جٷرەگٸمدٸ قوزعاشى, پولونەزٸم,
ساعىنىشتان مٶلدٸرەپ قارا كٶزٸم
تۋعان جەردٸ قۇشاقتاپ قۇلايىن دا,
جالعىز جاتىپ جىلايىن دالادا ٶزٸم.
( د. ستامبەكوۆ )
«تۇرار ەلگٸ ەۋەندٸ ىڭىلداپ سالىپ وتىرعانىن ٶزٸ دە سەزبەي قالدى.
- وحو, سەن بۋنتار پولياكتىڭ مەلوديياسىن بٸلەسٸڭ بە? – دەپ سەماشكو تاڭداي قاققاندا عانا, كەۋدەدە شىرىلداپ تۇرعان سيقىرلى شىمشىق كەنەت ۇشا جٶنەلگەندەي, تۇرار ەلگٸ ىزىڭنان ايىرىلىپ, ابدىراپ قالدى.
«پولونەزدٸ» باياعىدا ناتاشا پيانينودا ويناۋشى ەدٸ. بٸراق ونىڭ «پولونەز» ەكەنٸن, ونى «بۋنتار پولياك» جازعانىن تۇرار بٸلگەن ەمەس. ەيتەۋٸر جٷرەگٸنە ۇيالاپ قالعان...
- بٸلمەگەنٸڭ ٶتە جاقسى. ونداي ادامداردىڭ شىعارماسىن عانا سٷيٸپ, ٶزٸن بٸلمەي-اق قويۋعا بولادى. دەگەنمەن سەن بولاشاق زاڭ قىزمەتكەرٸ, ۇلى يمپەرييانىڭ كيرگيزدان شىققان تالانتتى تٸرەكتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولارسىڭ دەپ ويلايمىن. سوندىقتان بەرٸن بٸلگەنٸڭ جٶن. بۋنتار پولياك – وگينسكيي دەگەن كٸسٸ. پاتشاعا قارسى كوستيۋشكو باستاعان پولياك كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسقان. «پولونەزدٸ» مەن دە جاقسى كٶرەمٸن.
«سوندا قالاي? – دەدٸ تۇرار ٸشٸنەن تٷيٸلٸپ, - ادامنىڭ جازعان شىعارماسى جاقسى, ٶزٸ جامان. پاتشاعا قارسى بولعاندىعىنا بولا جامان. مەنٸڭ ەكەم دە پاتشاعا قارسى شىقتى. دەمەك, ول دا جامان بولعانى ما? جوق, تەرگەۋشٸ مىرزا, مۇنىڭىز قاتە سيياقتى. سٸز «پولونەزدٸ» تىڭداپ, ەۋەندٸ سٷيٸپ وتىراسىز. ال, ونىڭ يەسٸ سوندا قالاي ەسٸڭٸزگە تٷسپەيدٸ? ونى قالاي جەك كٶرۋگە بولادى? مەن وسى ۋاقىتقا دەيٸن بۇل مۋزىكانىڭ يەسٸ ناتاشا دەپ ويلاۋشى ەدٸم. وگينسكيي. پولياك. بۋنتار».
جازۋشى ش. مۇرتازا «قىزىل جەبە» رومانىندا جاس تۇراردىڭ, بولاشاق ۇلى تۇلعا – تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ وتارلىق ەزگٸدەن اشىنعان جٷرەگٸنە قۋات بەرگەن وگينسكيي پولونەزٸنٸڭ قۇدٸرەتٸن وسىلاي سۋرەتتەيدٸ.
مٸنە, 200 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرٸ, بۇل ەۋەن ۇلتىنا, دٸنٸنە, شەكاراسىنا قاراماستان, بارشا ادامنىڭ جٷرەگٸن تەبٸرەنتۋمەن كەلەدٸ. بۇل ەۋەن ازاتتىق ٷشٸن الىسقانداردىڭ, فاشيستٸك ٶلٸم لاگەرٸندەگٸ تۇتقىنداردىڭ اۋزىنان ەستٸلگەن, بەيبٸت كٷندە الىس اۋىلداعى جيىن-تويدىڭ سەنٸن كٸرگٸزگەن, بارلىق اسپاپتاردا ورىندالىپ, جٷزدەگەن مىڭ, بەلكٸم ميلليونداعان تارالىممەن باسىلعان...
