II bólim
…Ári qarai kettik.
Keiin men sarapshylar keńesiniń quramynan shyǵyp kettim. Óitkeni Sársenova hanymnyń jumys stili men ádisinen kóńilim qaldy. Mysaly, maǵan sarapshylar keńesi otyrystarynyń qalai ótetini unamady...
Birinshiden, oǵan Ortalyq basshysy qatyspaýy kerek edi. Ol sarapshylardyń jumysyna múlde aralaspaýǵa tiis. «Qajet» jobalardy kótermeleýine nemese, kerisinshe, sarapshylardan ózin tym mazasyz úmitkerlerden «qutqarýdy» ótinýine tipti bolmaidy. (Máselen, «Smaǵýl Elýbaidan meni qutqaryńdarshy» dep birneshe ret jalbarynǵan). Áitpese keńes múshelerine ózi maza bermei, psihologiialyq qysym jasaǵan bolyp shyǵady. Al Ortalyqtyń sarapshylar keńesinde negizinen mádenietti, izetti adamdar otyr. Olar Gúlnara Bolatqyzyna «shyǵyp ketińiz» dep týra aita almaidy. Onyń ústine, ózderine aqsha tólep otyrǵan adamǵa...
Óz basym talai halyqaralyq festivaldiń qazylar alqasynyń quramynda boldym, olardyń qalai jumys isteitinin bilemin. Festival basshylarynyń, qatardaǵy uiymdastyrýshylardy aitpaǵannyń ózinde, qazylardyń qasyna jolaýǵa da haqysy joq. Qazylar qalai sheshedi, bul – olardyń kásibi qyzmeti, mindeti. Sońǵy sátke deiin olardyń talqysynyń nátijesin eshkim bilmeýge tiis. Qarapaiym tártip solai.
Keńesten ketýimniń taǵy qandai sebebi bar?
Meniń mundai bylyqqa aralasqym kelmedi. «Lastanýdy» qalamadym. Sarapshylar keńesi músheleriniń bári birdei Ortalyqtyń Mádeniet ministrligimen birlese bylyqtyryp otyrǵan kúmándi tirlikterinen habardar bolmaýy múmkin. Biraq men atalǵan eki vedomstvoda da negizinen kezdeisoq adamdar jumys isteidi dep sol kezde-aq oilaitynmyn, qazir de sol pikirdemin.
Ortalyq týraly jazbamnyń birinshi bóliminde aittym. Búgingi sóz Mádeniet ministrligi jóninde. Menińshe, Qazaqstandy maqsatty túrde jarymester eline ainaldyrý áreketi júrip jatyr. Qalaisha? Aldymen máseleniń túpki mánine úńileiik.
Keiingi 28 jyl boiyna elimizde qanshama mádeniet ministri aýysty. Bul orynda alýan túrli adamdar otyrdy. Kópshiligimen ara-tura bailanys jasaýyma týra keldi. Sol ministrlerdiń báriniń atqarǵan qyzmetiniń jiyntyq áseri – jaǵymdysynan jaǵymsyzy basym. Ózbekáli Jánibekov nemese Kamal-aǵa Smaiylov sekildi tulǵalar qazir joq...
QR Prezidenti janyndaǵy Ulttyq senim keńesiniń alǵashqy basqosýynda meniń el basshylyǵyn mádenietke erekshe kóńil bólýge shaqyrǵanym kópshiliktiń esinde shyǵar (áleýmettik jelilerde sol jiynnyń úzikteri áli júr). Atap aitqanda, men mádeniet salasyna qalǵan-qutqandy ǵana bere salmai, oǵan eleýli qarajat bólý kerektigin usynǵan edim. Sóitsem, men qatelesippin. Osy jyldar boiyna mádenietke aqsha jetkilikti bólinip kelipti. Tek bul qarajat artisterge, rejisserlerge, stsenaristerge, grimerlerge, jaryq berýshilerge, montajdaýshylarǵa, kitaphanashylarǵa, jazýshylarǵa, teatr qairatkerlerine jetpegen... Iaǵni, sol mádenietti «jasaýshylardyń» qolyna timegen. Sondyqtan da bizdiń artister eńbekaqysyn aitýǵa uialady, televiziiadaǵy túrli arzanqol jumystarǵa barady. Toidan toiǵa júgirip, tiyn-tebenge bola qysyla-qymtyryla asaba bolady. Sol saltanattardyń jaryǵyn qoiyp «jaryqshylar» júredi, operatorlarymyz toi túsiredi, sýretshilerimiz solardyń dekoratsiiasyn jasaidy. Qysqasy, bizdiń elde mádenietpen, aǵartýshylyqpen ainalysatyn jannyń bári jan baǵý úshin haltýraǵa júginýge májbúr. Bul túsinikti de: óitkeni, olar memleketten bólingen aqshany kórmeidi. Dálel kerek pe?
