Jańa álipbi jaiyn talqylasaq...

Latyn árip-tańbaly qazaqtyń jańa álipbiiniń kópshilik nazaryna usynylǵan nusqalary tóńiregindegi pikirtalas buqaralyq aqparat quraldarynda, áleýmettik jelilerde qyzý ótti desek, artyq aitqandyǵymyz emes. Oǵan tipti «qaýip etkennen aitamyn» degen yńǵaidaǵy oryndy pikir, oraily usynys aitylyp jatsa da, muny qarsylyq dep qabyldaýdyń da qylań berýi kýá. Shyn mánisinde qarǵa tamyrly qalyń jurtymyzdyń basym kópshiligi qarsylyq emes, qoldaý bildirip jatyr. Máseleniń mánisin tolyq túsinbese de, elimizdegi orys tamyrlar da, basqa da ult ókilderi de barynsha qoldaý kórsetýde.

Álemde 65 álipbi bar eken. Desek te, jazý júiesi jáne álipbi siiaqty uǵymdardy ajyratý jón kórinedi. Álipbi – árbir tildiń áripter túrinde usynylǵan barlyq dybystary bolsa, buǵan qosa býyndyq jazý, tutas sózdi bildiretin ieroglifter, taǵy da basqalar bar eken. Sondyqtan qazirgi sátke barlyǵy qyryq alty álipbi bar dep esepteledi.

Arabtardyń, grýzinderdiń, armiandardyń, evreilerdiń (ivrit), grekterdiń, japondardyń (kandzi, romadzi, hiragana, katakana), khmerlerdiń, tipti jańa gvineia papýastarynyń tól álipbileri bar. Kezinde qairan Aqań (Aqseleý Seidimbek) kóne túrki rýnikalyq jazýyn jańǵyrtyp, qazaqtyń tól álipbiin jasaýdy usynǵan edi. Ǵalamtorda «Álemniń barlyq álipbileri» (Vse alfavity mira) degen tizbede sol Uly Jazýymyz joq, tirkelmepti...

Elimiz táýelsizdik alǵannan beri jańa álipbiimizdi latyn árip-tańbasy negizinde túzýge oiystyq. Sodan beri osy máseleni qaýzap kelemiz. 2003 jylǵy 6-7 qarashada Almatyda ótken Qazaqstan Respýblikasynyń sol kezdegi Mádeniet ministri Dúisen Qaseiinov ashyp, júrgizgen «Qazaq terminologiiasy jáne buqaralyq aqparat quraldary» atty respýblikalyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiiaǵa qatysyp, kóp jyldardan beri osy máselemen tikelei ainalysyp júrgendikten, tól mamandyǵym filolog retinde, qyryq jyldan astam ala qaǵazdy ainaldyryp júrgen qalamger retinde ózimniń qazaqtyń jańa álipbii tóńiregindegi oiymmen bóliskendi jón kórdim.

Sózdiń reti kelgen soń aita keteiin, sol alqaly bas qosýda Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń professory, filologiia ǵylymdarynyń doktory S.Myrzabekov: «Qazaq tiliniń tynys, tirshiligi, bolashaǵy terminge tirelip otyr. Mundaǵy zor túitkil máni halyqaralyq, áni (dybystalýy) orystyq sózderge bailanysty. Túbir turǵysynan qaraǵanda qazaq tili orys tiline kirme kúide. Alda eki jol: 1) Osy qalyppen zyrlai beremiz, jyrlai beremiz. Aqyry – qurdym. 2) Qazaq tili óz dybystyq júiesine keledi. 28 árip dybyspen barsha sózin qaita sóiletedi. Orys sózderiniń omyrtqasyn omyryp, qabyrǵasyn qaýsatyp dybystyq jaqtan qaita igeredi. óziniń tildik immýnitetin qalyptastyrady. Bul tildiń bolashaǵy úshin kerek. Qazirgiler úshin mundai áreket qubyjyq bolyp kórinetinine kúmán joq», - degen edi. Osy sózdiń shyndyǵyna kúni búginge deiin kóz jetip keledi.

Basty gáp, ózgetildi dybystardan arylý bolsa, kirilshe qurastyrylǵan álipbiimizden 11 dybysty (v, io, f, ts, ch, sh, , , e, iu, ia) alyp tastasaq, qalǵan 31 dybys (a, á, b, g, ǵ, d, e. j, z, i, i, k, q, l, m, n, ń, o, ó, p, r, s, t, ý, u, ú, h, H, sh, y, i) óz tilimizge etene ekeni anyq. Osylardyń ishinen a (a), b (b), g (g), d (d), e (e), i (i), j (j), z (z), k (k), q (q), l (l), m (m), n (n), o (o), p (p), r (r), s (s), t (t), ý (u), h, h (h), y (y) 22 dybystyń latynsha tańbalanýy daý týǵyzbaidy.