ونى تەلەديداردان, راديودان, كٶشە كەزگەن سىرنايشىدان بەرٸمٸز دە ەستٸپ ٶسكەنبٸز. بٸراق اتىن, اۆتورىن بٸلمەگەن بولۋىمىز مٷمكٸن. شىنىندا دا, «ەيتەۋٸر جٷرەگٸمٸزگە ۇيالاپ قالعان».
بۇل قانداي ەرەكشە شىعارما? بٸر پولونەزٸمەن ەلەمدٸ جاۋلاعان وگينسكيي كٸم بولعان? سۇراقتى بۇلاي قويۋىمىزدىڭ سەبەبٸ, وگينسكييدٸڭ ٶمٸرٸنٸڭ كٶپ كەزەڭدەرٸ جۇرتقا ەلٸ دە بەيمەلٸم, ول تۋرالى زەرتتەۋلەر از. تٸرٸ كەزٸنٸڭ ٶزٸندە سوڭىنان نەشە تٷرلٸ اڭىز ەرگەن, شىعارمالارىنىڭ كٶبٸ الاساپىران زاماندا جوعالىپ كەتكەن. بٸراق مۇنىڭ بەرٸ ۇلى سازگەردٸڭ جارقىن بەينەسٸن ٶشٸرە العان جوق.
ميحال كلەوفاس وگينسكيي 1765 جىلى 25 قىركٷيەكتە پولشانىڭ ۆارشاۆا قالاسى ماڭىندا اقسٷيەكتەر ەۋلەتٸندە دٷنيەگە كەلگەن. بالالىق شاعى سول جەردە ٶتتٸ. شۆەيتسارييالىق پەداگوگ جان رولەيدەن جان-جاقتى بٸلٸم العان وگينسكييدٸ اتا-اناسى مەمٸلەگەر بولادى دەپ سەندٸ. وعان مۋزىكادان يۋ.كوزلوۆسكيي ساباق بەردٸ. ونىڭ ٷستٸنە, وتباسىندا مۋزىكا تۋرالى ەڭگٸمە كٶپ ايتىلاتىن-دى. وگينسكيي فورتەپيانونى ايرىقشا جاقسى كٶردٸ. سول كەزدەگٸ ٸرٸ مۋزىكا ورتالىعى بولعان ۆەنا قالاسىنا جولى تٷسكەندە كونتسەرتتەردٸ تاماشالادى. كلەوفاستىڭ كازيمەج دەگەن اعاسى دا ٶزٸنٸڭ ساراي تەاترى بار, سازگەر بولاتىن. ول تەاتردا كٶپتەگەن شەبەر مۋزىكانتتار جۇمىس ٸستەدٸ. وسى تەاتردا ميحال كلەوفاس كونتسەرتكە ٶزٸ دە قاتىسىپ, مۋزىكا جازىپ بايقادى. مۇنىڭ بەرٸ بولاشاق سازگەردٸڭ قالىپتاسۋىنىڭ العاشقى قادامدارى ەدٸ. بٸراق وگينسكيي قوعامدىق-ساياسي قىزمەت حالقىنا كٶبٸرەك پايدا كەلتٸرەدٸ دەپ ساناپ, مۋزىكاعا تولىق بەرٸلگەن جوق. 1784-1792 جىلدار ارالىعىندا وگينسكيي مەملەكەت ٸستەرٸمەن شۇعىلداندى. جوعارى بيلٸك ورنى – سەيمگە سايلاندى. گوللانديياعا ەلشٸ بولىپ باردى. قىزمەت بابىمەن باتىس ەۋروپانى ارالاپ, ٶمٸرلٸك تەجٸريبە جينادى.
م.ك.وگينسكييدٸڭ العاشقى پەسالارى مەن رومانستارى, بٸرٸنشٸ پولونەزٸ ساقتالماعان. ال ەكٸنشٸ فا-ماجورلى پولونەزٸنٸڭ جازىلۋ ۋاقىتى ونىڭ ەلشٸلٸكتەن ورالعاننان كەيٸنگٸ 1792 جىلدارعا كەلەدٸ. وگينسكييدٸڭ ٶزٸ ايتقانداي, بۇل پولونەز «ۇزاققا سوزىلماعان, بٸراق مامىراجاي, باقىتتى ماحاببات سەزٸمٸنەن» تۋعان. وسىدان كەيٸن جۇرت وگينسكييدٸڭ سازگەرلٸگٸنە دەن قويا باستادى. بۇرىن تەك بي رەتٸندە قولدانىلعان (پولونەز – فرانتسۋزدىڭ پولياك بيٸ دەگەن سٶزٸنەن شىققان) پولونەزدەرگە ول جاڭا كٶركەمدٸك ساپا سىيلادى. ونىڭ جازعاندارى ەۋەنگە باي, ويلى, سەزٸمگە ەسەر ەتەتٸن ۆوكالدىق جەنە اسپاپتىق پولونەزدٸڭ جاڭا تٷرلەرٸ ەدٸ. پولونەزدەردٸڭ ۇلتتىق سيپاتى ايقىندالا تٷستٸ. تىڭداعان ادامدى بٸردە شەكسٸز مۇڭ مەن ساعىنىش ەلەمٸنە تارتسا, بٸردە ەرلٸككە شاقىرعان فانفارلار دابىلىمەن دٷر سٸلكٸندٸرەدٸ.
دابىلدىڭ قاعىلۋى جايدان-جاي ەمەس. وگينسكيي ٶمٸر سٷرگەن زاماندا ونىڭ وتانى – پولشا ٷش بٸردەي مەملەكەتتٸڭ يلەۋٸنە تٷسكەن بولاتىن. اۆسترييا, پرۋسسييا جەنە ورىس پاتشالىعىنىڭ جان-جاقتان قىسقانى سونشا, ەزگٸگە شىداماعان حالىق كٷش تەڭسٸزدٸگٸنە قاراماستان, 1794 جىلى تادەۋش كوستيۋشكونىڭ باستاۋىمەن ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنە شىقتى. ٷستەم تاپ ٶكٸلٸ سانالاتىن وگينسكييدٸ دە شالعى, كٷرەك ۇستاپ ايقاسقا شىققان شارۋالار جاعىنا قوسقان قانداي كٷش? ول – سازگەردٸڭ ەدٸلەت سٷيگٸشتٸگٸ جەنە وتانىنا, حالقىنا دەگەن شەكسٸز پاتريوتتىق سەزٸمٸ. وگينسكيي ٶزٸنٸڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتٸنەن دە, كنيازدىق اتاعىنان دا, گەربتەن دە باس تارتىپ, جيعان-تەرگەن بارلىق قاراجاتىن كٶتەرٸلٸس پايداسىنا جۇمسادى. ٶزٸ بٸر وتريادتى باسقارىپ, كوستيۋشكومەن ٷزەڭگٸلەس سوعىستى. وگينسكييدٸڭ بۇل تاعدىرى قازاق تاريحىنداعى يساتاي مەن ماحامبەتتٸ, قۇرمانعازىنى ەسكە تٷسٸرەدٸ. وگينسكيي «بوستاندىق, تۇراقتىلىق, تەۋەلسٸزدٸك» دەگەندٸ ۇران ەتٸپ, كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە ەسكەري مارشتار مەن ەندەر جازىپ بەردٸ.
وزبىر كٷشتەردٸڭ باسىمدىعىنان كٶتەرٸلٸس جەڭٸلٸسكە ۇشىراپ, كوستيۋشكو تۇتقىنعا تٷستٸ. كٶتەرٸلٸسكە قاتىسقاندار قۋدالانا باستادى. وگينسكيي دە اتى-جٶنٸن ٶزگەرتٸپ, شەتەلگە كەتۋگە مەجبٷر بولدى. سازگەردٸڭ ەلەمگە ەيگٸلٸ «وتانمەن قوشتاسۋ» دەپ اتالعان ليا-مينورلى پولونەزٸ وسى تۇستا دٷنيەگە كەلگەن سيياقتى. وگينسكيي قالاي قينالماسىن, جٷرەگٸ قالاي ەزٸلمەسٸن?! ارتىندا تالان-تاراجعا تٷسكەن تۋعان توپىراعى – پولشاسى قالىپ بارادى مەڭگٸگە. قارۋلاس دوستاردان ايىرىلعان, تەۋەلسٸزدٸك ارمان كٷيدە قالعان. كەۋدەدەگٸ ىز-كەك شەمەن بوپ قاتقان. بٸراق رۋح جەڭٸلگەن جوق. «وتانمەن قوشتاسۋ» پولونەزٸ قانشا مۇڭدى, ٶكٸنٸشتٸ بولعانىمەن, شاراسىزدىق پەن تٷڭٸلٸسكە ۇرىنباعان. بۇل ەۋەننٸڭ جاسامپازدىعى مەن ٶمٸرشەڭدٸگٸ دە سوندا. پولونەز تٸپتٸ قارا نيەتتٸلەردٸڭ ٷرەيٸن ۇشىراتىن دەڭگەيگە جەتكەن. سازگەر ت.بازارباەۆ بۇل ەۋەندٸ «بوستاندىق گيمنٸ» دەپ اتاپ, سوعىس كەزٸندە نەمٸس فاشيستەرٸ وگينسكييدٸڭ, شوپەننٸڭ نوتالارىن ەدەيٸ ٶرتەپ جٸبەرٸپ وتىرعانىن, ەسٸرەسە «وتانمەن قوشتاسۋ» پولونەزٸن ويناعانداردى اتىپ, اسىپ ٶلتٸرگەنٸن جازدى. ولار سول ارقىلى وتانشىلدىق رۋحىن تۇنشىقتىرعىسى كەلگەن. «وتانمەن قوشتاسۋدىڭ» ارنايى جازىلعان سٶزٸ دە بار, بٸراق اۆتورى بەيمەلٸم دەسەدٸ.
