Júregimdi qozǵashy, polonezim,
Saǵynyshtan móldirep qara kózim
Týǵan jerdi qushaqtap qulaiyn da,
Jalǵyz jatyp jylaiyn dalada ózim.
( D. Stambekov )
«Turar álgi áýendi yńyldap salyp otyrǵanyn ózi de sezbei qaldy.
- Oho, sen býntar poliaktyń melodiiasyn bilesiń be? – dep Semashko tańdai qaqqanda ǵana, keýdede shyryldap turǵan siqyrly shymshyq kenet usha jónelgendei, Turar álgi yzyńnan aiyrylyp, abdyrap qaldy.
«Polonezdi» baiaǵyda Natasha pianinoda oinaýshy edi. Biraq onyń «Polonez» ekenin, ony «býntar poliak» jazǵanyn Turar bilgen emes. Áiteýir júregine uialap qalǵan...
- Bilmegeniń óte jaqsy. Ondai adamdardyń shyǵarmasyn ǵana súiip, ózin bilmei-aq qoiýǵa bolady. Degenmen sen bolashaq zań qyzmetkeri, uly imperiianyń kirgizdan shyqqan talantty tirekteriniń biri bolarsyń dep oilaimyn. Sondyqtan bárin bilgeniń jón. Býntar poliak – Oginskii degen kisi. Patshaǵa qarsy Kostiýshko bastaǵan poliak kóterilisine qatysqan. «Polonezdi» men de jaqsy kóremin.
«Sonda qalai? – dedi Turar ishinen túiilip, - Adamnyń jazǵan shyǵarmasy jaqsy, ózi jaman. Patshaǵa qarsy bolǵandyǵyna bola jaman. Meniń ákem de patshaǵa qarsy shyqty. Demek, ol da jaman bolǵany ma? Joq, tergeýshi myrza, munyńyz qate siiaqty. Siz «Polonezdi» tyńdap, áýendi súiip otyrasyz. Al, onyń iesi sonda qalai esińizge túspeidi? Ony qalai jek kórýge bolady? Men osy ýaqytqa deiin bul mýzykanyń iesi Natasha dep oilaýshy edim. Oginskii. Poliak. Býntar».
Jazýshy Sh. Murtaza «Qyzyl jebe» romanynda jas Turardyń, bolashaq uly tulǵa – Turar Rysqulovtyń otarlyq ezgiden ashynǵan júregine qýat bergen Oginskii poloneziniń qudiretin osylai sýretteidi.
Mine, 200 jyldan astam ýaqyttan beri, bul áýen ultyna, dinine, shekarasyna qaramastan, barsha adamnyń júregin tebirentýmen keledi. Bul áýen azattyq úshin alysqandardyń, fashistik ólim lagerindegi tutqyndardyń aýzynan estilgen, beibit kúnde alys aýyldaǵy jiyn-toidyń sánin kirgizgen, barlyq aspaptarda oryndalyp, júzdegen myń, bálkim milliondaǵan taralymmen basylǵan...
Ony teledidardan, radiodan, kóshe kezgen syrnaishydan bárimiz de estip óskenbiz. Biraq atyn, avtoryn bilmegen bolýymyz múmkin. Shynynda da, «Áiteýir júregimizge uialap qalǵan».
Bul qandai erekshe shyǵarma? Bir polonezimen álemdi jaýlaǵan Oginskii kim bolǵan? Suraqty bulai qoiýymyzdyń sebebi, Oginskiidiń ómiriniń kóp kezeńderi jurtqa áli de beimálim, ol týraly zertteýler az. Tiri keziniń ózinde sońynan neshe túrli ańyz ergen, shyǵarmalarynyń kóbi alasapyran zamanda joǵalyp ketken. Biraq munyń bári uly sazgerdiń jarqyn beinesin óshire alǵan joq.
Mihal Kleofas Oginskii 1765 jyly 25 qyrkúiekte Polshanyń Varshava qalasy mańynda aqsúiekter áýletinde dúniege kelgen. Balalyq shaǵy sol jerde ótti. Shveitsariialyq pedagog Jan Roleiden jan-jaqty bilim alǵan Oginskiidi ata-anasy mámileger bolady dep sendi. Oǵan mýzykadan Iu.Kozlovskii sabaq berdi. Onyń ústine, otbasynda mýzyka týraly áńgime kóp aitylatyn-dy. Oginskii fortepianony airyqsha jaqsy kórdi. Sol kezdegi iri mýzyka ortalyǵy bolǵan Vena qalasyna joly túskende kontsertterdi tamashalady. Kleofastyń Kazimej degen aǵasy da óziniń sarai teatry bar, sazger bolatyn. Ol teatrda kóptegen sheber mýzykanttar jumys istedi. Osy teatrda Mihal Kleofas kontsertke ózi de qatysyp, mýzyka jazyp baiqady. Munyń bári bolashaq sazgerdiń qalyptasýynyń alǵashqy qadamdary edi. Biraq Oginskii qoǵamdyq-saiasi qyzmet halqyna kóbirek paida keltiredi dep sanap, mýzykaǵa tolyq berilgen joq. 1784-1792 jyldar aralyǵynda Oginskii memleket isterimen shuǵyldandy. Joǵary bilik orny – seimge sailandy. Gollandiiaǵa elshi bolyp bardy. Qyzmet babymen Batys Eýropany aralap, ómirlik tájiribe jinady.