Qazaqtyń latyn árip-tańbaly álipbiin túzý barysynda biliktegi sheneýnikter de, tilshi ǵalymdar da, qalyń kópshilik te «Bizde taza qazaq tiline tán segiz árip bar – solardy tańbalaý kerek. Basty másele osy», - dep Elbasymyz aitqan qaǵidatty ustanýy kerek. 25 áripten turatyn álipbige zerdelep qarasaq, tórden oryn alǵan 3 árip (Ts, F, V) qazaq tiline tán emes dybystar jáne daýyssyz dybystar. Al qosuryqtanyp, iaki qosáriptenip digraf túrinde jertólege túsip ketken qazaqtyń 3 daýysty dybysy – Á, Ó, Ú. Bul dybystar (áripter) áredik emes, kúnde minót saiyn, sekónt saiyn, ómir boiy qoldanylatyn qazaqtyń ejelden kele jatqan tól dybystary. Mine, osy dybystar jeke árippen tańbalanyp, tórden óz oryndaryn alýǵa tiis. Meili, qalai tańbalansa da: Á, Ó, Ú dep óz betinshe qaldyrýǵa da bolady (bul tańbalar kompiýterde «Simvoldar» leginde bar, qazir pernetaqtada da bar) nemese nemis álipbiindegidei Ä, Ö, Ü ýmlaýt tańbalarmen berilse, eshqandai qiyndyq keltirmeidi. Osy bir úsh áripti engizgennen órkeniet kóshinen qalyp qoimaimyz... Al úlgi retinde kóldeneń tartyp otyrǵan aǵylshyn álipbiindegi zh (j), ch (ch)" áripteri – daýyssyz dybystardyń tańbalary.

Usynys retinde kelesi aitarym: qazaq tiline tán emes V, F, Ts, Ch dybystarynyń V, F, C (Ts), S (2-shi bir nusqada Ch bolyp júr) latynsha tańbalanýlaryn qazaqtyń tól dybystaryna paidalanǵan durys. Aitalyq, V-ny Ú árpiniń ornyna, F-ny Ǵ(ǵy) árpiniń ornyna, C-ny Sh árpiniń ornyna, al basy daýly W-ny U ornyna (aǵylshynsha dybystalýy osy bizdiń uly U-ǵa jýyq) paidalanǵan jón siiaqty. V degenimiz Ú, W degenimiz U – ádemi úilesip, jarasyp turǵan joq pa?! Al endi túrik aǵaiyndardaǵy V, F, Ch dybystaryn qajet etsek, mine olardy qosárippen, iaki digrafpen tańbalaý kerek (vh – v, fh – f, ch – ch).

Al túrik alfavitinde, tipti ozyq eldiń biri – nemis alfavitinde tóbesinde qos núktesi bar A, O, Ú (Ä, Ö, Ü) jáne t.b. áripter bar. Sonda da kóshten qalyp jatqan joq. Al biz 25 áriptik álipbige kóshsek, tutastai Á, Ó, U, Ú, Ǵ, Ń, Sh áripterinen (7 birdei tól dybystan) aiyrylaiyn dep otyrmyz. Á-ni Ae degennen, Ó-ni Oe degennen ne utamyz?! Óitkeni qazaqtar nemister siiaqty qalai jazylsa, solai oqyp úirengen. Aǵylshyndar siiaqty ushaq ataýyn Boeing dep jazyp, Boing dep oqýǵa nemese frantsýzdar sekildi avtomobil ataýyn Renault dep jazyp, Reno dep aitýǵa daǵdylanbaǵan. Atań qazaqtyń «Ár eldiń salty basqa, iti saryala qasqa» degen ýájdi sózi osyndai jaǵdaidan týyndasa kerek.

Álipbi jobalaryn jasaýshylardyń qazaqtyń Á men Ó dybystarynan (áripterinen) qaradai nege úrketinin bilmeimin, tipti túsinbeimin?! Tarihtan belgili, KSRO OAK janyndaǵy Jańa álipbi jónindegi komiteti latinitsa negizinde «Biryńǵai Túrki Álipbiin» (Ianalif nemese qaz. Jańalip) ázirlegen bolatyn. Qazaq tiline tán keibir túrlenimderi bar osy álipbi resmi túrde, 1929 jyldan 1940 jyl aralyǵynda, kirillitsaǵa aýystyrylǵansha paidalanyldy. Osy álipbide Keńes ókimetiniń qylyshynan qan tamǵan zamanda Á men Ó ózderiniń laiyqty oryndaryn alyp tur. Y árpiniń ornyna orystyń aiyrym belgisi árpi paidalanylypty.

Endi osy zamanda sýretshi-lingvist, halyqaralyq Interbet fonematikalyq ámbebap álipbiiniń avtory Vitalii Vetash ázirlegen 44 tańbadan turatyn Halyqaralyq álipbide de Á men Ó biri ekinshi qatardan, endi biri besinshi qatardan ózderine tiesili oryndaryn tapqan.

INTERBETTIŃ baspa áripteri	INTERBETTIŃ jazbasha áripteri

Parlamentte talqylanǵan latynsha qazaq álipbiiniń nusqasyn ǵylym jáne bilim ministri Erlan Saǵadiev «unatatynyn» aitypty. Parlament depýtattary Shaimardan Nýrýmov pen Irina Ýnjakovalar Azattyqqa aitqan pikirlerinde parlamentte tanystyrylǵan latynsha álipbidiń nusqasyn qoldap, onyń «kompiýterge yńǵaily» jáne «ekonomikaǵa tiimdi» ekenine nazar aýdarǵan eken. Sonda Til bilimi institýty ázirlegen joba «kompiýterge yńǵaisyz» jáne «ekonomikaǵa tiimsiz» dep kim aitty? Osy oraida aqyn Qazybek Isanyń «Qazaq tili kompiýter úshin be, álde kompiýter Qazaq tili úshin be?» - degen ritorikalyq saýalyn qaitalaý jón siiaqty. Bárimizdiń til ushymyzda sol saýal.

Óz basym, latyn árip-tańbaly qazaq álippesin túrik álippesine osylaisha jaqyndastyra túzgen durys bolar dep oilaimyn. Osyndaǵy qazaq tiline tán emes áripterdi alyp tastap, kópshilik usynǵan pikirlerdi eskerip, ózgerister engizse, barshamyzǵa uǵynyqty jáne utymdy joba bolaiyn dep tur.

Sosyn áleýmettik jelilerdegi maǵan unaǵan jazbalardyń ishinde: «Kompiýter pernetaqtasynda árip pen tsifr jáne keibir simvoldardy basýǵa bolatyn 35 qosý 13 qosý 15 = 63 túime bar. Bul basqa fýnktsional túimelerdi aitpaǵanda. Orystar Io , Ia, Sh, Ts, , , Ch-larǵa oryn taýyp otyrǵanda, biz nege ózimizdi jurt saýsaǵyn da suqpaityn qýysqa tyǵa beremiz! Iaǵni qazaqy tól dybystyń árbiri jeke árip-belgi ielenýi kerek. Aǵylshynda 26 árip degen sóz, pernetaqtada bar-joǵy 26 túime bar degendi bildirmeidi ǵoi. 31-32 árip, tipti 33 bolsa da jolyn taýyp, biraq qosaq árip-belgilerden qutylý kerek, jolatpaý kerek. Joǵarydaǵy 35 árip túimeleri, 13 – io-den bastap teńdik pen qosý belgilerin, tsifrlardy basý úshin arnalǵan ústińgi registr túimeleriniń sany, 15 – oń jaqtaǵy tsifrtaqtadaǵy túime sany. Endi osy 63-ti oǵan qosa 42 basqa fýnktsional túimelerdi – barlyǵy 105 túimeni kóre, bile turyp qai sasqanymyz, ózimizden ózimiz qur bosqa keń jerde syǵylyp, qysylyp, myjylyp?! – dep, zańger ǵalym Bolat Syzdyqtyń namysqa shaqyra aitqan pikiri ári túsindirmesi boldy. Durys aitady. Múmkindiginshe digrafqa jolamaý kerek. Latyn tiline kóshken soń, jónimen kóshý kerek qoi! Qazaqtyń árbir dybysy, ásirese jýan daýystylary jeke tańbalanýǵa tiis. Áitpese Ae-men, Oe-men tilimizdi buzyp alýymyz, tipti joiyp alýymyz múmkin?!.. Al tilbuzarlar men basqatildilerge báribir, óz basym olarǵa daýa joq dep bilemin.

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini: biz Rýhani jańǵyrýdyń basty temirqazyǵy – Qazaqtyń latyn árip-tańbaly jańa álipbiin qoldaimyz, basqasha bolýy múmkin emes. Al osy keleli iske aqjoltai serik bolarlyq paiymdy pikir, utymdy usynys – qarsylyq emes, keńesip aqyldasý, tyń jobany pysyqtap, jetildirýge aq niet, izgi tilekpen járdemdesý. Ortaq iske búkil qazaqstandyqtar bir kisidei jumylýy kerek. Kelisim túbi – keleli is desek, Uly Dala eliniń latyn árip-tańbaly jańa álipbiin jasaýǵa dara-dara bolmai, bir kisidei atsalysaiyq. Ulttyń negizgi belgileri – Til men Dil jáne Týǵan jer ekenin, al álipbiimizdegi Á – Ákemiz, Ó – Ómirimiz, U – Ultymyz, Ú – Úkimetimiz, Y – Yntymaǵymyz, I – Isimiz, Q – Qazaq elimiz, Ǵ – Ǵasyrymyz, Ń – shyqqan Shyńymyzdyń bektep, bekemdep, bekiter sońǵy árpi! – ekenin áste umytpaiyq. Esterińizde bolar, «bektep, bekemdep, bekitip» degen sóz tirkesi uly Áýezovtiń ómirsheń órnegi.

Sábit BEKSEIITOV,

filolog, qalamger.

Ult portaly