فوتو: اقوردا
قازاقستان قازٸرگٸ كەزەڭدە ساياسي جاڭارۋ مەن قوعامدىق دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا قادام باسىپ وتىر. ەلدە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمالار مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن زامان تالاپتارىنا ساي قايتا قاراۋعا, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن ەركٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋگە, سونداي-اق ەدٸلەتتٸ جەنە اشىق قوعام قۇرۋعا باعىتتالعان. بۇل ٷدەرٸستٸڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸ – كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1995 جىلعى 30 تامىزدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيياسى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ باستاپقى كەزەڭٸندە مەملەكەتتٸڭ ٸرگەسٸن قالاۋدا شەشۋشٸ رٶل اتقاردى. الايدا ۋاقىت پەن قوعام تالاپتارىنىڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى اتا زاڭعا بٸرقاتار تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلدٸ. سونىڭ ٸشٸندە 2022 جىلعى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم مەن 2025–2026 جىلدارداعى رەفورمالار ەلدٸڭ ساياسي جٷيەسٸن تەرەڭ جاڭعىرتۋعا نەگٸز قالاپ, كونستيتۋتسييالىق دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸن قالىپتاستىردى. وسى رەفورمالار اياسىندا قوعامدا قازاقستاننىڭ باسقارۋ فورماسىنا قاتىستى, ەسٸرەسە «سۋپەرپرەزيدەنتتٸك جٷيەگە كٶشۋ» جٶنٸندە تٷرلٸ پٸكٸرلەر ايتىلىپ جٷر. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ دەپۋتاتتاردان وسى تۋرالى پٸكٸرلەرٸن سۇراپ كٶردٸ.
دەپۋتات ابزال قۇسپاننىڭ ايتۋىنشا, بۇل مودەل فرانتسۋز كونستيتۋتسيياسىنان الىنعان. ياعني, قازاقستان پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ نىسانىنداعى مەملەكەت بولىپ قالا بەرەدٸ.
فوتو: پارلامەنت مەجٸلٸسٸ
«بۇل سۋپەرپرەزيدەنتتٸك جٷيە ەمەس, ونى كەسٸمدٸ تٷردە ايتا الامىن. پرەزيدەنت لاۋازىمدى تۇلعالاردى پارلامەنتپەن كەلٸسە وتىرىپ تاعايىندايدى. تەك ەكٸ مەرتە باس تارتۋ بولعان جاعدايدا عانا پارلامەنتكە قاتىستى بەلگٸلٸ بٸر مەسەلە تۋىندايدى. بۇل – قاجەتتٸ ەرٸ زاڭدا كٶزدەلگەن مەحانيزم. فرانتسييا كونستيتۋتسيياسىمەن سالىستىرساق, دەل وسىنداي ٶكٸلەتتٸكتەر فرانتسييا پرەزيدەنتٸندە دە بار. نەگٸزگٸ مەسەلە – وسى نورمالاردىڭ قالاي ورىندالاتىنىندا. مەن پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ نىسانىن بۇرىننان قولداپ كەلەمٸن. قازٸرگٸ جاعدايدا, كەرٸسٸنشە, بٸز پرەزيدەنتتٸڭ اينالاسىنا بٸرٸگۋٸمٸز كەرەك. ٶيتكەنٸ اينالامىزدا بولىپ جاتقان گەوساياسي احۋال بەرٸنە بەلگٸلٸ», – دەدٸ ابزال قۇسپان.
ونىڭ سٶزٸنشە, تمد ەلدەرٸنٸڭ بارلىعىندا دەرلٸك پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ نىسانى ەرٸ بۇل تاريحي قاجەتتٸلٸك.
«مۇنداي كەزەڭدە دەموكراتييامەن «ويناۋعا» بولمايدى. ال پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكا تۋرالى ايتۋ تٸپتٸ مٷمكٸن ەمەس. پارلامەنتتٸك باسقارۋدى ۇسىنعاندا, ونىڭ ناقتى مەحانيزمدەرٸ قانداي بولاتىنىن سۇراۋ قاجەت. بۇل – قۇلاققا جاعىمدى, بٸراق مازمۇنى جوق ۇران. قازاقستاننىڭ ساياسي, ەتنوستىق, دٸني الا-قۇلالىعىن ەسكەرسەك, بارلىق شەشٸمدٸ پارلامەنت قابىلدايتىن جاعدايدا ەلدٸ قالاي باسقارۋعا بولادى?», – دەدٸ ابزال قۇسپان.
سونداي-اق, دەپۋاتUlt.kz تٸلشٸسٸ «دەموكراتييامەن «ويناۋعا» بولمايدى» دەدٸڭٸز, سوندا بٸز قانداي ەلمٸز?» دەگەن سۇراعىنا «دەموكراتييالى ەلمٸز» دەپ قىسقا قايىردى.
ال دەپۋتات ەرمۇرات باپي بۇل كونستيتۋتسييا جوباسىندا پرەزيدەنتكە قاتىستى ەشقانداي جاڭا ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلمەگەنٸن, قولدانىستاعى كونستيتۋتسيياداعى نورمالار سول كٷيٸندە كٶشٸرٸلگەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
فوتو: اشىق دەرەككٶز
«پرەزيدەنتتٸڭ سايلانۋ مەرزٸمٸ – جەتٸ جىل, بٸر رەت. بۇل جوبا بويىنشا دا وسى نورما ساقتالادى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان قازاقستان سۋپەرپرەزيدەنتتٸك دەڭگەيگە اۋىسادى دەگەن ۋەج اقىلعا قونىمسىز. قازٸرگٸ ەلەمدەگٸ تۇراقسىز جاعدايدا بيلٸك بٸر ورتالىققا باعىنعان, مونوليتتٸ بولۋى تيٸس. قازٸر شەشٸم قابىلداۋدى ۇزاق تالقىلاپ, سوزبالاڭعا سالاتىن ۋاقىت جوق. شەشٸم بٸر جەردەن, ناقتى ەرٸ دەر كەزٸندە شىعۋى كەرەك. ەيتپەسە قاتەرلەر مەن تەۋەكەلدەردەن كەشٸگٸپ قالۋىمىز مٷمكٸن», – دەدٸ ەرمۇرات باپي.
پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸن كەڭەيتەتٸن بٸردە-بٸر باپ ٶزگەرمەگەنٸن ايتقان دەپۋتات ماقسات تولىقباي دەپۋتاتتاردىڭ سانىنا بايلانىستى ويىمەن بٶلٸستٸ.
فوتو: پارلامەنت مەجٸلٸسٸ
«پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸن كەڭەيتەتٸن بٸردە-بٸر باپ ٶزگەرگەن جوق. پرەزيدەنت جەتٸ جىلعا بٸر رەت سايلانادى. ونىڭ تۋىستارى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە تاعايىندالمايدى. سونىمەن قاتار سەنات تاراتىلادى, بٸر پالاتالى پارلامەنت قۇرىلادى. 145 دەپۋتاتتىڭ سانى كٶپ دەگەن پٸكٸر ايتىلىپ جٷر. الايدا سالىستىرمالى تٷردە قاراساق, ەۋروپا ەلدەرٸندە دەپۋتات سانى ەلدەقايدا كٶپ. مىسالى, پورتۋگالييادا – 230 دەپۋتات, ال حالقى 3 ميلليونعا جەتپەيتٸن ليتۆادا – 140 دەپۋتات بار. ول ەلدەردە ەر 25 مىڭ ادامعا بٸر دەپۋتاتتان كەلەدٸ. وسى ٶلشەممەن ەسەپتەسەك, بٸزدە 500–600 دەپۋتات بولۋى كەرەك ەدٸ. سوندىقتان مەسەلە دەپۋتات سانىندا ەمەس, ساپاسىندا. وسى تۇرعىدان العاندا, 145 دەپۋتات لوگيكاعا سىيادى دەپ ويلايمىن», – دەدٸ ماقسات تولىقباي.
حالىق قالاۋلىلارىنىڭ سٶزٸنە سەنسەك, جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمالاردى قازاقستاننىڭ سۋپەرپرەزيدەنتتٸك مودەلگە بەت بۇرۋى ەمەس, تاريحي جەنە ساياسي ەرەكشەلٸكتەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, باسقارۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ەۆوليۋتسييالىق قادام رەتٸندە باعالاۋعا بولادى.
