي كٶرسەتكٸشٸ بولىپ وتىرعان قوجا احمەت ياسساۋي سىندى كەسەنەلەردٸ كەلەشەك ۇرپاققا دەرٸپتەپ وتىرۋدى ۇسىندى.
