«Akademik Prezidentke Ashyq hat jazdy» taqyrybynda «Ult portalynda» jariialanǵan ekonomist-ǵalym Orazaly Sábdenniń haty az ǵana ýaqytta 48 myńnan astam qaralym jinady. Facebook.com, Whatsapp syndy jelilerde kóshirilip basylyp, halyq arasyna keń tarap ketti.
Munyń ózi qazirgi qoǵamnyń bei-jai kúiden airylyp, ainalamyzda bolyp jatqan nárselerdi jiti qadaǵalap otyrǵandyǵyn ańǵartsa kerek.
Óz hatynda ǵalym, eń aldymen, avtourylar qolynan qapyda qaza bolǵan Denis Tenniń ólimine qaiǵyryp, kóńil aitady.
Ǵylymmen qatar, saiasi kózqarasyn da ashyq bildirip júrgen Orazaly Sábdenniń ózi jasóspirim shaǵynan bastap sporttyń on eki túrimen ainalysqan, sonyń ishinde jiyrma jasynda kúresten KSRO sport sheberi, Qazaqstan chempiony atanǵany belgili. Sondyqtan, akademiktiń bulaisha qolyna qalam alýyn, aldymen, sportshynyń sportshyǵa qurmeti dep bilý kerek.
«Bai men kedeidiń, bilik pen halyqtyń arasy alshaqtaǵan kezeńdi bastan keship otyrmyz», - dep, qazirgi áleýmettik halimizdiń naqty baǵasyn bergen Orazaly Sábden jastai qyrshynynan qiylǵan Denistiń ólimine qabyrǵasy qaiysa otyryp jazǵan Ashyq hatynan, sonymen qatar, qylmys jailaǵan búgingi qoǵamnyń túitkildi máselelerin sheshýdiń ýaqyt kúttirmeitin másele ekenine nazar aýdartqysy keletinin ańǵarýǵa bolady.
Avtomobil ainasyn urlaimyn dep, kisi pyshaqtap, qolǵa túsken jas jigitter óz jazasyn alar, alaida, jastardy qylmysqa ne itermeleidi, nelikten bizdiń qoǵamda ury-qary, adam zorlaýshylar men pedofilder kóbeiip ketti, sonyń sebebin anyqtap, qazirden aldyn alý kerek siiaqty.
Óziniń «Abai jáne qazaq eliniń bolashaǵy» kitabynda: «Osynshama bailyqtyń ústinde otyryp, Abaisha aitqanda, nelikten sheńgel shainap júrmiz?», - degen Orazaly Sábden sóziniń jany bar. 90-shy jyldary ǵalym Maqash Tátimov júieli júrgizgen «táýelsiz qazaq demografiiasyn ósirý» jobasy óz maqsatyna jetip, elimizde «bebi-bým» bolǵanymen, keiin ony qarjylandyrý jaǵy eskerýsiz qaldy. Al endi sol balalar ne jep, ne kórip ósti? Bir rettik beriletin járdemaqy mardymsyz, kóp balaly analarǵa beriletin jáne múgedek balalardyń járdemaqysynyń kólemi de óte az. Jas bosanǵan anaǵa tiesili azǵana járdemaqyǵa qol jetkizý úshin qyrýar qujat jinaý kerek, eger bir-eki taýyǵyń bolsa, odan da qaǵylasyń. Osyndai bir bar, bir joq jaǵdaida ósken baladan qandai bilim, qandai tárbie kútýge bolamyz?
Kámelettik jasqa jetkende, qatarymyzǵa kim bolyp qosylmaq?
Keibireý oilaǵan shyǵar: «Kedei bolǵanyńa áreket etpegen, biznespen ainalyspaǵan óziń kináli», - dep. Alaida, qoǵamnyń sol bir qor parasy jetilip, qylmysker bolyp, ekinshi parasyn óltirip, tonap jatsa, erteńgi qoǵam baqýattyǵy, qaýipsizdigi úshin bul durys sheshim emes, árine!
