پرەزيدەنتپەن كەلٸسەتٸن مەسەلەم قايسى?..

II بٶلٸم 

…ەرٸ قاراي كەتتٸك.

كەيٸن مەن ساراپشىلار كەڭەسٸنٸڭ قۇرامىنان شىعىپ كەتتٸم. ٶيتكەنٸ سەرسەنوۆا حانىمنىڭ جۇمىس ستيلٸ مەن ەدٸسٸنەن كٶڭٸلٸم قالدى. مىسالى, ماعان ساراپشىلار كەڭەسٸ وتىرىستارىنىڭ قالاي ٶتەتٸنٸ ۇنامادى...

بٸرٸنشٸدەن, وعان ورتالىق باسشىسى قاتىسپاۋى كەرەك ەدٸ. ول ساراپشىلاردىڭ جۇمىسىنا مٷلدە ارالاسپاۋعا تيٸس. «قاجەت» جوبالاردى كٶتەرمەلەۋٸنە نەمەسە, كەرٸسٸنشە, ساراپشىلاردان ٶزٸن تىم مازاسىز ٷمٸتكەرلەردەن «قۇتقارۋدى» ٶتٸنۋٸنە تٸپتٸ بولمايدى. (مەسەلەن, «سماعۋل ەلۋبايدان مەنٸ قۇتقارىڭدارشى» دەپ بٸرنەشە رەت جالبارىنعان). ەيتپەسە كەڭەس مٷشەلەرٸنە ٶزٸ مازا بەرمەي, پسيحولوگييالىق قىسىم جاساعان بولىپ شىعادى. ال ورتالىقتىڭ ساراپشىلار كەڭەسٸندە نەگٸزٸنەن مەدەنيەتتٸ, ٸزەتتٸ ادامدار وتىر. ولار گٷلنارا بولاتقىزىنا «شىعىپ كەتٸڭٸز» دەپ تۋرا ايتا المايدى. ونىڭ ٷستٸنە, ٶزدەرٸنە اقشا تٶلەپ وتىرعان ادامعا...

ٶز باسىم تالاي حالىقارالىق فەستيۆالدٸڭ قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىندا بولدىم, ولاردىڭ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸن بٸلەمٸن. فەستيۆال باسشىلارىنىڭ, قاتارداعى ۇيىمداستىرۋشىلاردى ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە, قازىلاردىڭ قاسىنا جولاۋعا دا حاقىسى جوق. قازىلار قالاي شەشەدٸ, بۇل – ولاردىڭ كەسٸبي قىزمەتٸ, مٸندەتٸ. سوڭعى سەتكە دەيٸن ولاردىڭ تالقىسىنىڭ نەتيجەسٸن ەشكٸم بٸلمەۋگە تيٸس. قاراپايىم تەرتٸپ سولاي.

كەڭەستەن كەتۋٸمنٸڭ تاعى قانداي سەبەبٸ بار?

مەنٸڭ مۇنداي بىلىققا ارالاسقىم كەلمەدٸ. «لاستانۋدى» قالامادىم. ساراپشىلار كەڭەسٸ مٷشەلەرٸنٸڭ بەرٸ بٸردەي ورتالىقتىڭ مەدەنيەت مينيسترلٸگٸمەن بٸرلەسە بىلىقتىرىپ وتىرعان كٷمەندٸ تٸرلٸكتەرٸنەن حاباردار بولماۋى مٷمكٸن. بٸراق مەن اتالعان ەكٸ ۆەدومستۆودا دا نەگٸزٸنەن كەزدەيسوق ادامدار جۇمىس ٸستەيدٸ دەپ سول كەزدە-اق ويلايتىنمىن, قازٸر دە سول پٸكٸردەمٸن.

ورتالىق تۋرالى جازبامنىڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸندە ايتتىم. بٷگٸنگٸ سٶز مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ جٶنٸندە. مەنٸڭشە, قازاقستاندى ماقساتتى تٷردە جارىمەستەر ەلٸنە اينالدىرۋ ەرەكەتٸ جٷرٸپ جاتىر. قالايشا? الدىمەن مەسەلەنٸڭ تٷپكٸ مەنٸنە ٷڭٸلەيٸك.