پولشاداعى بٸر مۇراجايدا وسى پولونەزدٸڭ دٷنيە جٷزٸ حالىقتارىنىڭ سان الۋان اسپاپتارىمەن ورىندالعان ٷلگٸلەرٸ جيناقتالعان ەكەن. ونىڭ ٸشٸندە قازاقتىڭ حالىق اسپاپتارى وركەسترٸنٸڭ دە ورىنداۋى بار. اتاقتى كٷيشٸ ماعاۋييا حامزين وگينسكييدٸڭ پولونەزٸن جەكە دومبىراعا سالىپ تارتقان. جالپى, شەتەلدٸڭ نەبٸر كٷردەلٸ دەگەن مۋزىكالىق شىعارمالارىن دومبىرامەن ناقىشىنا كەلتٸرٸپ ورىنداۋعا بولاتىنىن بەلگٸلٸ كٷيشٸلەرٸمٸز دەلەلدەپ جٷر. اقىن دەۋٸتەلٸ ستامبەكوۆتٸڭ كٷيشٸ م. حامزينگە ارناعان «دومبىرادا پولونەزدٸ تىڭداۋ» ٶلەڭٸ وسىنداي بٸر تەبٸرەنٸسكە تولى سەتتە تۋسا كەرەك:
سازدى ساعان كٸم بەرگەن ساعىنىشتى?
ساعىنىشقا بولدىم عوي جالىنىشتى.
مٷلدە بٶلەك, ٶزٸنشە مٷلدە بٶتەن
قايداعى بٸر ٶرتەيدٸ جالىن ٸشتٸ.
...شىعارعان-اۋ ٸشتەگٸ تەتتٸ مۇڭىن,
ٶنەردەگٸ تۋعىزىپ سەتتٸ كٷنٸن.
وگينسكيي مىرزاداي كٸم تٷسٸنەر
تۋعان جەر مەن اڭساۋدىڭ وتتىلىعىن.
م.ك.وگينسكييدٸڭ جيىرماعا جۋىق پولونەزٸ بەلگٸلٸ. ولاردىڭ ەرقايسىسى – ٶزٸنشە ەۋەزدٸ, سەزٸمدٸ وياتارلىق دارا شىعارمالار. بٸراق, ەڭ تانىمالى وسى - «وتانمەن قوشتاسۋ» (ليا-مينور) جەنە «قوشتاسۋ» (دي-مينور) پولونەزدەرٸ. پولونەزدەرٸن قوسا العاندا 60-تان استام شىعارماسى ساقتالىپ قالعان. ونىڭ ٸشٸندە مازۋركالار, مارشتار, ۆالستەر, ەندەر كەزدەسەدٸ. پولياكتىڭ ۇلتتىق ەنۇرانىنا اينالعان «پولشا ەلٸ ٶلگەن جوق» ەنٸن, «زەليدا جەنە ۆالكۋر نەمەسە بونوپارد كايردە» وپەراسىن دا وگينسكيي جازعانى تۋرالى زەرتتەۋشٸلەردٸڭ دەلەلٸ بار. وپەرانىڭ تاقىرىبى – ازاتتىق. مىسىر ەلٸنٸڭ ٶمٸرٸنەن جازىلعان شىعارما «ازييا ۋۆەرتيۋراسىنان» باستالادى.