M.K.Oginskiidiń alǵashqy pesalary men romanstary, birinshi polonezi saqtalmaǵan. Al ekinshi fa-majorly poloneziniń jazylý ýaqyty onyń elshilikten oralǵannan keiingi 1792 jyldarǵa keledi. Oginskiidiń ózi aitqandai, bul polonez «uzaqqa sozylmaǵan, biraq mamyrajai, baqytty mahabbat seziminen» týǵan. Osydan keiin jurt Oginskiidiń sazgerligine den qoia bastady. Buryn tek bi retinde qoldanylǵan (polonez – frantsýzdyń poliak bii degen sózinen shyqqan) polonezderge ol jańa kórkemdik sapa syilady. Onyń jazǵandary áýenge bai, oily, sezimge áser etetin vokaldyq jáne aspaptyq polonezdiń jańa túrleri edi. Polonezderdiń ulttyq sipaty aiqyndala tústi. Tyńdaǵan adamdy birde sheksiz muń men saǵynysh álemine tartsa, birde erlikke shaqyrǵan fanfarlar dabylymen dúr silkindiredi.
Dabyldyń qaǵylýy jaidan-jai emes. Oginskii ómir súrgen zamanda onyń Otany – Polsha úsh birdei memlekettiń ileýine túsken bolatyn. Avstriia, Prýssiia jáne orys patshalyǵynyń jan-jaqtan qysqany sonsha, ezgige shydamaǵan halyq kúsh teńsizdigine qaramastan, 1794 jyly Tadeýsh Kostiýshkonyń bastaýymen ult-azattyq kóterilisine shyqty. Ústem tap ókili sanalatyn Oginskiidi de shalǵy, kúrek ustap aiqasqa shyqqan sharýalar jaǵyna qosqan qandai kúsh? Ol – sazgerdiń ádilet súigishtigi jáne Otanyna, halqyna degen sheksiz patriottyq sezimi. Oginskii óziniń memlekettik qyzmetinen de, kniazdyq ataǵynan da, gerbten de bas tartyp, jiǵan-tergen barlyq qarajatyn kóterilis paidasyna jumsady. Ózi bir otriadty basqaryp, Kostiýshkomen úzeńgiles soǵysty. Oginskiidiń bul taǵdyry qazaq tarihyndaǵy Isatai men Mahambetti, Qurmanǵazyny eske túsiredi. Oginskii «Bostandyq, turaqtylyq, táýelsizdik» degendi uran etip, kóterilisshilerge áskeri marshtar men ánder jazyp berdi.
Ozbyr kúshterdiń basymdyǵynan kóterilis jeńiliske ushyrap, Kostiýshko tutqynǵa tústi. Kóteriliske qatysqandar qýdalana bastady. Oginskii de aty-jónin ózgertip, shetelge ketýge májbúr boldy. Sazgerdiń álemge áigili «Otanmen qoshtasý» dep atalǵan lia-minorly polonezi osy tusta dúniege kelgen siiaqty. Oginskii qalai qinalmasyn, júregi qalai ezilmesin?! Artynda talan-tarajǵa túsken týǵan topyraǵy – Polshasy qalyp barady máńgige. Qarýlas dostardan aiyrylǵan, táýelsizdik arman kúide qalǵan. Keýdedegi yz-kek shemen bop qatqan. Biraq rýh jeńilgen joq. «Otanmen qoshtasý» polonezi qansha muńdy, ókinishti bolǵanymen, sharasyzdyq pen túńiliske urynbaǵan. Bul áýenniń jasampazdyǵy men ómirsheńdigi de sonda. Polonez tipti qara niettilerdiń úreiin ushyratyn deńgeige jetken. Sazger T.Bazarbaev bul áýendi «bostandyq gimni» dep atap, soǵys kezinde nemis fashisteri Oginskiidiń, Shopenniń notalaryn ádeii órtep jiberip otyrǵanyn, ásirese «Otanmen qoshtasý» polonezin oinaǵandardy atyp, asyp óltirgenin jazdy. Olar sol arqyly otanshyldyq rýhyn tunshyqtyrǵysy kelgen. «Otanmen qoshtasýdyń» arnaiy jazylǵan sózi de bar, biraq avtory beimálim desedi.
Polshadaǵy bir murajaida osy polonezdiń dúnie júzi halyqtarynyń san alýan aspaptarymen oryndalǵan úlgileri jinaqtalǵan eken. Onyń ishinde qazaqtyń halyq aspaptary orkestriniń de oryndaýy bar. Ataqty kúishi Maǵaýiia Hamzin Oginskiidiń polonezin jeke dombyraǵa salyp tartqan. Jalpy, sheteldiń nebir kúrdeli degen mýzykalyq shyǵarmalaryn dombyramen naqyshyna keltirip oryndaýǵa bolatynyn belgili kúishilerimiz dáleldep júr. Aqyn Dáýitáli Stambekovtiń kúishi M. Hamzinge arnaǵan «Dombyrada polonezdi tyńdaý» óleńi osyndai bir tebireniske toly sátte týsa kerek:
Sazdy saǵan kim bergen saǵynyshty?
Saǵynyshqa boldym ǵoi jalynyshty.
Múlde bólek, ózinshe múlde bóten
Qaidaǵy bir órteidi jalyn ishti.
...Shyǵarǵan-aý ishtegi tátti muńyn,
Ónerdegi týǵyzyp sátti kúnin.
Oginskii myrzadai kim túsiner
Týǵan jer men ańsaýdyń ottylyǵyn.
M.K.Oginskiidiń jiyrmaǵa jýyq polonezi belgili. Olardyń árqaisysy – ózinshe áýezdi, sezimdi oiatarlyq dara shyǵarmalar. Biraq, eń tanymaly osy - «Otanmen qoshtasý» (lia-minor) jáne «Qoshtasý» (di-minor) polonezderi. Polonezderin qosa alǵanda 60-tan astam shyǵarmasy saqtalyp qalǵan. Onyń ishinde mazýrkalar, marshtar, valster, ánder kezdesedi. Poliaktyń ulttyq ánuranyna ainalǵan «Polsha áli ólgen joq» ánin, «Zelida jáne Valkýr nemese Bonopard Kairde» operasyn da Oginskii jazǵany týraly zertteýshilerdiń dáleli bar. Operanyń taqyryby – azattyq. Mysyr eliniń ómirinen jazylǵan shyǵarma «Aziia ývertiýrasynan» bastalady.
Oginskii shetelde júrip te ózi siiaqty qýǵyn kórgen otandastarymen birigip, eliniń azattyǵy jolyndaǵy kúresin jalǵastyra berdi. Napaleonnyń, orys patshasy I-Aleksandrdyń jalǵan ýádelerine sengen kezderi de boldy. Venetsiiada, Parijde, Ystambýlda, Berlinde taǵy basqa qalalarda turaq tappai qinaldy. Jat jerlerde oǵan qandai qiyn bolǵanyn aty-jónin jii ózgertýinen de baiqaýǵa bolady. Qýǵynnan qutylý úshin Mihailovskii, Jan Ridel, Rachinskii, Glovatskii, kópes Martin, taǵy basqa qujattarmen júrgen. 8 jyl sergeldeńnen keiin, Oginskii Resei patshasynyń ruqsatymen Peterbýrgke kelip tura bastaidy. Shyǵarmashylyq jáne aǵartýshylyq qyzmetin jalǵastyra beredi. 1822 jyly Reseiden ketip, ómiriniń 10 jylyn Florentsiiada ótkizdi, ol jaqta mádeniet qairatkerlerimen kezdesip turdy, kitaptaryn jazdy.
Taǵy bir atap aitatyn nárse – Oginskiidiń sazgerlikten basqa qyrlarynyń kóptigi. Kóterilis kezinde qol bastaǵan batyr bolǵany aityldy. Ánderiniń mátinin poliak tilinde ózi jazǵan aqyn, óz zamanyndaǵy eń ótkir saiasi pamflet jazǵan satirik, Polsha tarihynan memýar jazǵan tarihshy, «Mýzyka jónindegi jazbalardyń» avtory, shetelde júrse de poliaktyń talantty adamdarynyń kitaptaryn bastyrýǵa, ónerin nasihattaýǵa kómektesken metsenat...
Oginskiidiń tiri keziniń ózinde onyń polonezderiniń dańqy qiyrlarǵa jetip jatty. Ol keme apatyna ushyrapty, ózin-ózi óltiripti degen jalǵan aqparat ta taratylǵan. Shyn máninde Oginskii 1833 jyly 15 qazanda Florentsiiada qaitys boldy. Sondaǵy Santa Kroche hram-ponteonyna jerlendi. Keiin onyń muraǵatyn balasy Ireneýsh imperiianyń syrtqy ister ministrligine tapsyrǵan. 1953 jyldan bastap qana zertteýshiler ondaǵy materialdarmen tanysa bastady. Ónertanýshy ǵalym Igor Belza M.K.Oginskii týraly monografiia jazyp, jariialady. Ónertanýshylardyń pikirinshe, Oginskii murasy – taza poliak mýzykasy, ulttyq aspaptyq mýzykanyń jańa stili, ózinen keiin Frederik Shopen biikke kótergen poliak mýzykasynyń damýyna yqpal etken qundy eskertkish.
Qaiyrbek Shaǵyr,
QR Jýrnalister odaǵynyń jáne Jazýshylar odaǵynyń múshesi
