«Amanat» qoǵamdyq komissiiasynyń tóraǵasy A. T. Quspan Maqsut Narikbayev University janyndaǵy MIND ǵylymi-taldaý ortalyǵynyń bazasynda sarapshylarǵa 2022 jylǵy qańtardaǵy oqiǵalardy taldaýǵa arnalǵan baiandamasyn tanystyrdy. Talqylaýǵa qańtar oqiǵalaryn baǵalaýǵa mamandanǵan jáne óz jumysynda osy taqyrypty kóterip júrgen sarapshylar men jýrnalister qatysty.
Usynylǵan qujat sol kezeńderde bolǵan oqiǵalardyń hronologiiasynan turady. Avtor naqty aimaqtarǵa, kúnderge, adamdarǵa jáne saǵattarǵa bailanysty qujattalǵan faktilerdi obektivti túrde baiandaidy.
Bolǵan oqiǵany taldaý 2022 jyldyń basyndaǵy oqiǵalarǵa qoǵam nazaryn aýdartý jáne qańtar tragediiasynan sabaq alýǵa baǵyttalǵan. Baiandama esh qospasyz, qujattyq dálelmen belgileýge jáne beibit narazylyqty bilikti qarýly kúshpen basyp alýǵa ainaldyrýdyń stsenariilik modelin naqty sipattaýǵa múmkindik beredi.
Baiandamanyń negizgi tezisteri:
• 2022 jyldyń qańtaryndaǵy oqiǵalar — zańdy bilikti qarýly kúshpen qulatýǵa baǵyttalǵan el tarihynda alǵashqy uiymdasqan áreket.
• Suiytylǵan gaz baǵasynyń ósýi Mańǵystaý oblysyndaǵy mitingilerdiń basty sebebi boldy, olar búkil el boiynsha kásibi túrde úilestirilgen qarýly qaqtyǵystarǵa ulasty.
• Qańtar oqiǵalaryna óńirlerdegi ákimdikterdi basyp ala bastaǵan qarýly qurylymdar qatysty, Almatydaǵy ákimshilik pen Rezidentsiia ǵimarattaryn órtep jiberdi, oblys ortalyqtary men megapolisterdegi politsiia jáne UQK departamentterine shabýyl jasaldy. Olar zorlyq-zombylyq operatsiialaryna uiymdyq jáne kásibi túrde daiyndalǵan. Bul rette, jekelegen politsiia departamentteri men UQK basshylyǵynyń áreketteri nemese áreketsizdiginiń arqasynda sodyrlar qarý-jaraq pen oq-dárilerge qol jetkizip, arsenalyn ulǵaitty.
• Jappai tártipsizdikterdiń batystan ońtústikke qarai turaqsyzdandyratyn qozǵalysy resýrstyq aimaqtardy, kólik bailanystaryn qamtydy. Aimaqtardaǵy bilikti basyp alý jónindegi úilestirilgen is-sharalar eldiń batysynan shyǵysyna qarai turaqsyzdyq sheńberin ornatyp, ortalyq aimaqtar men Astanany qorshap, olardy oqshaýlaý úshin quryldy.
• Respýblika aýqymyndaǵy oqiǵalardy taldaý kezinde parallel baiqalady: memlekettik organdardyń ákimshilik ǵimarattaryna shabýyldar túnde jáne 5 qańtar tústen keiin boldy.
• Is júzinde 4, 5, 6 qańtarda qaqtyǵystar, áskeri operatsiialardy eske túsiretin shabýyldar boldy, tipti ant bergen tártip saqshylary da mundai kútpegen oqiǵaǵa daiyn emes ekeni bilindi, saldarynan áskeriler jaralanyp, keibiri qaza tapty.
• Qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý úshin azamattar kóp jinalatyn oryndarda politsiia nariadtary qoiyldy. Alaida tártipsizdikke qatysýshylardyń sany quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri men áskeri qyzmetshilerinen birneshe ese kóp boldy.
• Narazylyqqa qatysýshylar sany kóp bolǵany sonsha, tártip saqshylarynyń shamasy olardy toqtatýǵa jetpedi. Kóp jaǵdaida qyzmetkerler qarýlanbaǵan, sońǵyna deiin olar tek arnaiy quraldardy ― sý atqyshtardy, rezeńke taiaqshalardy jáne t.b. qoldanǵan. Saldarynan júzdegen quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri pyshaq jaraqatyn alyp, atystan zardap shekti. Politseiler men áskeri qyzmetshilerdi uryp-soǵyp, kóliktermen basyp, olarǵa qarsy Molotov kokteilderin laqtyrdy. Bir ofitser Almaty ákimdiginiń ǵimaratynda órt kezinde tiridei órtendi.