كەيٸنگٸ 28 جىل بويىنا ەلٸمٸزدە قانشاما مەدەنيەت مينيسترٸ اۋىستى. بۇل ورىندا الۋان تٷرلٸ ادامدار وتىردى. كٶپشٸلٸگٸمەن ارا-تۇرا بايلانىس جاساۋىما تۋرا كەلدٸ. سول مينيسترلەردٸڭ بەرٸنٸڭ اتقارعان قىزمەتٸنٸڭ جيىنتىق ەسەرٸ – جاعىمدىسىنان جاعىمسىزى باسىم. ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ نەمەسە كامال-اعا سمايىلوۆ سەكٸلدٸ تۇلعالار قازٸر جوق...

قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ۇلتتىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ العاشقى باسقوسۋىندا مەنٸڭ ەل باسشىلىعىن مەدەنيەتكە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلۋگە شاقىرعانىم كٶپشٸلٸكتٸڭ ەسٸندە شىعار (ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە سول جيىننىڭ ٷزٸكتەرٸ ەلٸ جٷر). اتاپ ايتقاندا, مەن مەدەنيەت سالاسىنا قالعان-قۇتقاندى عانا بەرە سالماي, وعان ەلەۋلٸ قاراجات بٶلۋ كەرەكتٸگٸن ۇسىنعان ەدٸم. سٶيتسەم, مەن قاتەلەسٸپپٸن. وسى جىلدار بويىنا مەدەنيەتكە اقشا جەتكٸلٸكتٸ بٶلٸنٸپ كەلٸپتٸ. تەك بۇل قاراجات ارتيستەرگە, رەجيسسەرلەرگە, ستسەناريستەرگە, گريمەرلەرگە, جارىق بەرۋشٸلەرگە, مونتاجداۋشىلارعا, كٸتاپحاناشىلارعا, جازۋشىلارعا, تەاتر قايراتكەرلەرٸنە جەتپەگەن... ياعني, سول مەدەنيەتتٸ «جاساۋشىلاردىڭ» قولىنا تيمەگەن. سوندىقتان دا بٸزدٸڭ ارتيستەر ەڭبەكاقىسىن ايتۋعا ۇيالادى, تەلەۆيزيياداعى تٷرلٸ ارزانقول جۇمىستارعا بارادى. تويدان تويعا جٷگٸرٸپ, تيىن-تەبەنگە بولا قىسىلا-قىمتىرىلا اسابا بولادى. سول سالتاناتتاردىڭ جارىعىن قويىپ «جارىقشىلار» جٷرەدٸ, وپەراتورلارىمىز توي تٷسٸرەدٸ, سۋرەتشٸلەرٸمٸز سولاردىڭ دەكوراتسيياسىن جاسايدى. قىسقاسى, بٸزدٸڭ ەلدە مەدەنيەتپەن, اعارتۋشىلىقپەن اينالىساتىن جاننىڭ بەرٸ جان باعۋ ٷشٸن حالتۋراعا جٷگٸنۋگە مەجبٷر. بۇل تٷسٸنٸكتٸ دە: ٶيتكەنٸ, ولار مەملەكەتتەن بٶلٸنگەن اقشانى كٶرمەيدٸ. دەلەل كەرەك پە?

مٸنەكەيٸڭٸز. مۇنىڭ بەرٸ دە اشىق دەرەككٶزدەردەن الىنىپ وتىر.

1994-2019 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا بٸرنەشە ەكٸمشٸلٸك رەفورما جٷزەگە اسىپ, نەتيجەسٸندە قازاقستاندىقتاردىڭ مەدەني دەڭگەيٸن كٶتەرۋ, اقپاراتتىق, جاستار جەنە تٸل ساياساتىن تٷزٸپ, ونى ورىنداۋ, قوعامدىق كەلٸسٸمدٸ قامتاماسىز ەتۋگە, سپورت پەن تۋريزمدٸ دامىتۋعا باعىتتالعان شارالاردى اتقارۋ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ تٷرلٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارعا جٷكتەلدٸ. وسىعان وراي, وبەكتيۆتٸ اناليز جاساۋ ٷشٸن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وسى ماقساتتارعا بٶلٸنگەن قاراجاتتى بٸرٸكتٸرە ەسەپتەگەن جٶن. 

سونىمەن, 1994 جىلدان 2019 جىلعا دەيٸن مەدەنيەتكە, ٶنەرگە, سپورتقا جەنە اقپاراتقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,5 ترلن. تەڭگە بٶلٸنٸپتٸ – (ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ اۋىتقىمالى باعامىن ەسكەرە وتىرىپ) دوللارمەن ەسەپتەگەندە بۇل سوما 8,6 ملرد. اقش دوللارى بولادى. سالىستىرساق, بۇل سوما ەلدەگٸ يپوتەكالىق كرەديت كٶلەمٸنە نەمەسە, ايتالىق, قازاقستان بيۋدجەتٸنٸڭ دەفيتسيتٸنە سەيكەس كەلەدٸ (مەسەلەن, 2020 جىلى قر بيۋدجەتٸنٸڭ دەفيتسيتٸ 1 598 123 151 تەڭگە بولىپ, جٸٶ-نٸڭ 2,1%-ٸن قۇراعان). 

بۇعان قوسا, بۇل قاراجات – اتالعان شيرەك عاسىر ٸشٸندە ەلدٸڭ قورعانىس قابٸلەتٸن (5,045 ترلن. تەڭگە) نەمەسە بٸلٸم بەرۋ سالاسىن (5,27 ترلن. تەڭگە) قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بٷكٸل شىعىننىڭ ٷشتەن بٸرٸنە سەيكەس بولىپ شىقتى. 26 جىل ٸشٸندە مەدەنيەتكە بٶلٸنگەن قاراجات بٷكٸل مەملەكەتتٸك شىعىنداردىڭ 1,8%-ٸ بولادى ەكەن.

جالپى, 1994 جىلدان 2019 جىلعا دەيٸن مەدەنيەتتٸ, سپورتتى, تۋريزمدٸ قارجىلاندىرۋ تەڭگەمەن ەسەپتەگەندە 307 ەسە, دوللارمەن باعالاعاندا 28 ەسە ٶسكەن. 

1994-2019 جىلدار ارالىعىندا وتاندىق فيلمدەر ٶندٸرۋ شىعىندارىنىڭ ٶزٸ 910 ەسە ٶسكەن (1994 ج. 8,9 ملن. تەڭگەدەن 2019 ج. 8,1 ملرد. تەڭگەگە دەيٸن), ال دوللارمەن ەسەپتەسەك, بۇل شىعىندار 84 ەسە ۇلعايعان بولىپ شىعادى.

جالپى وسى 25 جىل ٸشٸندە كينو ٶندٸرٸسٸ ٷشٸن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 68,3 ملرد. تەڭگە بٶلٸنگەن, دوللارعا شاققاندا بۇل سوما 338,5 ملن. اقش دوللارىنا تەڭ.

سپورتتاعى جوعارى جەتٸستٸكتەر ٷشٸن 1999 جىلدان 2019 جىلعا دەيٸن جۇمسالعان شىعىن تەڭگەمەن 46 ەسە, دوللارمەن 14 ەسە ٶسكەن (1999 ج. 565 ملن. تەڭگە, 2019 ج. 25,9 ملرد. تەڭگە). 

تەاترلىق-كونتسەرتتٸك ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋ 1999-2019 جىلدار ارالىعىندا 40 ەسە ٶسكەن (1999 جىلى – 291 ملن. تەڭگە, 2019 جىلى – 11,8 ملرد. تەڭگە). جالپى العاندا, بۇل سالانىڭ شىعىندارى 104,4 ملرد. تەڭگەگە جەتكەن.

اتالعان ۋاقىت ٸشٸندە جاستار ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋعا جۇمسالعان شىعىندار 65 ەسە ٶسكەن (1999 ج. 55 ملن. تەڭگە, 2019 ج. 3,6 ملرد. تەڭگە). وسى سالاعا جالپى العاندا 15,4 ملرد. تەڭگە بٶلٸنگەن.

1999-2019 جىلدار ارالىعىندا ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى زور ەدەبيەتتٸ باسىپ شىعارۋعا باعىتتالعان شىعىندار 23 ەسە ٶسٸپ (1999 ج. 50 ملن. تەڭگە, 2019 ج. 1,1 ملرد. تەڭگە), جالپى كٶلەمٸ 18,4 ملرد. تەڭگەگە جەتكەن.

ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى زور ٸس-شارالاردى قارجىلاندىرۋ 1999-2019 جىلدار ارالىعىندا رەكوردتىق كٶرسەتكٸشپەن 873 ەسە ٶسٸپ (1999 ج. 9 ملن. تەڭگە, 2019 ج. 7,8 ملرد. تەڭگە), ۇزىن-ىرعاسى 58,2 ملرد. تەڭگەنٸ قۇراعان.

سونىمەن بٸرگە, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جەنە قازاقستانداعى باسقا دا تٸلدەردٸ دامىتۋعا باعىتتالعان شىعىندار 20 جىل ٸشٸندە 7 ەسە ۇلعايىپ, عىلىمدى دامىتۋعا ارنالعان شىعىندار 13 ەسە ٶسكەن.

1994 جىلدان 2019 جىلعا دەيٸنگٸ مەدەنيەت پەن ونىمەن ساباقتاس سالالاردىڭ جىلدىق ورتاشا شىعىنى 38% ٶستٸ, بۇل – قۇقىقتىق تەرتٸپتٸ (43%), بٸلٸم بەرۋدٸ (41%) قامتاماسىز ەتۋ شىعىندارىنىڭ ٶسۋٸمەن شامالاس, ال ەلدٸڭ قورعانىسىنا جۇمسالعان شىعىننىڭ جىلدىق ورتاشا ٶسٸمٸنەن (29%) بٸرشاما جوعارى.

قازٸر مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن اتالعان سالالار شىعىندارىنىڭ مۇنداي قوماقتى ٶسٸمٸ وسىن سالالارداعى ەلەۋلٸ نەتيجەگە ۇلاسا قويعان جوق.

مەسەلەن, 1996 جىلدان 2018 جىلعا دەيٸن قازاقستان سپورتشىلارى قىسقى جەنە جازعى وليمپيادالاردىڭ جٷلدەلٸ تۇعىرلارىنان كٶپ كٶرٸندٸ دەي المايمىز. وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت ٸشٸندە قازاقستان سپورتتا جەتەكشٸ ەلدەردٸڭ وندىعىنا ەنە المادى, 20-28 ورىندار دەڭگەيٸندە قالدى.
حالىقتىڭ جالپى مەدەنيەتٸنە كەلسەك, قازاقستاندىقتاردىڭ مەدەني دەڭگەيٸن كٶتەرۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتٸك شىعىنداردىڭ تيٸمدٸلٸگٸن باعالاۋدىڭ بٸردەن-بٸر وبەكتيۆتٸ ٶلشەمٸ رەتٸندە قىلمىس جاساۋ دەڭگەيٸن اتاۋعا بولادى, ال بۇل دەڭگەي 2001 جىلدان 2018 جىلعا دەيٸن 1,6 ەسە ٶسكەن.

مۇنىڭ بەرٸ – ەسەپ-قيساپ. ەندٸ ناقتى ادامدارعا كەلەيٸك.

اقتوتى رايىمقۇلوۆا مەدەنيەت مينيسترٸ بولىپ تاعايىندالعان كەزدە, مەن, شىنى كەرەك, اڭ-تاڭ بولدىم. تٷسٸنەمٸن, كادر جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ بارلىق جەردە بار, بٸراق بۇل مەملەكەتتٸك اۋقىمداعى جاۋاپتى پوزيتسييا عوي. اقيقاتىن ايتسام, مۇنى جازۋ ٶزٸم ٷشٸن دە ىڭعايسىز, بٸراق جازۋعا مەجبٷرمٸن: اقتوتى راحمەتوللاقىزى – بٸلٸمٸ جاعىنان دا, دٷنيەتانىمى تۇرعىسىنان دا, جالپى مەدەني دەڭگەيٸ جٶنٸنەن دە مۇنداي جوعارى لاۋازىمعا لايىق تۇلعا ەمەس. تاعى دا قايتالايمىن: ەرينە, ەيەل ادام تۋرالى بۇلاي سٶيلەۋ ورىنسىز شىعار, بٸراق, امال جوق, شىنىم وسى. مەن بۇل جەردە بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەيەل ادام جٶنٸندە ەمەس, جوعارى دەرەجەلٸ مەملەكەتتٸك شەنەۋنٸك, ەل بيلٸگٸنٸڭ ٶكٸلٸ تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. ونىڭ ٷستٸنە, جەكە جٷزدەسۋلەردە مەن بۇل ويىمدى اقتوتى راحمەتوللاقىزىنىڭ ٶزٸنە دە جاسىرماي ايتقانمىن, ياعني ول پٸكٸرٸمنەن جالپى حاباردار.

مەن نەگە ولاي ايتتىم? ٶيتكەنٸ, بۇل تاعايىنداۋدىڭ وسىنداي سالدارى بولاتىنىن الدىن الا سەزدٸم. قىزمەتٸنە كٸرٸسكەلٸ اقتوتى راحمەتوللاقىزى نە ٸستەدٸ? ەڭ الدىمەن اۆتوگەنمەن قارۋلاندى دا, بۇرىنعى باسشىنىڭ جۇمىس الاڭىن «تازالاۋعا» كٸرٸستٸ. تالاي قىزمەتكەردٸ جۇمىستان شىعاردى. بارلىق جەرگە مٷلدە بٸلٸكسٸز ادامداردى وتىرعىزدى. نەگٸزٸنەن, مۋزىكالىق ورتانىڭ ٶكٸلدەرٸن – دومبىراشىلاردى, قوبىزشىلاردى, كومپوزيتورلاردى, ەنشٸلەردٸ جەنە ت.ب. ٸسكە تارتتى. قىدىرەلٸ بولمانوۆتى مينيستردٸڭ كەڭەسشٸسٸ (!) ەتٸپ الدى. ۆيتسە-مينيستر ەتٸپ بۇرىن قۇرمانعازى وركەسترٸنە جەتەكشٸلٸك ەتكەن نۇرعيسا دەۋەشوۆتٸ قويدى, ەندٸ ول كينو مەسەلەلەرٸمەن اينالىسىپ جٷر. اقىرىندا, مەملەكەتتٸك ورتالىقتان ا.حاسبۋلاتوۆتى جۇمىستان شىعارىپ, ورنىنا «فرانتسۋزسكيي دوم» ساۋدا دٷكەندەرٸ جەلٸسٸنٸڭ بۇرىنعى يەسٸ, كەي ورتالاردا اتىشۋلى گ.ب.سەرسەنوۆا حانىمدى وتىرعىزدى...

ارادا جىل ٶتكەن جوق, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەس كوميتەتٸ سەرسەنوۆانىڭ ٷستٸنەن قىلمىستىق ٸس قوزعادى. ول الاياقتىق جاساپ, وراسان زور سومادا قاراجات قىمقىردى دەپ ايىپتالۋدا. تەرگەۋ جٷرٸپ جاتىر. ٸس بارىسىندا مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ مەدەنيەت جەنە ٶنەر دەپارتامەنتٸنٸڭ باسشىسى, بەلگٸلٸ رەجيسسەرلەر مەن پروديۋسەرلەر دە جاۋاپقا تارتىلۋدا. قۇددى ۇيىمداسقان قىلمىس توپ سەكٸلدٸ...

ەرٸ قاراي كەتتٸك... 

جالعاسى بار

پرەزيدەنتپەن كەلٸسەتٸن مەسەلەم قايسى? - I بٶلٸم