وگينسكيي شەتەلدە جٷرٸپ تە ٶزٸ سيياقتى قۋعىن كٶرگەن وتانداستارىمەن بٸرٸگٸپ, ەلٸنٸڭ ازاتتىعى جولىنداعى كٷرەسٸن جالعاستىرا بەردٸ. ناپالەوننىڭ, ورىس پاتشاسى ٸ-الەكساندردىڭ جالعان ۋەدەلەرٸنە سەنگەن كەزدەرٸ دە بولدى. ۆەنەتسييادا, پاريجدە, ىستامبۋلدا, بەرليندە تاعى باسقا قالالاردا تۇراق تاپپاي قينالدى. جات جەرلەردە وعان قانداي قيىن بولعانىن اتى-جٶنٸن جيٸ ٶزگەرتۋٸنەن دە بايقاۋعا بولادى. قۋعىننان قۇتىلۋ ٷشٸن ميحايلوۆسكيي, جان ريدەل, راچينسكيي, گلوۆاتسكيي, كٶپەس مارتين, تاعى باسقا قۇجاتتارمەن جٷرگەن. 8 جىل سەرگەلدەڭنەن كەيٸن, وگينسكيي رەسەي پاتشاسىنىڭ رۇقساتىمەن پەتەربۋرگكە كەلٸپ تۇرا باستايدى. شىعارماشىلىق جەنە اعارتۋشىلىق قىزمەتٸن جالعاستىرا بەرەدٸ. 1822 جىلى رەسەيدەن كەتٸپ, ٶمٸرٸنٸڭ 10 جىلىن فلورەنتسييادا ٶتكٸزدٸ, ول جاقتا مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸمەن كەزدەسٸپ تۇردى, كٸتاپتارىن جازدى.
تاعى بٸر اتاپ ايتاتىن نەرسە – وگينسكييدٸڭ سازگەرلٸكتەن باسقا قىرلارىنىڭ كٶپتٸگٸ. كٶتەرٸلٸس كەزٸندە قول باستاعان باتىر بولعانى ايتىلدى. ەندەرٸنٸڭ مەتٸنٸن پولياك تٸلٸندە ٶزٸ جازعان اقىن, ٶز زامانىنداعى ەڭ ٶتكٸر ساياسي پامفلەت جازعان ساتيريك, پولشا تاريحىنان مەمۋار جازعان تاريحشى, «مۋزىكا جٶنٸندەگٸ جازبالاردىڭ» اۆتورى, شەتەلدە جٷرسە دە پولياكتىڭ تالانتتى ادامدارىنىڭ كٸتاپتارىن باستىرۋعا, ٶنەرٸن ناسيحاتتاۋعا كٶمەكتەسكەن مەتسەنات...
وگينسكييدٸڭ تٸرٸ كەزٸنٸڭ ٶزٸندە ونىڭ پولونەزدەرٸنٸڭ داڭقى قيىرلارعا جەتٸپ جاتتى. ول كەمە اپاتىنا ۇشىراپتى, ٶزٸن-ٶزٸ ٶلتٸرٸپتٸ دەگەن جالعان اقپارات تا تاراتىلعان. شىن مەنٸندە وگينسكيي 1833 جىلى 15 قازاندا فلورەنتسييادا قايتىس بولدى. سونداعى سانتا كروچە حرام-پونتەونىنا جەرلەندٸ. كەيٸن ونىڭ مۇراعاتىن بالاسى يرەنەۋش يمپەرييانىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە تاپسىرعان. 1953 جىلدان باستاپ قانا زەرتتەۋشٸلەر ونداعى ماتەريالدارمەن تانىسا باستادى. ٶنەرتانۋشى عالىم يگور بەلزا م.ك.وگينسكيي تۋرالى مونوگرافييا جازىپ, جارييالادى. ٶنەرتانۋشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, وگينسكيي مۇراسى – تازا پولياك مۋزىكاسى, ۇلتتىق اسپاپتىق مۋزىكانىڭ جاڭا ستيلٸ, ٶزٸنەن كەيٸن فرەدەريك شوپەن بيٸككە كٶتەرگەن پولياك مۋزىكاسىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتكەن قۇندى ەسكەرتكٸش.
قايىربەك شاعىر,
قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ جەنە جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ
