Foto: Aqorda
Qazaqstan qazirgi kezeńde saiasi jańarý men qoǵamdyq damýdyń jańa satysyna qadam basyp otyr. Elde júrgizilip jatqan reformalar memlekettik basqarý júiesin zaman talaptaryna sai qaita qaraýǵa, azamattardyń quqyqtary men erkindikterin keńeitýge, sondai-aq ádiletti jáne ashyq qoǵam qurýǵa baǵyttalǵan. Bul úderistiń negizgi ózegi – Konstitýtsiialyq reformalar.
Qazaqstan Respýblikasynyń 1995 jylǵy 30 tamyzda qabyldanǵan Konstitýtsiiasy táýelsizdiktiń bastapqy kezeńinde memlekettiń irgesin qalaýda sheshýshi ról atqardy. Alaida ýaqyt pen qoǵam talaptarynyń ózgerýine bailanysty Ata zańǵa birqatar túzetýler engizildi. Sonyń ishinde 2022 jylǵy jalpyulttyq referendým men 2025–2026 jyldardaǵy reformalar eldiń saiasi júiesin tereń jańǵyrtýǵa negiz qalap, Konstitýtsiialyq damýdyń jańa kezeńin qalyptastyrdy. Osy reformalar aiasynda qoǵamda Qazaqstannyń basqarý formasyna qatysty, ásirese «sýperprezidenttik júiege kóshý» jóninde túrli pikirler aitylyp júr. Osy oraida Ult.kz tilshisi depýtattardan osy týraly pikirlerin surap kórdi.
Depýtat Abzal Quspannyń aitýynsha, bul model frantsýz Konstitýtsiiasynan alynǵan. Iaǵni, Qazaqstan prezidenttik basqarý nysanyndaǵy memleket bolyp qala beredi.
Foto: Parlament Májilisi
«Bul sýperprezidenttik júie emes, ony kesimdi túrde aita alamyn. Prezident laýazymdy tulǵalardy Parlamentpen kelise otyryp taǵaiyndaidy. Tek eki márte bas tartý bolǵan jaǵdaida ǵana Parlamentke qatysty belgili bir másele týyndaidy. Bul – qajetti ári zańda kózdelgen mehanizm. Frantsiia Konstitýtsiiasymen salystyrsaq, dál osyndai ókilettikter Frantsiia prezidentinde de bar. Negizgi másele – osy normalardyń qalai oryndalatynynda. Men prezidenttik basqarý nysanyn burynnan qoldap kelemin. Qazirgi jaǵdaida, kerisinshe, biz prezidenttiń ainalasyna birigýimiz kerek. Óitkeni ainalamyzda bolyp jatqan geosaiasi ahýal bárine belgili», – dedi Abzal Quspan.
Onyń sózinshe, TMD elderiniń barlyǵynda derlik prezidenttik basqarý nysany ári bul tarihi qajettilik.
«Mundai kezeńde demokratiiamen «oinaýǵa» bolmaidy. Al parlamenttik respýblika týraly aitý tipti múmkin emes. Parlamenttik basqarýdy usynǵanda, onyń naqty mehanizmderi qandai bolatynyn suraý qajet. Bul – qulaqqa jaǵymdy, biraq mazmuny joq uran. Qazaqstannyń saiasi, etnostyq, dini ala-qulalyǵyn eskersek, barlyq sheshimdi Parlament qabyldaityn jaǵdaida eldi qalai basqarýǵa bolady?», – dedi Abzal Quspan.
Sondai-aq, depýatUlt.kz tilshisi «demokratiiamen «oinaýǵa» bolmaidy» dedińiz, sonda biz qandai elmiz?» degen suraǵyna «demokratiialy elmiz» dep qysqa qaiyrdy.
Al depýtat Ermurat Bapi bul Konstitýtsiia jobasynda prezidentke qatysty eshqandai jańa ózgeris engizilmegenin, qoldanystaǵy Konstitýtsiiadaǵy normalar sol kúiinde kóshirilgenin atap ótti.
Foto: Ashyq derekkóz
«Prezidenttiń sailaný merzimi – jeti jyl, bir ret. Bul joba boiynsha da osy norma saqtalady dep oilaimyn. Sondyqtan Qazaqstan sýperprezidenttik deńgeige aýysady degen ýáj aqylǵa qonymsyz. Qazirgi álemdegi turaqsyz jaǵdaida bilik bir ortalyqqa baǵynǵan, monolitti bolýy tiis. Qazir sheshim qabyldaýdy uzaq talqylap, sozbalańǵa salatyn ýaqyt joq. Sheshim bir jerden, naqty ári der kezinde shyǵýy kerek. Áitpese qaterler men táýekelderden keshigip qalýymyz múmkin», – dedi Ermurat Bapi.
Prezidenttiń ókilettigin keńeitetin birde-bir bap ózgermegenin aitqan depýtat Maqsat Tolyqbai depýtattardyń sanyna bailanysty oiymen bólisti.
Foto: Parlament Májilisi
«Prezidenttiń ókilettigin keńeitetin birde-bir bap ózgergen joq. Prezident jeti jylǵa bir ret sailanady. Onyń týystary joǵary laýazymdy qyzmetterge taǵaiyndalmaidy. Sonymen qatar Senat taratylady, bir palataly Parlament qurylady. 145 depýtattyń sany kóp degen pikir aitylyp júr. Alaida salystyrmaly túrde qarasaq, Eýropa elderinde depýtat sany áldeqaida kóp. Mysaly, Portýgaliiada – 230 depýtat, al halqy 3 millionǵa jetpeitin Litvada – 140 depýtat bar. Ol elderde ár 25 myń adamǵa bir depýtattan keledi. Osy ólshemmen eseptesek, bizde 500–600 depýtat bolýy kerek edi. Sondyqtan másele depýtat sanynda emes, sapasynda. Osy turǵydan alǵanda, 145 depýtat logikaǵa syiady dep oilaimyn», – dedi Maqsat Tolyqbai.
Halyq qalaýlylarynyń sózine sensek, júrgizilip jatqan reformalardy Qazaqstannyń sýperprezidenttik modelge bet burýy emes, tarihi jáne saiasi erekshelikterdi eskere otyryp, basqarý júiesin jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan evoliýtsiialyq qadam retinde baǵalaýǵa bolady.
