Pediatrlardy daiyndaý isin qaitadan qolǵa alý týraly habardy estigende qýanyshymyzda shek bolǵan joq. Bul óte mańyzdy sheshim boldy. Osydan 5-6 jyl buryn elimizdegi meditsinalyq joǵary oqý oryndaryndaǵy Pediatriia fakýltetterin jaýyp tastady. Onyń durys emestigin tájiribeli dárigerler ýaqytynda aitýyndai aitty. Biraq sol kezde damyǵan elderdiń meditsinasyna elikteý boldy ma, áiteýir bilikti mamandardyń, tipti Kamal Ormantaev sekildi ǵalym dárigerlerdiń de pikiri eskerilmedi. Ekonomikasy serpinmen damyǵan ozyq elderdiń meditsinasy da alǵa ketkeni belgili. Olardyń deńgeii men bizdiń jaǵdaiymyzdy teń qoiýǵa áli erte ekendigi qaperge alynbady.
Qazir jalpy meditsinany bitirgennen keiin jas maman eki jyl internatýrasynda júredi, odan keiin taǵy eki jyl balalar dárigeri bolýǵa rezidentýrada oqidy. Meditsina akademiialary men ýniversitetterinde jastardy toǵyz jyl oqytsa da pediatr mamandyǵy san jaǵynan da, sapasynan da talapqa sai daiyndalmaǵanyn ýaqyt kórsetti. Kórshi Resei memleketinde de osyndai másele kóterilgende dárigerler, mamandar pediatriia fakýltetiniń kerektigin dáleldep, ony japqyzbai qorǵap qaldy. Qai mamandyqqa da, onyń ishinde dáriger mamandyǵyna adamnyń júrek qalaýy bolmasa, qiyn. Alǵashqy qandy kórgennen tolqyp, adam anatomiiasyn oqi bastaǵandaǵy qiyndyqtarǵa shydamai, keibir jastar oqýdy tastap ketedi. Al meditsinanyń ózge salasynan pediatriianyń basty ereksheligi – balalarmen jumys isteýdiń qiyndyǵynda der edim. Balalar dárigeri bolǵysy keletinderdiń osy mamandyqqa ynta-yqylasy bolýy tiis. Balany jaqsy kórý kerek, bala degende jany ushyp turýy tiis. Solai búkil jan-júregin salǵanda ǵana ol jaqsy maman bolyp qalyptasady. Bul mamandyqtyń osyndai psihologiialyq ta jaǵyn eskermei bolmaidy.
Balamen jumys isteýdiń qiyn ekenin aittym, taǵy da qaitalaǵym keledi. Meditsinanyń qai salasynda da eń aldymen aýrýǵa durys diagnoz qoiǵanda ǵana emniń nátijesi bolady. Pediatriianyń qiyndyǵy da osynda. Mysaly, eresek adam óziniń qalai aýyratynyn aitady. Ony túrli apparat arqyly teksermei turyp-aq, naýqas bergen aqparattardan qoiylatyn diagnozdyń kem degende 50 paiyzyn shamalaýǵa bolady. Al bala aita almaidy ǵoi? Kez kelgen ana da balanyń aýrýyn jetkilikti sipattap bere almaýy múmkin. Jaqynda bizdiń aýrýhanaǵa úsh jasar bala aýyr halde tústi. Ol tamaq iship bolǵan soń jata almaidy, júre de almaidy, tórt aiaqtap turyp qalatyn bolǵan. Úsh jasar bala ne aitady? Osyny oilasa kele dárigerler balanyń ish qurylysyn tekserýdi uiǵardyq. Balanyń uiqy bezine jylaýyq shyqqan, kólemi tym úlken. Tamaq ishkende ol asqazanmen syǵylysady, al bala tórt aiaqtap tómen qarap turǵanda tamaq alǵa lyqsyp, shamaly jeńildengendei bolady. Operatsiia jasap, álgi parazitti sylyp alyp tastadyq. Mine, bul pediatr bolmaǵandyqtan ýaqyt uzai bergen, bala qinalǵan, diagnoz tek oblystyq balalar aýrýhanasynda ǵana qoiyldy. Al meditsinalyq joǵary oqý oryndarynda burynǵy dástúrmen pediatriia fakýlteti bolsa, bolashaq dáriger 6 jyl boiy tek bala aǵzasyna, aýrýyna qatysty dáris alar edi. Onyń ústine stýdentter 2-3 kýrstan bastap balalar aýrýhanalarynda tájiribeden ótedi. Nasharlaý oqityn stýdenttiń ózi júregi bolsa balanyń qinalǵanyn, onyń emdelip qatarǵa qaita qosylǵanyn, kúlgenin kórgende sábidi jaqsy kórip ketedi, sol arqyly mamandyǵyn da súietin bolady. Bolashaq pediatr maman balanyń qai aýrýmen qalai aýyratynyn búge-shigesine deiin bilgende ǵana ajalmen kúresip, ómirge arasha bola alady.
Qazir jergilikti jerlerde jalpy tájiribedegi dáriger bolsa, bári túgel degen túsinik bar. Men «jalpy meditsinany oqytý» degenge kúmánmen qaraitynymdy jasyrmaimyn. Bir adamnyń shaqshadai basy bes jylda búkil meditsinany meńgerip alady degendi qalai túsinýge bolady? «Eki kemeniń basyn ustaǵan sýǵa ketedi» dep qazaq beker aitty ma? Meniń oiymsha ár nárseniń basyn shalmai, bir salaǵa mamandanǵan durys. Qazir jasyratyny joq, joǵary oqý ornynyń túlekteri meditsinanyń eresekterdi emdeitin ózge salalary turǵanda, pediatriiany qalai bermeidi. Onyń basty sebebi, bul mamandyqtyń óz aldyna otaý tikpegeninde, iaǵni jetkilikti, tereńdep oqytylmaǵanynda bolyp otyr. Sondyqtan aýdan, monoqalalar túgil qazir oblys ortalyqtaryndaǵy aýrýhanalarda, emhanalarda pediatr jetispeidi. Bizdiń oblystyq balalar aýrýhanasy da solardyń qatarynda. Tájiribeli pediatrlar ómirdiń zańymen jasy kelgen soń, zeinetkerlik demalysqa ketip jatyr. Emhanalarda uzynnan uzaq kezek. Men jyl saiyn Qaraǵandy meditsina akademiiasyndaǵy túlekter jármeńkesine baryp turamyn. Jastarmen sóileskende olar da osy máseleni aitady, pediatriiaǵa barýǵa taisaqtai beredi. Fakýltet qaita ashylmaǵanda biz bul mamandyqty joǵaltyp tynar edik. Odan balalar zardap sheger edi.
Pediatriianyń qajettigine taǵy bir sebepti aitaiyn. Qazir balalar aýrýy jii asqynady, buryn eresekter ǵana aýyratyn aýrý túrleri balalarda da kezdesip júr. Tipti, jiilep barady. Mysaly, ótinde, ót jolynda tas bar 3-4 jastaǵy sábilerge operatsiia jasadyq. Bala sary aýrý sekildi sarǵaiyp ketedi. Muny kánigi, tájiribesi mol dárigerlerimiz buryn kezdestirdik dep aitpaidy. Taǵy basqa da aýrýlardyń tym jasaryp, balaǵa aýyz salǵany oilantady. Pediatriia muny zerttemese, pediatr mamandar muny asqyndyrmai anyqtamasa, balalardyń ólimi azaimaidy. Bir jasqa deiingi sábilerdi aman alyp qala almai jatamyz. Bizdiń oblys boiynsha balalar ólimi respýblikalyq kórsetkishten tómen. Degenmen, ol kóńildi dememeidi.
Ainaldyrǵan 5-6 jyldyq úziliste jergilikti jerlerge pediatr mamandardyń jetispeitindigi, odan balalar densaýlyǵyn saqtaý, ony emdeý isiniń aqsaǵany belgili boldy. Qazir negizgi salmaq oblystyq, Qostanai qalalyq balalar aýrýhanalaryna jáne Rýdnyi qalasyndaǵy perinataldyq ortalyqtarǵa túsedi. Aýdandardaǵy, kishigirim qalalardaǵy aýrýhanalar men emhanalar baiaǵydai kánigi pediatr mamandarmen qamtamasyz etilýi tiis. Qazaqta «atamdatsań atamdat, botamdatpa» degen sóz bar. Balanyń ólimi ata-ana, baýyrlary úshin eń aýyr qaiǵy. Aýrý, múgedek bala ósirý ata-anaǵa qalai qasiret bolsa, ony memleket dárejesinde oilaý tym aýyr. Óitkeni, memlekettiń de, ulttyń da bolashaǵy – balalar. Pediatriia sol úshin kerek.
Fazyl TEMIRHANOV,
oblystyq balalar aýrýhanasynyń bas dárigeri, meditsina ǵylymdarynyń kandidaty
QOSTANAI
"Egemen Qazaqstan"