«امانات» قوعامدىق كوميسسيياسىنىڭ تٶراعاسى ا. ت. قۇسپان Maqsut Narikbayev University جانىنداعى MIND عىلىمي-تالداۋ ورتالىعىنىڭ بازاسىندا ساراپشىلارعا 2022 جىلعى قاڭتارداعى وقيعالاردى تالداۋعا ارنالعان بايانداماسىن تانىستىردى. تالقىلاۋعا قاڭتار وقيعالارىن باعالاۋعا ماماندانعان جەنە ٶز جۇمىسىندا وسى تاقىرىپتى كٶتەرٸپ جٷرگەن ساراپشىلار مەن جۋرناليستەر قاتىستى.
ۇسىنىلعان قۇجات سول كەزەڭدەردە بولعان وقيعالاردىڭ حرونولوگيياسىنان تۇرادى. اۆتور ناقتى ايماقتارعا, كٷندەرگە, ادامدارعا جەنە ساعاتتارعا بايلانىستى قۇجاتتالعان فاكتٸلەردٸ وبەكتيۆتٸ تٷردە باياندايدى.
بولعان وقيعانى تالداۋ 2022 جىلدىڭ باسىنداعى وقيعالارعا قوعام نازارىن اۋدارتۋ جەنە قاڭتار تراگەديياسىنان ساباق الۋعا باعىتتالعان. بايانداما ەش قوسپاسىز, قۇجاتتىق دەلەلمەن بەلگٸلەۋگە جەنە بەيبٸت نارازىلىقتى بيلٸكتٸ قارۋلى كٷشپەن باسىپ الۋعا اينالدىرۋدىڭ ستسەنارييلٸك مودەلٸن ناقتى سيپاتتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
باياندامانىڭ نەگٸزگٸ تەزيستەرٸ:
• 2022 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى وقيعالار — زاڭدى بيلٸكتٸ قارۋلى كٷشپەن قۇلاتۋعا باعىتتالعان ەل تاريحىندا العاشقى ۇيىمداسقان ەرەكەت.
• سۇيىتىلعان گاز باعاسىنىڭ ٶسۋٸ ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ميتينگٸلەردٸڭ باستى سەبەبٸ بولدى, ولار بٷكٸل ەل بويىنشا كەسٸبي تٷردە ٷيلەستٸرٸلگەن قارۋلى قاقتىعىستارعا ۇلاستى.
• قاڭتار وقيعالارىنا ٶڭٸرلەردەگٸ ەكٸمدٸكتەردٸ باسىپ الا باستاعان قارۋلى قۇرىلىمدار قاتىستى, الماتىداعى ەكٸمشٸلٸك پەن رەزيدەنتسييا عيماراتتارىن ٶرتەپ جٸبەردٸ, وبلىس ورتالىقتارى مەن مەگاپوليستەردەگٸ پوليتسييا جەنە ۇقك دەپارتامەنتتەرٸنە شابۋىل جاسالدى. ولار زورلىق-زومبىلىق وپەراتسييالارىنا ۇيىمدىق جەنە كەسٸبي تٷردە دايىندالعان. بۇل رەتتە, جەكەلەگەن پوليتسييا دەپارتامەنتتەرٸ مەن ۇقك باسشىلىعىنىڭ ەرەكەتتەرٸ نەمەسە ەرەكەتسٸزدٸگٸنٸڭ ارقاسىندا سودىرلار قارۋ-جاراق پەن وق-دەرٸلەرگە قول جەتكٸزٸپ, ارسەنالىن ۇلعايتتى.
• جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸكتەردٸڭ باتىستان وڭتٷستٸككە قاراي تۇراقسىزداندىراتىن قوزعالىسى رەسۋرستىق ايماقتاردى, كٶلٸك بايلانىستارىن قامتىدى. ايماقتارداعى بيلٸكتٸ باسىپ الۋ جٶنٸندەگٸ ٷيلەستٸرٸلگەن ٸس-شارالار ەلدٸڭ باتىسىنان شىعىسىنا قاراي تۇراقسىزدىق شەڭبەرٸن ورناتىپ, ورتالىق ايماقتار مەن استانانى قورشاپ, ولاردى وقشاۋلاۋ ٷشٸن قۇرىلدى.
