Memleket basshysy Mańǵystaý oblysynyń jurtshylyǵymen kezdesti, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
Memleket basshysy oblys halqymen kezdesýinde óńirdiń erekshelikterine toqtalyp, ólkeni jan-jaqty órkendetýge tolyq múmkindik bar ekenin atap ótti. Sondai-aq táýelsizdik jyldarynda turǵyndarynyń sany 2,5 ese ósken aimaqtyń áleýmettik-ekonomikalyq damýy týraly oi-pikirin jetkizdi.
Prezident, eń aldymen, Mańǵystaýdyń óńdeý ónerkásibin jáne biznes salasyn damytý qajettigine nazar aýdardy. Memlekettiń aldynda turǵan negizgi mindettiń biri – ulttyq ekonomikany is-júzinde ártaraptandyrý. Sondai-aq tereń óńdelgen daiyn ónim shyǵaratyn óndiris oryndaryn ashý qajet.
– 2023-2026 jyldary 29 jobany júzege asyrýdy josparlap otyrmyz. Sonyń nátijesinde 3 myń turaqty jumys orny ashylady. Úkimetke jáne ákimdikke barlyq jobalardyń ýaqytyly aiaqtalýyn qamtamasyz etýdi tapsyramyn. Oblysta kásipkerlikti damytý úshin de zor múmkindikter bar. Sońǵy jyldary shaǵyn jáne orta biznestiń ishki óńirlik ónimdegi úlesi 32 paiyzǵa jetti. Osy salada 140 myńǵa jýyq adam jumyspen qamtylǵan. Óńdeý ónerkásibi, týrizm, saýda, sondai-aq bilim berý jáne meditsina salasynda kásipkerler sany artyp kele jatqany qýantady. Iaǵni, oblys ekonomikasy ártaraptana bastady deýge bolady. Aimaqtaǵy shaǵyn jáne orta biznesti damytýǵa «Men – kásipkermin» jobasy tyń serpin bereri anyq, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev oblystyń kólik-logistikalyq jáne investitsiialyq áleýetin arttyrý máselesine de toqtaldy. Memleket basshysy Mańǵystaý geografiialyq turǵydan utymdy jerde ornalasqan óńir ekenin jáne bul ólkeni álemdik deńgeidegi kólik-tranzit torabyna ainaldyrý kerektigin atap ótti.
– Portty qala Aqtaý – Qazaqstannyń teńizge shyǵatyn qaqpasy. Jahandyq logistikalyq júie qaita qalyptasyp jatqan qazirgi kezde Kaspii teńiziniń mańyzy kúrt arta tústi. Porttyń infraqurylymyn damytý úshin investitsiia tartýdy, konteinerlik jáne kólik-logistikalyq hab qurýdy kózdep otyrmyz. Biz úshin qazirgi álemdik naryqtaǵy ahýaldy eskerip, Transkaspii baǵdaryn odan ári damytý óte mańyzdy. Osy másele boiynsha seriktes eldermen ózara túsinistik bar, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev óńir turǵyndarynyń oblystyq deńgeidegi joldyń sapasy jóninde jii shaǵym aitatynyn eske salyp, avtomobil joldarynyń sapasyn jaqsartýǵa basa nazar aýdarý kerek ekenine toqtaldy. Atap aitqanda, jumysy baiaý júryp jatqan «Beineý-Shalqar» tas joly qurylysynyń mańyzdylyǵyn atap ótip, Úkimetke qurylysty bastaý úshin qajetti qujattardy jedel daiyndaýdy tapsyrdy. Sondai-aq ákimdikke Úkimetpen birlesip, «Aqtaý – Fort-Shevchenko», «Taýshyq-Shetpe» joldaryn jóndeýge kelesi jyldan bastap kirisý ekenin aitty.
Memleket basshysy «Aqtaý teńiz porty» arnaiy ekonomikalyq aimaǵy investitsiia tartý, ónim óndirý, salyq tóleý kórsetkishteri boiynsha respýblikada eń úzdik úsh aimaqtyń biri ekenin atap ótip, arnaiy ekonomikalyq aimaqtarda igerilmegen jer telimderin infraqurylymmen qamtamasyz etýdi tapsyrdy.
