Polsha sońǵy jyldary Eýropadaǵy eń kóp talqylanatyn memleketterdiń birine ainaldy. Buǵan tek Resei men Ýkraina arasyndaǵy soǵysqa bailanysty geosaiasi jaǵdai ǵana sebep emes. El ishinde qoǵamdy ekige bólip turǵan áldeqaida kúrdeli protsess júrip jatyr. Bir tarap ulttyq qundylyqtar men dástúrli otbasy modelin saqtap qalýdy kózdese, ekinshi tarap azamattyq quqyqtar men demokratiialyq erkindikterdi keńeitýdi talap etedi.
Syrttai qaraǵanda bul pikirtalas siiaqty kóringenimen, shyn máninde Polsha qoǵamyndaǵy ideologiialyq qaqtyǵys saiasattan bastap bilim berý júiesine, shirkeýden bastap sotqa deiingi barlyq salany qamtyp otyr. Qazirgi Polsha – dástúr men jańashyldyqtyń, ulttyq ideologiia men liberaldy qundylyqtardyń toǵysqan alańy.
Katolik shirkeýi – qoǵamdaǵy basty yqpal kúshteriniń biri
Polsha ǵasyrlar boiy katoliktik memleket retinde qalyptasty. El turǵyndarynyń basym bóligi ózin katolik sanaidy, al tarihi turǵydan shirkeý kommýnistik kezeńde ulttyq birlikti saqtap qalǵan institýt retinde qabyldanady.
Osynyń nátijesinde shirkeýdiń qoǵamdaǵy bedeli áli de joǵary. Onyń yqpaly tek dini ómirmen shektelmei, memlekettik saiasatqa, bilim berý baǵdarlamalaryna jáne qoǵamdyq pikirge de áser etedi.
Dástúrli otbasy qundylyqtaryn qorǵaý, LGBT qozǵalysyna qarsy ustanym, abortqa tyiym salý siiaqty bastamalardyń kópshiligi dál osy konservativti ideologiiamen sabaqtasyp jatyr.
Ultshyl qozǵalystardyń kúsheiýi
Polshadaǵy taǵy bir mańyzdy qubylys – jastar arasyndaǵy ulttyq baǵyttaǵy uiymdardyń belsendiligi.
Bul qozǵalystar Polsha ózin aq násildi, katoliktik ári ulttyq memleket retinde saqtap qalýy tiis dep esepteidi. Olar jahandanýǵa, liberaldy saiasatqa jáne migratsiialyq protsesterge kúmánmen qaraidy.
Mundai uiymdardyń músheleri ulttyq ideologiiany arnaiy ádebietter arqyly meńgerip, jańa qatysýshylardy belgili bir kózqarasqa tárbieleidi. Eldegi saiasi kúshterdiń keibiri osyndai uiymdardyń ustanymdaryna jaqyn ekenin jasyrmaidy.
Sarapshylar muny qoǵamdaǵy ulttyq biregeilikti saqtaý talpynysy retinde baǵalasa, synshylar radikalizmniń kúsheiýi demokratiialyq qundylyqtarǵa qaýip tóndirýi múmkin ekenin alǵa tartady.
Resei qaýpi jáne qaýipsizdik máselesi
Polsha ózin búginde NATO-nyń shyǵys shebindegi negizgi memleketterdiń biri retinde qarastyrady.
Belarýs jáne Reseimen kórshiles ornalasýy Varshavany qorǵanysqa kóbirek qarjy bólýge májbúrledi. El armiia sanyn birneshe jyl ishinde aitarlyqtai ulǵaitýdy josparlap otyr.
Syrtqy qaýip kúsheigen saiyn ulttyq patriotizmniń de kúsheiýi zańdy qubylys sanalady. Alaida keibir saiasatkerler bul jaǵdaidy qoǵamdaǵy konservativti saiasatty kúsheitý úshin de paidalanyp otyr degen pikir bar.
Kómir – ekonomikanyń tiregi me, álde ekologiialyq qaýip pe?
Polsha ekonomikasynyń mańyzdy bóliginiń biri – kómir óndirisi.
Kóptegen aimaqtarda tutas qalalardyń tirshiligi shahtalarǵa táýeldi. Myńdaǵan otbasynyń kúnkórisi osy salamen bailanysty bolǵandyqtan, kómirden birden bas tartý áleýmettik máseleler týyndatýy múmkin.
Kenshiler úshin kómir – jai ǵana otyn emes. Olar ony ulttyq qaýipsizdiktiń kepili ári eldiń energetikalyq táýelsizdiginiń negizi dep esepteidi.
Alaida ekinshi jaǵynan kómir óndirisi Polshany Eýropadaǵy aýasy eń las memleketterdiń qataryna engizip otyr.
Dárigerlerdiń aitýynsha, qys mezgilinde aýadaǵy ziiandy bólshekterdiń mólsheri birneshe ese artyp, balalar arasynda ókpe jáne tynys joldary aýrýlary jiileidi. Sarapshylar jyl saiyn ondaǵan myń adamnyń aýanyń lastanýynan kóz jumatynyn aitady.
Osylaisha Polsha ekonomikalyq qajettilik pen ekologiialyq qaýip arasynda tańdaý jasaýǵa májbúr bolyp otyr.
Áielderdiń reprodýktivtik quqyqtary qoǵamdy taǵy da bóldi
Polshadaǵy eń ótkir taqyryptardyń biri – abort máselesi.
Elde túsik jasaýǵa tek erekshe jaǵdailarda ǵana ruqsat beriledi. Sońǵy jyldary zańnyń odan ári qataiýy qoǵamda úlken narazylyq týǵyzdy.
Áielder quqyǵyn qorǵaityn uiymdar mundai shekteýler olardyń ómiri men densaýlyǵyna qaýip tóndiretinin alǵa tartady. Al konservativti uiymdar adam ómiri uryqtanǵan sátten bastalady degen ustanymdy qorǵaidy.
Bul taqyryp boiynsha sot protsesteri, jappai mitingiler jáne qoǵamdyq pikirtalastar birneshe jyldan beri toqtaǵan joq.
Abort máselesi búginde meditsinalyq emes, ideologiialyq jáne saiasi sipat alǵan kúrdeli máselege ainalǵan.
LGBT máselesi jáne qoǵamdaǵy bóliný
Polshadaǵy taǵy bir qaishylyq – LGBT qaýymdastyǵyna qatysty saiasat.
Belsendiler sońǵy jyldary kemsitýshilik pen óshpendilikke negizdelgen ritorikanyń kúsheigenin aitady. Keibir óńirlerde qabyldanǵan saiasi sheshimder halyqaralyq uiymdardyń synyna ushyrady.
Óz kezeginde konservativti toptar muny otbasy institýtyn qorǵaý dep túsindiredi.
Nátijesinde qoǵam eki túrli dúnietanymǵa bólindi. Biri dástúrli qundylyqtardy saqtaýdy qoldasa, ekinshisi azamattardyń quqyqtary bárine birdei bolýy tiis dep esepteidi.
Jastardyń kózqarasy ózgerip keledi
Sońǵy jyldary jastar arasynda shirkeýge degen kózqaras ta ózgerip jatyr.
Iri qalalarda dini rásimderden bas tartýshylar kóbeiip, jastardyń bir bóligi shirkeýdiń saiasatqa aralasýyn quptamaitynyn ashyq aita bastady.
Sonymen qatar konservativti kózqarasty qoldaityn jastar da az emes.
Bul Polshadaǵy urpaqtar arasyndaǵy dúnietanymdyq aiyrmashylyqtyń kúsheiip kele jatqanyn kórsetedi.
Qazirgi Polsha – bir ǵana memleket emes, eki túrli qoǵamdyq kózqarastyń toǵysqan keńistigi.
Bir jaǵynda ulttyq dástúrdi, katoliktik qundylyqtardy jáne konservativti saiasatty qorǵaýshylar tur. Ekinshi jaǵynda demokratiialyq erkindikterdi, azamattyq quqyqtardy jáne Eýropalyq liberaldy baǵytty jaqtaityn qoǵam ókilderi bar.
Bul qaishylyqtyń jaqyn arada tolyq sheshilýi ekitalai. Degenmen Polshadaǵy búgingi jaǵdai Eýropadaǵy kóptegen memleketter úshin mańyzdy sabaqqa ainalyp otyr. Óitkeni ulttyq biregeilikti saqtaý men zamanaýi demokratiialyq qundylyqtardy úilestirý XXI ǵasyrdaǵy eń kúrdeli saiasi máselelerdiń biri bolyp qala beredi.