Minekeiińiz. Munyń bári de ashyq derekkózderden alynyp otyr.
1994-2019 jyldar aralyǵynda Qazaqstanda birneshe ákimshilik reforma júzege asyp, nátijesinde qazaqstandyqtardyń mádeni deńgeiin kóterý, aqparattyq, jastar jáne til saiasatyn túzip, ony oryndaý, qoǵamdyq kelisimdi qamtamasyz etýge, sport pen týrizmdi damytýǵa baǵyttalǵan sharalardy atqarý jaýapkershiligi túrli memlekettik organdarǵa júkteldi. Osyǵan orai, obektivti analiz jasaý úshin, respýblikalyq biýdjetten osy maqsattarǵa bólingen qarajatty biriktire eseptegen jón.
Sonymen, 1994 jyldan 2019 jylǵa deiin mádenietke, ónerge, sportqa jáne aqparatqa respýblikalyq biýdjetten 1,5 trln. teńge bólinipti – (ulttyq valiýtanyń aýytqymaly baǵamyn eskere otyryp) dollarmen eseptegende bul soma 8,6 mlrd. AQSh dollary bolady. Salystyrsaq, bul soma eldegi ipotekalyq kredit kólemine nemese, aitalyq, Qazaqstan biýdjetiniń defitsitine sáikes keledi (máselen, 2020 jyly QR biýdjetiniń defitsiti 1 598 123 151 teńge bolyp, JIÓ-niń 2,1%-in quraǵan).
Buǵan qosa, bul qarajat – atalǵan shirek ǵasyr ishinde eldiń qorǵanys qabiletin (5,045 trln. teńge) nemese bilim berý salasyn (5,27 trln. teńge) qamtamasyz etýge baǵyttalǵan búkil shyǵynnyń úshten birine sáikes bolyp shyqty. 26 jyl ishinde mádenietke bólingen qarajat búkil memlekettik shyǵyndardyń 1,8%-i bolady eken.
Jalpy, 1994 jyldan 2019 jylǵa deiin mádenietti, sportty, týrizmdi qarjylandyrý teńgemen eseptegende 307 ese, dollarmen baǵalaǵanda 28 ese ósken.
1994-2019 jyldar aralyǵynda otandyq filmder óndirý shyǵyndarynyń ózi 910 ese ósken (1994 j. 8,9 mln. teńgeden 2019 j. 8,1 mlrd. teńgege deiin), al dollarmen eseptesek, bul shyǵyndar 84 ese ulǵaiǵan bolyp shyǵady.
Jalpy osy 25 jyl ishinde kino óndirisi úshin respýblikalyq biýdjetten 68,3 mlrd. teńge bólingen, dollarǵa shaqqanda bul soma 338,5 mln. AQSh dollaryna teń.
Sporttaǵy joǵary jetistikter úshin 1999 jyldan 2019 jylǵa deiin jumsalǵan shyǵyn teńgemen 46 ese, dollarmen 14 ese ósken (1999 j. 565 mln. teńge, 2019 j. 25,9 mlrd. teńge).
Teatrlyq-kontserttik uiymdardy qarjylandyrý 1999-2019 jyldar aralyǵynda 40 ese ósken (1999 jyly – 291 mln. teńge, 2019 jyly – 11,8 mlrd. teńge). Jalpy alǵanda, bul salanyń shyǵyndary 104,4 mlrd. teńgege jetken.
Atalǵan ýaqyt ishinde jastar saiasatyn júzege asyrýǵa jumsalǵan shyǵyndar 65 ese ósken (1999 j. 55 mln. teńge, 2019 j. 3,6 mlrd. teńge). Osy salaǵa jalpy alǵanda 15,4 mlrd. teńge bólingen.
1999-2019 jyldar aralyǵynda áleýmettik mańyzy zor ádebietti basyp shyǵarýǵa baǵyttalǵan shyǵyndar 23 ese ósip (1999 j. 50 mln. teńge, 2019 j. 1,1 mlrd. teńge), jalpy kólemi 18,4 mlrd. teńgege jetken.
Áleýmettik mańyzy zor is-sharalardy qarjylandyrý 1999-2019 jyldar aralyǵynda rekordtyq kórsetkishpen 873 ese ósip (1999 j. 9 mln. teńge, 2019 j. 7,8 mlrd. teńge), uzyn-yrǵasy 58,2 mlrd. teńgeni quraǵan.
Sonymen birge, memlekettik tildi jáne Qazaqstandaǵy basqa da tilderdi damytýǵa baǵyttalǵan shyǵyndar 20 jyl ishinde 7 ese ulǵaiyp, ǵylymdy damytýǵa arnalǵan shyǵyndar 13 ese ósken.
1994 jyldan 2019 jylǵa deiingi mádeniet pen onymen sabaqtas salalardyń jyldyq ortasha shyǵyny 38% ósti, bul – quqyqtyq tártipti (43%), bilim berýdi (41%) qamtamasyz etý shyǵyndarynyń ósýimen shamalas, al eldiń qorǵanysyna jumsalǵan shyǵynnyń jyldyq ortasha ósiminen (29%) birshama joǵary.
Qazir Mádeniet ministrligi jetekshilik etetin atalǵan salalar shyǵyndarynyń mundai qomaqty ósimi osyn salalardaǵy eleýli nátijege ulasa qoiǵan joq.
Máselen, 1996 jyldan 2018 jylǵa deiin Qazaqstan sportshylary qysqy jáne jazǵy Olimpiadalardyń júldeli tuǵyrlarynan kóp kórindi dei almaimyz. Otyz jylǵa jýyq ýaqyt ishinde Qazaqstan sportta jetekshi elderdiń ondyǵyna ene almady, 20-28 oryndar deńgeiinde qaldy.
Halyqtyń jalpy mádenietine kelsek, qazaqstandyqtardyń mádeni deńgeiin kóterýge baǵyttalǵan memlekettik shyǵyndardyń tiimdiligin baǵalaýdyń birden-bir obektivti ólshemi retinde qylmys jasaý deńgeiin ataýǵa bolady, al bul deńgei 2001 jyldan 2018 jylǵa deiin 1,6 ese ósken.
Munyń bári – esep-qisap. Endi naqty adamdarǵa keleiik.
Aqtoty Raiymqulova mádeniet ministri bolyp taǵaiyndalǵan kezde, men, shyny kerek, ań-tań boldym. Túsinemin, kadr jetispeýshiligi barlyq jerde bar, biraq bul memlekettik aýqymdaǵy jaýapty pozitsiia ǵoi. Aqiqatyn aitsam, muny jazý ózim úshin de yńǵaisyz, biraq jazýǵa májbúrmin: Aqtoty Rahmetollaqyzy – bilimi jaǵynan da, dúnietanymy turǵysynan da, jalpy mádeni deńgeii jóninen de mundai joǵary laýazymǵa laiyq tulǵa emes. Taǵy da qaitalaimyn: árine, áiel adam týraly bulai sóileý orynsyz shyǵar, biraq, amal joq, shynym osy. Men bul jerde birinshi kezekte áiel adam jóninde emes, joǵary dárejeli memlekettik sheneýnik, el biliginiń ókili týraly aityp otyrmyn. Onyń ústine, jeke júzdesýlerde men bul oiymdy Aqtoty Rahmetollaqyzynyń ózine de jasyrmai aitqanmyn, iaǵni ol pikirimnen jalpy habardar.
Men nege olai aittym? Óitkeni, bul taǵaiyndaýdyń osyndai saldary bolatynyn aldyn ala sezdim. Qyzmetine kiriskeli Aqtoty Rahmetollaqyzy ne istedi? Eń aldymen avtogenmen qarýlandy da, burynǵy basshynyń jumys alańyn «tazalaýǵa» kiristi. Talai qyzmetkerdi jumystan shyǵardy. Barlyq jerge múlde biliksiz adamdardy otyrǵyzdy. Negizinen, mýzykalyq ortanyń ókilderin – dombyrashylardy, qobyzshylardy, kompozitorlardy, ánshilerdi jáne t.b. iske tartty. Qydyráli Bolmanovty ministrdiń keńesshisi (!) etip aldy. Vitse-ministr etip buryn Qurmanǵazy orkestrine jetekshilik etken Nurǵisa Dáýeshovti qoidy, endi ol kino máselelerimen ainalysyp júr. Aqyrynda, Memlekettik ortalyqtan A.Hasbýlatovty jumystan shyǵaryp, ornyna «Frantsýzskii dom» saýda dúkenderi jelisiniń burynǵy iesi, kei ortalarda atyshýly G.B.Sársenova hanymdy otyrǵyzdy...
Arada jyl ótken joq, Sybailas jemqorlyqqa qarsy kúres komiteti Sársenovanyń ústinen qylmystyq is qozǵady. Ol alaiaqtyq jasap, orasan zor somada qarajat qymqyrdy dep aiyptalýda. Tergeý júrip jatyr. Is barysynda Mádeniet jáne sport ministrligi mádeniet jáne óner departamentiniń basshysy, belgili rejisserler men prodiýserler de jaýapqa tartylýda. Quddy uiymdasqan qylmys top sekildi...
Ári qarai kettik...
Jalǵasy bar
PREZIDENTPEN KELISETIN MÁSELEM QAISY? - I bólim