– Úkimet arnaiy ekonomikalyq aimaqtardyń jumys isteý merzimin uzartýy qajet dep esepteimin. Qazaqstan sheteldik áriptestermen investitsiialyq yntymaqtastyqty damytyp keledi. Sonyń biri – «Jasyl» sýtegin óndirý jáne taratý ortalyǵyn» salý jobasy. Ótken aptada Eýropa keńesiniń Prezidenti Sharl Mishel bizdiń elge resmi saparmen kelgenin bilesizder. Sol kezde Qazaqstan men nemis-shved kompaniiasy arasynda investitsiia týraly tiisti kelisimge qol qoiyldy. Investor Mańǵystaý oblysynda «jasyl» sýtegi óndirisin iske qosýdy josparlap otyr. Sondai-aq kúnine 255 myń tekshemetr sý tushytatyn zaýyt, 40 gigavatt jańǵyrtylatyn qýat kózderi stansasyn salý josparda tur. Osy joba júzege asyrylsa, qurylys kezinde 3500, al nysan iske qosylǵan kezde 1800 turaqty jumys ornyn ashýǵa múmkindik týady. Óz mamandarymyzdy oqytyp, daiarlaimyz. Tiisti infraqurylym salynady. Investor ózine júktelgen áleýmettik mindettemelerin oryndaidy, – dedi Prezident.
Sondai-aq jiyn barysynda Qasym-Jomart Toqaev Mańǵystaýdyń sýmen qamtamasyz etý júiesin jáne injenerlik infraqurylymyn jańǵyrtyp, Aqtaý men Jańaózen qalalaryn damytýdyń mańyzdylyǵyna toqtaldy.
Memleket basshysy bes jyl ishinde óńirdegi barlyq qala men aýyldy aýyzsýmen qamtamasyz etý jóninde mindet júktegenin atap ótti. Jyl aiaǵyna deiin 12 aýyl ortalyqtan beriletin sý júiesine qosylady. Óńirde 2025 jylǵa deiin sý tushytý jónindegi 9 joba, magistraldi sý qubyryn salý jáne qaita jańǵyrtý jónindegi 4 jobany júzege asyrý kózdelip otyr. Prezident Kendirli aýylyndaǵy sý tushytatyn zaýyttyń qurylysyn bastaý kerek ekenine, 33 jyl buryn paidalanýǵa berilgen Astrahan – Mańǵystaý sý qubyrynyń ábden tozǵanyna nazar aýdardy. Qasym-Jomart Toqaevtyń aitýynsha, óńirdiń úzdiksiz damýyna jáne halyq sanynyń ósýine bailanysty injenerlik júieni jańǵyrtý máselesi týyndap otyr. Sondai-aq Aqtaý qalasynyń injenerlik júiesiniń 75 paiyzy eskirgen. Úkimetke oblys ortalyǵynyń injenerlik júiesin qaita jabdyqtaýǵa qajetti qarajat bólýdi tapsyrǵan Memleket basshysy Aqtaý qalasynda qurylys júrgizý máselesine arnaiy toqtaldy.
– Biz Aqtaý qalasyn elimizdiń basty týrizm ortalyǵynyń biri retinde damytýdy kózdep otyrmyz. Teńiz jaǵasyndaǵy qala qazirgi zamanǵy ozyq talaptarǵa sai bolýǵa tiis. Oblys ortalyǵyndaǵy eski úilerdiń máselesin sheshý qajet. Qalada mundai 280 úi bar. Úkimetke Aqtaý qalasyndaǵy turǵyn úilerdi jańǵyrtý jóninde arnaiy baǵdarlama ázirleýdi tapsyramyn. Jańaózendi keshendi damytý máselesine basa nazar aýdarý qajet. Ondaǵy kúrdeli túitkilderdi sheshýge 580 milliard teńgeden astam qarajat bólindi. Bul – bir qala úshin qomaqty qarjy. Ony maqsatyna sai tiimdi jumsaý qajet, – dedi Prezident.
Budan keiin Memleket basshysy oblystyń bilim berý, densaýlyq saqtaý salalaryn damytyp, jastarǵa qoldaý kórsetý kerek ekenin atap ótti. Mańǵystaý oblysynda balabaqsha máselesi tolyq sheshimin tappaǵan, 10 myńǵa jýyq balaǵa oryn jetispeidi. Sondai-aq 13 myń oqýshyǵa mektepten oryn jetpei jatyr. Apatty jaǵdaidaǵy, úsh aýysymmen oqytatyn mektepter bar.
Prezident osy máselelerdi aita kele, balabaqsha salýǵa memleket pen jekemenshiktiń seriktestigin paidalaný kerek ekenin atap ótti. Sonymen qatar «Jaily mektep» ulttyq jobasy boiynsha Mańǵystaý aimaǵynda aldaǵy úsh jylda 21 mektep salynatynyn aitty. Memleket basshysy munyń ózi jetkiliksiz ekenine nazar aýdaryp, bul jumysta biznestiń múmkindigin keńinen paidalaný qajettigin eske saldy.
Qasym-Jomart Toqaev óńirge qajetti kásibi kadrlardy daiarlaý isine basa mán bergen jón dep esepteidi. Onyń aitýynsha, biyl joǵary oqý oryndaryna 73 myń grant berilgen. Buǵan qosa, Prezident batys oblystarynyń túlekterine qosymsha 10 myń grant bólýdi tapsyrǵan bolatyn. Sonyń 6 myńy Mańǵystaýǵa berildi.
– Biraq bul granttyń tórtten biri ǵana igerilgen. Bul – túsiniksiz jaǵdai. Onyń ústine oblysta bilikti mamandarǵa degen suranys óte joǵary ekeni belgili. Ashyǵyn aitsaq, joǵary oqý oryndary jáne quzyrly ministrlik kásibi baǵdar berý jumystaryn oidaǵydai atqarmai otyr. Túlekterge jáne ata-analarǵa qosymsha grant bólingeni týraly tolyq aqparat jetpei jatady. Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligine arnaiy bilim berý granttary týraly aqparattyq-túsindirý jumystaryn tiisti deńgeide júrgizýdi tapsyramyn. Aimaqta jastardyń grantpen bilim alýy, maman tapshylyǵy, túptep kelgende oblystyń damýy – bári ózara tyǵyz bailanysty másele. Sondyqtan oblys ákimi bul máseleni muqiiat qarastyrýy kerek, – dedi Prezident.
Memleket basshysy daryndy jáne belsendi jastardyń óz áleýetin júzege asyrýyna jaǵdai jasaý kerek ekenine toqtaldy. Onyń aitýynsha, óńir jastary óziniń biliktiligin arttyrýǵa nemese jumysqa ornalasý úshin basqa aimaqtarǵa, Almaty men Astanaǵa da barýy qajet. Tek bir jerde, bir óńirde ǵana tuiyqtalyp qalýǵa bolmaidy.
Qasym-Jomart Toqaev densaýlyq saqtaý júiesiniń talapqa sai bolýynyń mańyzdylyǵyna nazar aýdardy. Prezidenttiń tapsyrmasymen Munaily aýdanynda ortalyq aýrýhananyń qurylysy bastalǵan. Jedel járdem qyzmetterin, sanitarlyq avtokólikterdi qajetti qural-jabdyqpen qamtamasyz etý kerek. Oblys ortalyǵynda kópbeiindi aýrýhana jáne jańa jedel járdem stantsiiasyn salý máselesin qarastyrý qajet.
Kezdesýde Prezident agroónerkásip salasy el ekonomikasyn damytý isindegi strategiialyq basymdyqtyń biri ekenin atap ótip, Mańǵystaýdyń aýyl sharýashylyǵy salasyn, azyq-túlik naryǵyn damytý mańyzdylyǵyna toqtaldy.
– Buǵan bizde mol múmkindik bar. Biraq, eń aldymen, óz elimizdi sapaly ári arzan azyq-túlikpen qamtamasyz etýimiz kerek. Mańǵystaý óńiri úshin bul másele airyqsha mańyzdy. Aimaq turǵyndary jyl saiyn 100 million dollardyń azyq-túligin syrttan alady. Mundai táýeldilik onyń baǵasyna tikelei áser etetini belgili. Jyl basynan beri azyq-túlik baǵasy 20 paiyzdan astam qymbattaǵan. Kóbine mundai ahýaldyń qalyptasýyna aimaqtyń ornalasqan jeri jáne logistika máseleleri sebep bolyp otyr. Mańǵystaý Qazaqstannyń kólik-tranzit strategiiasynda mańyzdy ról atqarady. Munda azyq-túlik taýaryn eksporttaý jáne importtaý múmkindigin keńeitken jón, – dedi Prezident.
Memleket basshysy jyl saiyn mal azyǵynyń 75 paiyzyn basqa oblystardan alatyn Mańǵystaý oblysynda jem-shóptiń baǵasyn arzandatý máselesi óte ózekti ekenin aitty. Ózge óńirlerden mal azyǵyn tasymaldaý úshin jeńildetilgen tarifter engizý jolyn qarastyrý kerek ekenin atap ótti.
Budan bólek, Qasym-Jomart Toqaev týrizm jáne ekologiia salalaryna da arnaiy toqtaldy. Onyń pikirinshe, qazir búkil álemde týrizm ekonomikanyń mańyzdy salasyna ainaldy. Bul rette Mańǵystaýdyń alatyn orny airyqsha.
– Kaspii jaǵalaýyndaǵy memlekettermen birlesken halyqaralyq jobalardy júzege asyrý múmkindigin qarastyrǵan jón. Ásirese, krýiz týrizmin damytý qyzyǵýshylyq týdyrady dep oilaimyn. Jalpy, Mańǵystaý kóptegen kieli oryndarymen áigili. Beket ata, Shopan ata, Shaqpaq ata jer asty meshitterin erekshe atap ótýge bolady. Mundai biregei nysandar dúnie júzinde biren-saran. Tarihi-mádeni qoryqtar men mýzeilerge de basa mán bergen jón, – dedi Prezident.
Memleket basshysynyń aitýynsha, Mańǵystaýdyń ekologiiasynda kúrdeli túitkilder bar jáne ekologiialyq tepe-teńdik pen Kaspiidiń bioalýandyǵyn saqtaý – mańyzdy mindet.
– Búginde itbalyqtar men balyqtardyń jappai qyrylýy jiilep ketti. Buǵan adam faktory jáne ekologiialyq ahýaldyń ózgerýi áser etip jatyr. Itbalyq Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen. Bul janýardyń joiylyp ketpeýin jáne onyń sanyn burynǵy qalpyna jetkizýdi men tikelei baqylaýda ustap otyrmyn. Jazda Ortalyq Aziia ekologiialyq zertteýler institýtyna bardym. Bul mekeme itbalyqtardyń azaiý sebebin zertteidi. Mundai mańyzdy máselege keshendi ǵylymi zertteý júrgizý qajet. Buǵan deiin Mańǵystaý oblysyndaǵy itbalyqtardy saqtaý úshin memlekettik tabiǵi qoryqtar qurý josparlanǵan bolatyn. Ekologiia ministrligi bul jumysty tezdetip, tiisti sheshim qabyldaýy kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar Prezident Kaspiide zańsyz balyq aýlaýdyń jolyn kesý, sýdyń tartylý sebebi men saldaryn jan-jaqty ári jiti zertteý kerek ekenin atap ótti. Memleket basshysy Kaspii teńizin zertteýmen ainalysatyn memlekettik ǵylymi institýt qurǵan jón dep esepteidi.
Kezdesýde Memleket basshysy saiasi jaýapkershilik mádenietin qalyptastyryp, ornyqtyrý qajet ekenine toqtaldy. Kez kelgen máselede kelissóz, dialog arqyly mámilege kelýge bolatynyn aitqan Qasym-Jomart Toqaev Mańǵystaý jurtyna shynaiy rizashylyǵyn bildirdi.
– Qasiretti qańtar oqiǵasy kezinde sizder el taǵdyryna jaýapkershiliktiń ozyq úlgisin kórsettińizder. Sol kúnderde munda adam ólimi bolǵan joq. Memlekettik jáne qoǵamdyq oryndar shabýylǵa ushyraǵan joq. Elge janashyrlyq degen – mine, osy! Shyn máninde, adam ómirinen qymbat eshteńe joq. Qandai kúrdeli máseleniń ózin aiǵai-shý, daý-damaisyz sabyrmen sheshýge bolady. Biz ishki jáne syrtqy saiasatta osy ustanymdy saqtaimyz, – dedi Prezident.
Budan bólek, Memleket basshysy «ArselorMittal Temirtaý» kásipornynda apattar jiilep ketkenin atap ótip, quzyrly organdar tarapynan birneshe ret eskertý jasalǵanyna qaramastan, jaǵdai jaqsarmai otyrǵanyn jetkizdi.
– Kásiporynǵa keshendi tekserý júrgizý kerek. Sonyń ishinde eńbek qaýipsizdigi men barlyq ekologiialyq norma talaptarynyń saqtalýyna mán berilýge tiis. Kombinattyń iesi tehnikalyq jaǵdaidy jaqsartýǵa jáne jańǵyrtýǵa jetkilikti dárejede investitsiia quiǵanyn anyqtaý mańyzdy. Bálkim bul jumysqa zaýyttyń jaǵdaiyna shynaiy baǵa beretin halyqaralyq kompaniiany tartý kerek shyǵar. Mundai qaiǵyly jaǵdai qaitalanbaýy úshin barlyq qajet sharany qabyldaý kerek. Eń bastysy – azamattarymyzdyń densaýlyǵy men ómiri, – dedi Prezident.
Jiyn sońynda Qasym-Jomart Toqaev Mańǵystaýda eńbegimen kópshilikke úlgi bolyp, elimizdi órkendetýge zor úles qosyp júrgen birqatar azamatty memlekettik nagradalarmen marapattady.
Atap aitqanda, eńbek ardageri Kúzembai Erǵaliev «Parasat» ordenimen, «Mamandandyrylǵan IT-litsei» KMM muǵalimi Liýdmila Riabova «Qurmet» ordenimen marapataldy.
III dárejeli «Eńbek Dańqy» ordeni «Qaraqiia ortalyq aýdandyq aýrýhanasy» MKK Senek dárigerlik ambýlatoriiasynyń meiirgeri Janymgúl Dúisembaevaǵa, «Ózen jylý» MKK jóndeýshisi Seiidali Qiiaqbaevqa, «Eren eńbegi úshin» medali «Akjol+K» JShS sheberi Ferýza Qarakesekovaǵa tabys etildi.