• رەسپۋبليكا اۋقىمىنداعى وقيعالاردى تالداۋ كەزٸندە پاراللەل بايقالادى: مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ەكٸمشٸلٸك عيماراتتارىنا شابۋىلدار تٷندە جەنە 5 قاڭتار تٷستەن كەيٸن بولدى.
• ٸس جٷزٸندە 4, 5, 6 قاڭتاردا قاقتىعىستار, ەسكەري وپەراتسييالاردى ەسكە تٷسٸرەتٸن شابۋىلدار بولدى, تٸپتٸ انت بەرگەن تەرتٸپ ساقشىلارى دا مۇنداي كٷتپەگەن وقيعاعا دايىن ەمەس ەكەنٸ بٸلٸندٸ, سالدارىنان ەسكەريلەر جارالانىپ, كەيبٸرٸ قازا تاپتى.
• قوعامدىق تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ازاماتتار كٶپ جينالاتىن ورىنداردا پوليتسييا ناريادتارى قويىلدى. الايدا تەرتٸپسٸزدٸككە قاتىسۋشىلاردىڭ سانى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ مەن ەسكەري قىزمەتشٸلەرٸنەن بٸرنەشە ەسە كٶپ بولدى.
• نارازىلىققا قاتىسۋشىلار سانى كٶپ بولعانى سونشا, تەرتٸپ ساقشىلارىنىڭ شاماسى ولاردى توقتاتۋعا جەتپەدٸ. كٶپ جاعدايدا قىزمەتكەرلەر قارۋلانباعان, سوڭعىنا دەيٸن ولار تەك ارنايى قۇرالداردى ― سۋ اتقىشتاردى, رەزەڭكە تاياقشالاردى جەنە ت.ب. قولدانعان. سالدارىنان جٷزدەگەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ پىشاق جاراقاتىن الىپ, اتىستان زارداپ شەكتٸ. پوليتسەيلەر مەن ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸ ۇرىپ-سوعىپ, كٶلٸكتەرمەن باسىپ, ولارعا قارسى مولوتوۆ كوكتەيلدەرٸن لاقتىردى. بٸر وفيتسەر الماتى ەكٸمدٸگٸنٸڭ عيماراتىندا ٶرت كەزٸندە تٸرٸدەي ٶرتەندٸ.
• قىلمىستىق توپ مٷشەلەرٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸنٸڭ نەتيجەسٸندە بارلىعى 1097 قۇقىق قورعاۋ كٷشتەرٸ مەن ەسكەري قىزمەتكەرٸ زارداپ شەكتٸ, ون ادام قازا تاپتى.
• 2022 جىلعى 3-6 قاڭتاردا قازاقستاندا بولعان وقيعالار ەل ٸشٸندە جەنە ودان تىس جەرلەردە اقپاراتتىق ايلا-شارعى جاساۋ قۇرالىنا اينالدى. بەلگٸلٸ بٸر ىقپال ەتۋ توپتارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن قازٸرگٸ بيلٸكتٸڭ بەدەلٸن تٷسٸرۋ جەنە رەفورمالاردى قۇنسىزداندىرۋ ماقساتىندا اقپاراتتىق شابۋىلدار ٷشٸن قاڭتار اۋىر تراگەديياسىن قولدانۋدا جەنە بولاشاقتا دا قولدانۋىن جالعاستىرادى.
• 2022 جىلدىڭ 5 قاڭتارىنان باستاپ بەيبٸت نارازىلىقتار تۋرالى تەك بەلگٸلٸ بٸر ماقساتتاردى كٶزدەيتٸن, قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن نەمەسە وبەكتيۆتٸ ەمەس كوممەنتاتورلار مەن ساراپشىلار ايتىپ جٷر.
• تەرتٸپسٸزدٸككە قاتىسۋشىلاردىڭ قولىندا قارۋ-جاراق دٷكەندەرٸنەن جەنە الماتى مەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ٸٸو ارسەنالىنان, سونداي-اق الماتى جەنە جامبىل وبلىستارىنىڭ پد جەنە تالدىقورعان پب-نەن ۇرلانعان قارۋ بولعانىن تٷسٸنۋ ماڭىزدى.