• Qylmystyq top músheleriniń is-áreketteriniń nátijesinde barlyǵy 1097 quqyq qorǵaý kúshteri men áskeri qyzmetkeri zardap shekti, on adam qaza tapty.
• 2022 jylǵy 3-6 qańtarda Qazaqstanda bolǵan oqiǵalar el ishinde jáne odan tys jerlerde aqparattyq aila-sharǵy jasaý quralyna ainaldy. Belgili bir yqpal etý toptary áli kúnge deiin qazirgi biliktiń bedelin túsirý jáne reformalardy qunsyzdandyrý maqsatynda aqparattyq shabýyldar úshin Qańtar aýyr tragediiasyn qoldanýda jáne bolashaqta da qoldanýyn jalǵastyrady.
• 2022 jyldyń 5 qańtarynan bastap beibit narazylyqtar týraly tek belgili bir maqsattardy kózdeitin, qyzyǵýshylyq tanytatyn nemese obektivti emes kommentatorlar men sarapshylar aityp júr.
• Tártipsizdikke qatysýshylardyń qolynda qarý-jaraq dúkenderinen jáne Almaty men Qyzylorda oblysynyń IIO arsenalynan, sondai-aq Almaty jáne Jambyl oblystarynyń PD jáne Taldyqorǵan PB-nen urlanǵan qarý bolǵanyn túsiný mańyzdy.
• Prezidenttiń ýaqytyly kesimdi sharalar qabyldaýy, budan da kóp adamnyń ólimine jol bermeýge degen umtylysy jaǵdaidy Zań men tártipke, eldiń tutastyǵy men táýelsizdigin, onyń demokratiialyq baǵytyn saqtaýǵa baǵyttady.
• Qazaqstan Prezidenti, sondai-aq tiisti memlekettik organdar men vedomstvolardyń basshylary qańtar oqiǵalaryn tergeý máselelerinde qazaqstandyqtar úshin barynsha ashyqtyq saiasatyn tańdady.
• Alaida, Qańtardyń áleýmettik-saiasi qabattasýy «ashyq tergeýdi qajet etetinderge» bola dálelsiz aiyptaý nemese jańalyqtardyń týýyna jol bermeitinin eskerý qajet. Qańtar — kúrdeli jáne muqiiat aqparatty jinaý jáne taldaý, bultartpas dáleldermen rastalǵan faktilerdi salystyrý.
• Qańtar oqiǵalary el tarihynda jáne halyq jadynda qaraly kúnderge ainaldy. Olardy tergeý áli de jalǵasýda.
Aita keteiik, «Amanat» qoǵamdyq komissiiasy óz mindetterin 22 qańtardan bastap 2022 jyldyń sońyna deiin atqardy. Komissiia quramyna negizinen zańgerler men quqyq qorǵaýshylar, sondai-aq ýákiletti memlekettik organdardyń ókilderi kirdi.
Komissiianyń basty maqsaty beibit narazylyqtarǵa qatysqany úshin tergeýde bolǵan, biraq qylmystyq nieti joq, sondai-aq qylmystarǵa qatysy joq adamdardy kinásiz zardap shekpeý úshin qylmystyq qýdalaý orbitasynan shyǵarý boldy.
Komissiiaǵa barlyǵy 59 azamat júgindi, olarǵa tegin zań kómegi kórsetildi, atap aitqanda, qajetti konsýltatsiialar berildi, protsestik qujattar men ótinishter jasaldy, memlekettik organdar men sottarda olardyń múddeleri usynyldy.
Komissiia «Raqymshylyq týraly» 02.11.2022 jylǵy № 152-VII QR Zańyn talqylaýǵa jáne qabyldaýǵa belsendi qatysty. Quqyqtyq qorytyndy daiyndaldy, onda osy zań jobasy taldanyp, onyń mazmunyna túsiniktemeler berildi.
Komissiia jumysynyń nátijeleriniń biri «Qazaqstan Halqyna» Qoǵamdyq qorymen birlesip 2022 jylǵy qańtardaǵy oqiǵalarǵa bailanysty qaza tapqandar men múgedekterdiń 25 otbasyna ótemaqy tóleý jónindegi baǵdarlamany iske asyrý boldy.