Qazirdiń ózinde kórshi Reseide birinshi balaǵa 250 myń rýbl, ekinshi balaǵa 270 myń rýbl, oǵan qosa, 10 sotyq jer, nemese sonyń aqshasy beriledi eken. Buny belgili telejúrgizýshi Aigúl Múkei zerttep, óz «Instagramm» paraqshasynda jazdy. Al, bul kezde qazaq analary 70-80 myń teńgeni qanaǵat qylmaqshy.
Endi qazir bizdiń ózimiz qoldan ósirgen jas qylmyskerlerdi aiyptap, jazalaǵymyz keledi.
Ondailar búgin túrmede tolyp otyr. Ana men balanyń jaǵdaiyna qazirden kóńil aýdarmasaq, olar ústi-ústine údep óse bermek, qoǵamǵa dendep ene bermek. Sonda elimizdiń qabyrǵasyn erteń kim kóteredi, qazaqty kim kóbeitedi?
Gúljan Erǵalieva syndy qalada týǵan, orystanǵan qazaqtardyń bir parasy: «Mambetterdi aýyldaryna qýyp, Almaty men Astanaǵa kirgizbeý kerek», - dep qiǵylyq salýda. Olar kóp keleńsizdiktiń sebebin aýyldan kelgen qazaqtardan kóredi jáne olardy aýylǵa izoliatsiialaý arqyly qalyptasqan jaǵdaidy sheshýge bolady dep oilaidy.
Al ziialy qaýym ókilderi men qoǵam belsendileri bolsa, QR Ishki ister ministri Qalmuhanbet Qasymovtyń otstavkaǵa ketýin talap etsek, jaǵdaidy basqa qyrynan sheshýge bolady degen pikirde. Alaida, qoǵamdaǵy osy bir tolqýdy, ózine qaratylyp aitylǵan ashy sózdi ministr qaperine de alǵan joq, dál osy kezde josparly issaparyna ketken ol kisi halyqqa jaýap berýdi oiyna da almaǵan tárizdi.
Denis baýyrymyzdyń jambasy jerge timei jatyp, qylmys bolǵan jerge taiaý turatyn jazýshy Ilia Odegovtyń jeke kóligine de shabýyl jasaldy. Jazýshy Odegovpen qatar, urydan opyq jegen basqa da kóp qazaqstandyqtar politsiia qyzmetkerleriniń oqiǵa ornyna kelýge asyqpaitynyn, kelgen kúnde de kóp qaǵaz toltyrýmen ýaqytty alyp, qylmyskerdiń iz sýytýyna kóp jaǵdaida ózderi jol beretinin ashyna aitady.
Saiasattanýshy, qoǵam qairatkeri Aidos Sarym avtobólshek satatyn bes bazardy aralaǵanda, túigen oiyn: «bul qylmystyń úlken rezonans týdyrýynyń sebebi, bizdiń qoǵamdyq orta men elimizdegi qoǵamdyq qatynastardyń ózi osy azamattardy qylmysqa baýlityn siiaqty», - dep, júielei kele, Almaty qalasynda etek alǵan uialy telefon, avtonyń usaq-túiek bólshekterin urlaý siiaqty tiptik qylmys túrleri qalyptasqanyn aitady. Eń soraqysy, osynyń ainalasynda kriminaldy kóleńkeli biznes paida bolǵan. «Osyndai naryq bar kezde mundai qylmysty toqtatý múmkin emes, endeshe, Qazaqstanda biznes klimatty, onyń ishinde týristik biznesti damytyp, qalyptastyramyz deý – bos sóz bolyp qalmaq», - deidi Aidos Sarym.
Akademik Orazaly Sábden bolsa, elimizdegi urlyq, tonaý, adam óltirý syndy keleńsizdikterdiń tamyry áleýmettiń kedeishiliginde, jumyssyzdyǵynda jatyr degendi durys aitady. «Jumyssyzdyq (2,7 mln. jumyssyz ózin-ózi qamtamasyz etedi deidi, biraq bul shyndyqqa janaspaityny anyq). Eger bizdegi 4,9 % jumyssyzdyq ras bolsa, onda Álemdik Ginnester kitabyna naǵyp kire salmaimyz?», - deidi ol Prezidentke hatynda.
Halyqtyń áleýmettik deńgeiin kóterip, bilim men mádeniet sapasyn kótermei, qoǵamdaǵy qylmys tiylmasy anyq. Sebebi, joqshylyq, kedeishilik mol aqshaǵa ońai jolmen qol jetkizýge – qylmysqa jeteleidi, nátijesinde, tepse temir úzetin qarakózder otbasyn quryp, tal ósirip, urpaq órbitýdiń ornyna, túrmelerde tolyp otyrǵany taǵy ras. Kerisinshe, aýyr qylmys jasap, úsh jyl buryn 18 jylǵa sottalǵan Qairat Jamaliev siiaqty qaltaly qylmyskerler bostandyqty shekteý oryndarynyn tez bosap shyǵyp jatady.
Sarapshy mamandar eldegi zańnyń «izgiligi» halyqtyń áleýmettik jaǵdaiyna sai kelmegendikten, ýaqyt ótken saiyn jandanyp, kúsh alyp bara jatqan qylmys ortasyna asa ońtaily ekenin, usaq qylmys jasaýshylarǵa keshirimniń kóptigin aitady.
Búginde qara halyqqa memleket tarapynan jeńildikten góri salynatyn salyq kóp. Qazaqstandyqtar tapa-tal túste qylmyskerge tap kelip qalýdan qorqady, «qarý alyp júrýge ruqsat berilsin» degen nárse de aitylyp jatyr.
Memleket tarapy zań shyǵarýda halyqpen sanaspaityny qynjyltady, aitalyq, kúni keshe ǵana «Azamattardyń kólik, úi-jai satýynan 10% zeinetaqy jinaý qoryna aýdarylatyny zańdastyrylǵany» jariia bolyp, halyqtyń odan saiyn ashý-yzasyn týdyrdy.
Prezidentke jazǵan bul Ashyq hatynda akademik Orazaly Sábden búginde elimizde asa asqynyp ketken dert – beleń alǵan keleńsizdikterdi sheshý úshin shuǵyl áreket kerek, memleketti jańa jolǵa salý – ýaqyt kúttirmeitin másele, osy suraqtardyń tóńireginde turaqty memlekettik ulttyq Keńes qurylýy kerek degendi aitady. Ǵalymnyń oiynsha, bul Keńeske halyqtyń arasynan maqtaý-madaqtan alys, keleli oi aita alatyn, is jasai alatyn, tabanynyń búdiri bar azamattar kirýi kerek.
«Qurmetti Elbasy, eldegi beleń alyp, asqynǵan keleńsizdikterge shuǵyl túrde nazar aýdarýyńyzdy suraimyn!» - deidi akademik.
Ǵalymnyń pikirine jazýshy, professor Sovet-Han Ǵabbasuly, sonymen qatar, birqatar «elim» degen azamattar ún qosyp, pikir jazdy.
Halyq atynan sóz alǵan Orazaly Sábden bir-aq nárseni talap etedi: elimizde adam quqyǵy, adam qaýipsizdigine jaǵdai jasalsa. Qazaqstan azamaty baqýatty ómir súrýi úshin materialdyq jaǵdaiy, baspana máselesi sheshilse.
90-shy jyldary halyq pen bilik tarapy ózara kelisimge kelip, halyq tarapy óz qaýipsizdigi men ómirin qoldaryna senip tabystaǵan bolatyn.
Alaida, Konstitýtsiiada aiqyn jazylyp, kórsetilgen sol kelisim qazir óreskel buzylyp otyrǵany kórinedi.
Anar Qabylqaq, jazýshy