• پرەزيدەنتتٸڭ ۋاقىتىلى كەسٸمدٸ شارالار قابىلداۋى, بۇدان دا كٶپ ادامنىڭ ٶلٸمٸنە جول بەرمەۋگە دەگەن ۇمتىلىسى جاعدايدى زاڭ مەن تەرتٸپكە, ەلدٸڭ تۇتاستىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸن, ونىڭ دەموكراتييالىق باعىتىن ساقتاۋعا باعىتتادى.
• قازاقستان پرەزيدەنتٸ, سونداي-اق تيٸستٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ۆەدومستۆولاردىڭ باسشىلارى قاڭتار وقيعالارىن تەرگەۋ مەسەلەلەرٸندە قازاقستاندىقتار ٷشٸن بارىنشا اشىقتىق ساياساتىن تاڭدادى.
• الايدا, قاڭتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك-ساياسي قاباتتاسۋى «اشىق تەرگەۋدٸ قاجەت ەتەتٸندەرگە» بولا دەلەلسٸز ايىپتاۋ نەمەسە جاڭالىقتاردىڭ تۋۋىنا جول بەرمەيتٸنٸن ەسكەرۋ قاجەت. قاڭتار — كٷردەلٸ جەنە مۇقييات اقپاراتتى جيناۋ جەنە تالداۋ, بۇلتارتپاس دەلەلدەرمەن راستالعان فاكتٸلەردٸ سالىستىرۋ.
• قاڭتار وقيعالارى ەل تاريحىندا جەنە حالىق جادىندا قارالى كٷندەرگە اينالدى. ولاردى تەرگەۋ ەلٸ دە جالعاسۋدا.
ايتا كەتەيٸك, «امانات» قوعامدىق كوميسسيياسى ٶز مٸندەتتەرٸن 22 قاڭتاردان باستاپ 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن اتقاردى. كوميسسييا قۇرامىنا نەگٸزٸنەن زاڭگەرلەر مەن قۇقىق قورعاۋشىلار, سونداي-اق ۋەكٸلەتتٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ٶكٸلدەرٸ كٸردٸ.
كوميسسييانىڭ باستى ماقساتى بەيبٸت نارازىلىقتارعا قاتىسقانى ٷشٸن تەرگەۋدە بولعان, بٸراق قىلمىستىق نيەتٸ جوق, سونداي-اق قىلمىستارعا قاتىسى جوق ادامداردى كٸنەسٸز زارداپ شەكپەۋ ٷشٸن قىلمىستىق قۋدالاۋ وربيتاسىنان شىعارۋ بولدى.
كوميسسيياعا بارلىعى 59 ازامات جٷگٸندٸ, ولارعا تەگٸن زاڭ كٶمەگٸ كٶرسەتٸلدٸ, اتاپ ايتقاندا, قاجەتتٸ كونسۋلتاتسييالار بەرٸلدٸ, پروتسەستٸك قۇجاتتار مەن ٶتٸنٸشتەر جاسالدى, مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن سوتتاردا ولاردىڭ مٷددەلەرٸ ۇسىنىلدى.
كوميسسييا «راقىمشىلىق تۋرالى» 02.11.2022 جىلعى № 152-VII قر زاڭىن تالقىلاۋعا جەنە قابىلداۋعا بەلسەندٸ قاتىستى. قۇقىقتىق قورىتىندى دايىندالدى, وندا وسى زاڭ جوباسى تالدانىپ, ونىڭ مازمۇنىنا تٷسٸنٸكتەمەلەر بەرٸلدٸ.
كوميسسييا جۇمىسىنىڭ نەتيجەلەرٸنٸڭ بٸرٸ «قازاقستان حالقىنا» قوعامدىق قورىمەن بٸرلەسٸپ 2022 جىلعى قاڭتارداعى وقيعالارعا بايلانىستى قازا تاپقاندار مەن مٷگەدەكتەردٸڭ 25 وتباسىنا ٶتەماقى تٶلەۋ جٶنٸندەگٸ باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋ بولدى.
