«اكادەميك پرەزيدەنتكە اشىق حات جازدى» تاقىرىبىندا «ۇلت پورتالىندا» جارييالانعان ەكونوميست-عالىم ورازالى سەبدەننٸڭ حاتى از عانا ۋاقىتتا 48 مىڭنان استام قارالىم جينادى. Facebook.com, Whatsapp سىندى جەلٸلەردە كٶشٸرٸلٸپ باسىلىپ, حالىق اراسىنا كەڭ تاراپ كەتتٸ.
مۇنىڭ ٶزٸ قازٸرگٸ قوعامنىڭ بەي-جاي كٷيدەن ايرىلىپ, اينالامىزدا بولىپ جاتقان نەرسەلەردٸ جٸتٸ قاداعالاپ وتىرعاندىعىن اڭعارتسا كەرەك.
ٶز حاتىندا عالىم, ەڭ الدىمەن, اۆتوۇرىلار قولىنان قاپىدا قازا بولعان دەنيس تەننٸڭ ٶلٸمٸنە قايعىرىپ, كٶڭٸل ايتادى.
عىلىممەن قاتار, ساياسي كٶزقاراسىن دا اشىق بٸلدٸرٸپ جٷرگەن ورازالى سەبدەننٸڭ ٶزٸ جاسٶسپٸرٸم شاعىنان باستاپ سپورتتىڭ ون ەكٸ تٷرٸمەن اينالىسقان, سونىڭ ٸشٸندە جيىرما جاسىندا كٷرەستەن كسرو سپورت شەبەرٸ, قازاقستان چەمپيونى اتانعانى بەلگٸلٸ. سوندىقتان, اكادەميكتٸڭ بۇلايشا قولىنا قالام الۋىن, الدىمەن, سپورتشىنىڭ سپورتشىعا قۇرمەتٸ دەپ بٸلۋ كەرەك.
«باي مەن كەدەيدٸڭ, بيلٸك پەن حالىقتىڭ اراسى الشاقتاعان كەزەڭدٸ باستان كەشٸپ وتىرمىز», - دەپ, قازٸرگٸ ەلەۋمەتتٸك حالٸمٸزدٸڭ ناقتى باعاسىن بەرگەن ورازالى سەبدەن جاستاي قىرشىنىنان قيىلعان دەنيستٸڭ ٶلٸمٸنە قابىرعاسى قايىسا وتىرىپ جازعان اشىق حاتىنان, سونىمەن قاتار, قىلمىس جايلاعان بٷگٸنگٸ قوعامنىڭ تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەرٸن شەشۋدٸڭ ۋاقىت كٷتتٸرمەيتٸن مەسەلە ەكەنٸنە نازار اۋدارتقىسى كەلەتٸنٸن اڭعارۋعا بولادى.
اۆتوموبيل ايناسىن ۇرلايمىن دەپ, كٸسٸ پىشاقتاپ, قولعا تٷسكەن جاس جٸگٸتتەر ٶز جازاسىن الار, الايدا, جاستاردى قىلمىسقا نە يتەرمەلەيدٸ, نەلٸكتەن بٸزدٸڭ قوعامدا ۇرى-قارى, ادام زورلاۋشىلار مەن پەدوفيلدەر كٶبەيٸپ كەتتٸ, سونىڭ سەبەبٸن انىقتاپ, قازٸردەن الدىن الۋ كەرەك سيياقتى.
ٶزٸنٸڭ «اباي جەنە قازاق ەلٸنٸڭ بولاشاعى» كٸتابىندا: «وسىنشاما بايلىقتىڭ ٷستٸندە وتىرىپ, ابايشا ايتقاندا, نەلٸكتەن شەڭگەل شايناپ جٷرمٸز?», - دەگەن ورازالى سەبدەن سٶزٸنٸڭ جانى بار. 90-شى جىلدارى عالىم ماقاش تەتٸموۆ جٷيەلٸ جٷرگٸزگەن «تەۋەلسٸز قازاق دەموگرافيياسىن ٶسٸرۋ» جوباسى ٶز ماقساتىنا جەتٸپ, ەلٸمٸزدە «بەبي-بۋم» بولعانىمەن, كەيٸن ونى قارجىلاندىرۋ جاعى ەسكەرۋسٸز قالدى. ال ەندٸ سول بالالار نە جەپ, نە كٶرٸپ ٶستٸ? بٸر رەتتٸك بەرٸلەتٸن جەردەماقى ماردىمسىز, كٶپ بالالى انالارعا بەرٸلەتٸن جەنە مٷگەدەك بالالاردىڭ جەردەماقىسىنىڭ كٶلەمٸ دە ٶتە از. جاس بوسانعان اناعا تيەسٸلٸ ازعانا جەردەماقىعا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن قىرۋار قۇجات جيناۋ كەرەك, ەگەر بٸر-ەكٸ تاۋىعىڭ بولسا, ودان دا قاعىلاسىڭ. وسىنداي بٸر بار, بٸر جوق جاعدايدا ٶسكەن بالادان قانداي بٸلٸم, قانداي تەربيە كٷتۋگە بولامىز?
كەمەلەتتٸك جاسقا جەتكەندە, قاتارىمىزعا كٸم بولىپ قوسىلماق?
كەيبٸرەۋ ويلاعان شىعار: «كەدەي بولعانىڭا ەرەكەت ەتپەگەن, بيزنەسپەن اينالىسپاعان ٶزٸڭ كٸنەلٸ», - دەپ. الايدا, قوعامنىڭ سول بٸر قور پاراسى جەتٸلٸپ, قىلمىسكەر بولىپ, ەكٸنشٸ پاراسىن ٶلتٸرٸپ, توناپ جاتسا, ەرتەڭگٸ قوعام باقۋاتتىعى, قاۋٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن بۇل دۇرىس شەشٸم ەمەس, ەرينە!
قازٸردٸڭ ٶزٸندە كٶرشٸ رەسەيدە بٸرٸنشٸ بالاعا 250 مىڭ رۋبل, ەكٸنشٸ بالاعا 270 مىڭ رۋبل, وعان قوسا, 10 سوتىق جەر, نەمەسە سونىڭ اقشاسى بەرٸلەدٸ ەكەن. بۇنى بەلگٸلٸ تەلەجٷرگٸزۋشٸ ايگٷل مٷكەي زەرتتەپ, ٶز «ينستاگرامم» پاراقشاسىندا جازدى. ال, بۇل كەزدە قازاق انالارى 70-80 مىڭ تەڭگەنٸ قاناعات قىلماقشى.
ەندٸ قازٸر بٸزدٸڭ ٶزٸمٸز قولدان ٶسٸرگەن جاس قىلمىسكەرلەردٸ ايىپتاپ, جازالاعىمىز كەلەدٸ.
وندايلار بٷگٸن تٷرمەدە تولىپ وتىر. انا مەن بالانىڭ جاعدايىنا قازٸردەن كٶڭٸل اۋدارماساق, ولار ٷستٸ-ٷستٸنە ٷدەپ ٶسە بەرمەك, قوعامعا دەندەپ ەنە بەرمەك. سوندا ەلٸمٸزدٸڭ قابىرعاسىن ەرتەڭ كٸم كٶتەرەدٸ, قازاقتى كٸم كٶبەيتەدٸ?
گٷلجان ەرعاليەۆا سىندى قالادا تۋعان, ورىستانعان قازاقتاردىڭ بٸر پاراسى: «مامبەتتەردٸ اۋىلدارىنا قۋىپ, الماتى مەن استاناعا كٸرگٸزبەۋ كەرەك», - دەپ قيعىلىق سالۋدا. ولار كٶپ كەلەڭسٸزدٸكتٸڭ سەبەبٸن اۋىلدان كەلگەن قازاقتاردان كٶرەدٸ جەنە ولاردى اۋىلعا يزولياتسييالاۋ ارقىلى قالىپتاسقان جاعدايدى شەشۋگە بولادى دەپ ويلايدى.
ال زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ مەن قوعام بەلسەندٸلەرٸ بولسا, قر ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ قالمۇحانبەت قاسىموۆتىڭ وتستاۆكاعا كەتۋٸن تالاپ ەتسەك, جاعدايدى باسقا قىرىنان شەشۋگە بولادى دەگەن پٸكٸردە. الايدا, قوعامداعى وسى بٸر تولقۋدى, ٶزٸنە قاراتىلىپ ايتىلعان اششى سٶزدٸ مينيستر قاپەرٸنە دە العان جوق, دەل وسى كەزدە جوسپارلى ٸسساپارىنا كەتكەن ول كٸسٸ حالىققا جاۋاپ بەرۋدٸ ويىنا دا الماعان تەرٸزدٸ.
دەنيس باۋىرىمىزدىڭ جامباسى جەرگە تيمەي جاتىپ, قىلمىس بولعان جەرگە تاياۋ تۇراتىن جازۋشى يليا ودەگوۆتىڭ جەكە كٶلٸگٸنە دە شابۋىل جاسالدى. جازۋشى ودەگوۆپەن قاتار, ۇرىدان وپىق جەگەن باسقا دا كٶپ قازاقستاندىقتار پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ وقيعا ورنىنا كەلۋگە اسىقپايتىنىن, كەلگەن كٷندە دە كٶپ قاعاز تولتىرۋمەن ۋاقىتتى الىپ, قىلمىسكەردٸڭ ٸز سۋىتۋىنا كٶپ جاعدايدا ٶزدەرٸ جول بەرەتٸنٸن اشىنا ايتادى.
ساياساتتانۋشى, قوعام قايراتكەرٸ ايدوس سارىم اۆتوبٶلشەك ساتاتىن بەس بازاردى ارالاعاندا, تٷيگەن ويىن: «بۇل قىلمىستىڭ ٷلكەن رەزونانس تۋدىرۋىنىڭ سەبەبٸ, بٸزدٸڭ قوعامدىق ورتا مەن ەلٸمٸزدەگٸ قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ٶزٸ وسى ازاماتتاردى قىلمىسقا باۋليتىن سيياقتى», - دەپ, جٷيەلەي كەلە, الماتى قالاسىندا ەتەك العان ۇيالى تەلەفون, اۆتونىڭ ۇساق-تٷيەك بٶلشەكتەرٸن ۇرلاۋ سيياقتى تيپتٸك قىلمىس تٷرلەرٸ قالىپتاسقانىن ايتادى. ەڭ سوراقىسى, وسىنىڭ اينالاسىندا كريمينالدى كٶلەڭكەلٸ بيزنەس پايدا بولعان. «وسىنداي نارىق بار كەزدە مۇنداي قىلمىستى توقتاتۋ مٷمكٸن ەمەس, ەندەشە, قازاقستاندا بيزنەس كليماتتى, ونىڭ ٸشٸندە تۋريستٸك بيزنەستٸ دامىتىپ, قالىپتاستىرامىز دەۋ – بوس سٶز بولىپ قالماق», - دەيدٸ ايدوس سارىم.
اكادەميك ورازالى سەبدەن بولسا, ەلٸمٸزدەگٸ ۇرلىق, توناۋ, ادام ٶلتٸرۋ سىندى كەلەڭسٸزدٸكتەردٸڭ تامىرى ەلەۋمەتتٸڭ كەدەيشٸلٸگٸندە, جۇمىسسىزدىعىندا جاتىر دەگەندٸ دۇرىس ايتادى. «جۇمىسسىزدىق (2,7 ملن. جۇمىسسىز ٶزٸن-ٶزٸ قامتاماسىز ەتەدٸ دەيدٸ, بٸراق بۇل شىندىققا جاناسپايتىنى انىق). ەگەر بٸزدەگٸ 4,9 % جۇمىسسىزدىق راس بولسا, وندا ەلەمدٸك گيننەستەر كٸتابىنا ناعىپ كٸرە سالمايمىز?», - دەيدٸ ول پرەزيدەنتكە حاتىندا.
حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك دەڭگەيٸن كٶتەرٸپ, بٸلٸم مەن مەدەنيەت ساپاسىن كٶتەرمەي, قوعامداعى قىلمىس تيىلماسى انىق. سەبەبٸ, جوقشىلىق, كەدەيشٸلٸك مول اقشاعا وڭاي جولمەن قول جەتكٸزۋگە – قىلمىسقا جەتەلەيدٸ, نەتيجەسٸندە, تەپسە تەمٸر ٷزەتٸن قاراكٶزدەر وتباسىن قۇرىپ, تال ٶسٸرٸپ, ۇرپاق ٶربٸتۋدٸڭ ورنىنا, تٷرمەلەردە تولىپ وتىرعانى تاعى راس. كەرٸسٸنشە, اۋىر قىلمىس جاساپ, ٷش جىل بۇرىن 18 جىلعا سوتتالعان قايرات جاماليەۆ سيياقتى قالتالى قىلمىسكەرلەر بوستاندىقتى شەكتەۋ ورىندارىنىن تەز بوساپ شىعىپ جاتادى.
ساراپشى ماماندار ەلدەگٸ زاڭنىڭ «ٸزگٸلٸگٸ» حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا ساي كەلمەگەندٸكتەن, ۋاقىت ٶتكەن سايىن جاندانىپ, كٷش الىپ بارا جاتقان قىلمىس ورتاسىنا اسا وڭتايلى ەكەنٸن, ۇساق قىلمىس جاساۋشىلارعا كەشٸرٸمنٸڭ كٶپتٸگٸن ايتادى.
بٷگٸندە قارا حالىققا مەملەكەت تاراپىنان جەڭٸلدٸكتەن گٶرٸ سالىناتىن سالىق كٶپ. قازاقستاندىقتار تاپا-تال تٷستە قىلمىسكەرگە تاپ كەلٸپ قالۋدان قورقادى, «قارۋ الىپ جٷرۋگە رۇقسات بەرٸلسٸن» دەگەن نەرسە دە ايتىلىپ جاتىر.
مەملەكەت تاراپى زاڭ شىعارۋدا حالىقپەن ساناسپايتىنى قىنجىلتادى, ايتالىق, كٷنٸ كەشە عانا «ازاماتتاردىڭ كٶلٸك, ٷي-جاي ساتۋىنان 10% زەينەتاقى جيناۋ قورىنا اۋدارىلاتىنى زاڭداستىرىلعانى» جارييا بولىپ, حالىقتىڭ ودان سايىن اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى.
پرەزيدەنتكە جازعان بۇل اشىق حاتىندا اكادەميك ورازالى سەبدەن بٷگٸندە ەلٸمٸزدە اسا اسقىنىپ كەتكەن دەرت – بەلەڭ العان كەلەڭسٸزدٸكتەردٸ شەشۋ ٷشٸن شۇعىل ەرەكەت كەرەك, مەملەكەتتٸ جاڭا جولعا سالۋ – ۋاقىت كٷتتٸرمەيتٸن مەسەلە, وسى سۇراقتاردىڭ تٶڭٸرەگٸندە تۇراقتى مەملەكەتتٸك ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلۋى كەرەك دەگەندٸ ايتادى. عالىمنىڭ ويىنشا, بۇل كەڭەسكە حالىقتىڭ اراسىنان ماقتاۋ-ماداقتان الىس, كەلەلٸ وي ايتا الاتىن, ٸس جاساي الاتىن, تابانىنىڭ بٷدٸرٸ بار ازاماتتار كٸرۋٸ كەرەك.
«قۇرمەتتٸ ەلباسى, ەلدەگٸ بەلەڭ الىپ, اسقىنعان كەلەڭسٸزدٸكتەرگە شۇعىل تٷردە نازار اۋدارۋىڭىزدى سۇرايمىن!» - دەيدٸ اكادەميك.
عالىمنىڭ پٸكٸرٸنە جازۋشى, پروفەسسور سوۆەت-حان عابباسۇلى, سونىمەن قاتار, بٸرقاتار «ەلٸم» دەگەن ازاماتتار ٷن قوسىپ, پٸكٸر جازدى.
حالىق اتىنان سٶز العان ورازالى سەبدەن بٸر-اق نەرسەنٸ تالاپ ەتەدٸ: ەلٸمٸزدە ادام قۇقىعى, ادام قاۋٸپسٸزدٸگٸنە جاعداي جاسالسا. قازاقستان ازاماتى باقۋاتتى ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن ماتەريالدىق جاعدايى, باسپانا مەسەلەسٸ شەشٸلسە.
90-شى جىلدارى حالىق پەن بيلٸك تاراپى ٶزارا كەلٸسٸمگە كەلٸپ, حالىق تاراپى ٶز قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ٶمٸرٸن قولدارىنا سەنٸپ تابىستاعان بولاتىن.
الايدا, كونستيتۋتسييادا ايقىن جازىلىپ, كٶرسەتٸلگەن سول كەلٸسٸم قازٸر ٶرەسكەل بۇزىلىپ وتىرعانى كٶرٸنەدٸ.
انار قابىلقاق, جازۋشى
