جاڭا ەلٸپبي جايىن تالقىلاساق...

لاتىن ەرٸپ-تاڭبالى قازاقتىڭ جاڭا ەلٸپبيٸنٸڭ كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنىلعان نۇسقالارى تٶڭٸرەگٸندەگٸ پٸكٸرتالاس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە قىزۋ ٶتتٸ دەسەك, ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس. وعان تٸپتٸ «قاۋٸپ ەتكەننەن ايتامىن» دەگەن ىڭعايداعى ورىندى پٸكٸر, ورايلى ۇسىنىس ايتىلىپ جاتسا دا, مۇنى قارسىلىق دەپ قابىلداۋدىڭ دا قىلاڭ بەرۋٸ كۋە. شىن مەنٸسٸندە قارعا تامىرلى قالىڭ جۇرتىمىزدىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قارسىلىق ەمەس, قولداۋ بٸلدٸرٸپ جاتىر. مەسەلەنٸڭ مەنٸسٸن تولىق تٷسٸنبەسە دە, ەلٸمٸزدەگٸ ورىس تامىرلار دا, باسقا دا ۇلت ٶكٸلدەرٸ دە بارىنشا قولداۋ كٶرسەتۋدە.

ەلەمدە 65 ەلٸپبي بار ەكەن. دەسەك تە, جازۋ جٷيەسٸ جەنە ەلٸپبي سيياقتى ۇعىمداردى اجىراتۋ جٶن كٶرٸنەدٸ. ەلٸپبي – ەربٸر تٸلدٸڭ ەرٸپتەر تٷرٸندە ۇسىنىلعان بارلىق دىبىستارى بولسا, بۇعان قوسا بۋىندىق جازۋ, تۇتاس سٶزدٸ بٸلدٸرەتٸن يەروگليفتەر, تاعى دا باسقالار بار ەكەن. سوندىقتان قازٸرگٸ سەتكە بارلىعى قىرىق التى ەلٸپبي بار دەپ ەسەپتەلەدٸ.

ارابتاردىڭ, گرۋزيندەردٸڭ, ارميانداردىڭ, ەۆرەيلەردٸڭ (يۆريت), گرەكتەردٸڭ, جاپونداردىڭ (كاندزي, رومادزي, حيراگانا, كاتاكانا), كحمەرلەردٸڭ, تٸپتٸ جاڭا گۆينەيا پاپۋاستارىنىڭ تٶل ەلٸپبيلەرٸ بار. كەزٸندە قايران اقاڭ (اقسەلەۋ سەيدٸمبەك) كٶنە تٷركٸ رۋنيكالىق جازۋىن جاڭعىرتىپ, قازاقتىڭ تٶل ەلٸپبيٸن جاساۋدى ۇسىنعان ەدٸ. عالامتوردا «ەلەمنٸڭ بارلىق ەلٸپبيلەرٸ» (ۆسە الفاۆيتى ميرا) دەگەن تٸزبەدە سول ۇلى جازۋىمىز جوق, تٸركەلمەپتٸ...

ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ جاڭا ەلٸپبيٸمٸزدٸ لاتىن ەرٸپ-تاڭباسى نەگٸزٸندە تٷزۋگە ويىستىق. سودان بەرٸ وسى مەسەلەنٸ قاۋزاپ كەلەمٸز. 2003 جىلعى 6-7 قاراشادا الماتىدا ٶتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سول كەزدەگٸ مەدەنيەت مينيسترٸ دٷيسەن قاسەيٸنوۆ اشىپ, جٷرگٸزگەن «قازاق تەرمينولوگيياسى جەنە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيياعا قاتىسىپ, كٶپ جىلداردان بەرٸ وسى مەسەلەمەن تٸكەلەي اينالىسىپ جٷرگەندٸكتەن, تٶل ماماندىعىم فيلولوگ رەتٸندە, قىرىق جىلدان استام الا قاعازدى اينالدىرىپ جٷرگەن قالامگەر رەتٸندە ٶزٸمنٸڭ قازاقتىڭ جاڭا ەلٸپبيٸ تٶڭٸرەگٸندەگٸ ويىممەن بٶلٸسكەندٸ جٶن كٶردٸم.

سٶزدٸڭ رەتٸ كەلگەن سوڭ ايتا كەتەيٸن, سول القالى باس قوسۋدا ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى س.مىرزابەكوۆ: «قازاق تٸلٸنٸڭ تىنىس, تٸرشٸلٸگٸ, بولاشاعى تەرمينگە تٸرەلٸپ وتىر. مۇنداعى زور تٷيتكٸل مەنٸ حالىقارالىق, ەنٸ (دىبىستالۋى) ورىستىق سٶزدەرگە بايلانىستى. تٷبٸر تۇرعىسىنان قاراعاندا قازاق تٸلٸ ورىس تٸلٸنە كٸرمە كٷيدە. الدا ەكٸ جول: 1) وسى قالىپپەن زىرلاي بەرەمٸز, جىرلاي بەرەمٸز. اقىرى – قۇردىم. 2) قازاق تٸلٸ ٶز دىبىستىق جٷيەسٸنە كەلەدٸ. 28 ەرٸپ دىبىسپەن بارشا سٶزٸن قايتا سٶيلەتەدٸ. ورىس سٶزدەرٸنٸڭ ومىرتقاسىن ومىرىپ, قابىرعاسىن قاۋساتىپ دىبىستىق جاقتان قايتا يگەرەدٸ. ٶزٸنٸڭ تٸلدٸك يممۋنيتەتٸن قالىپتاستىرادى. بۇل تٸلدٸڭ بولاشاعى ٷشٸن كەرەك. قازٸرگٸلەر ٷشٸن مۇنداي ەرەكەت قۇبىجىق بولىپ كٶرٸنەتٸنٸنە كٷمەن جوق», - دەگەن ەدٸ. وسى سٶزدٸڭ شىندىعىنا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن كٶز جەتٸپ كەلەدٸ.

باستى گەپ, ٶزگەتٸلدٸ دىبىستاردان ارىلۋ بولسا, كيريلشە قۇراستىرىلعان ەلٸپبيٸمٸزدەن 11 دىبىستى (ۆ, يو, ف, تس, چ, شش, , , ە, يۋ, يا) الىپ تاستاساق, قالعان 31 دىبىس (ا, ە, ب, گ, ع, د, ە. ج, ز, ي, ي, ك, ق, ل, م, ن, ڭ, و, ٶ, پ, ر, س, ت, ۋ, ۇ, ٷ, ح, ھ, ش, ى, ٸ) ٶز تٸلٸمٸزگە ەتەنە ەكەنٸ انىق. وسىلاردىڭ ٸشٸنەن ا (a), ب (b), گ (g), د (d), ە (e), ٸ (i), ج (j), ز (z), ك (k), ق (q), ل (l), م (m), ن (n), و (o), پ (p), ر (r), س (s), ت (t), ۋ (u), ح, ھ (h), ى (y) 22 دىبىستىڭ لاتىنشا تاڭبالانۋى داۋ تۋعىزبايدى.

قازاقتىڭ لاتىن ەرٸپ-تاڭبالى ەلٸپبيٸن تٷزۋ بارىسىندا بيلٸكتەگٸ شەنەۋنٸكتەر دە, تٸلشٸ عالىمدار دا, قالىڭ كٶپشٸلٸك تە «بٸزدە تازا قازاق تٸلٸنە تەن سەگٸز ەرٸپ بار – سولاردى تاڭبالاۋ كەرەك. باستى مەسەلە وسى», - دەپ ەلباسىمىز ايتقان قاعيداتتى ۇستانۋى كەرەك. 25 ەرٸپتەن تۇراتىن ەلٸپبيگە زەردەلەپ قاراساق, تٶردەن ورىن العان 3 ەرٸپ (تس, ف, ۆ) قازاق تٸلٸنە تەن ەمەس دىبىستار جەنە داۋىسسىز دىبىستار. ال قوسۇرىقتانىپ, ياكي قوسەرٸپتەنٸپ ديگراف تٷرٸندە جەرتٶلەگە تٷسٸپ كەتكەن قازاقتىڭ 3 داۋىستى دىبىسى – ە, ٶ, ٷ. بۇل دىبىستار (ەرٸپتەر) ەرەدٸك ەمەس, كٷندە مينٶت سايىن, سەكٶنت سايىن, ٶمٸر بويى قولدانىلاتىن قازاقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان تٶل دىبىستارى. مٸنە, وسى دىبىستار جەكە ەرٸپپەن تاڭبالانىپ, تٶردەن ٶز ورىندارىن الۋعا تيٸس. مەيلٸ, قالاي تاڭبالانسا دا: ە, ٶ, ٷ دەپ ٶز بەتٸنشە قالدىرۋعا دا بولادى (بۇل تاڭبالار كومپيۋتەردە «سيمۆولدار» لەگٸندە بار, قازٸر پەرنەتاقتادا دا بار) نەمەسە نەمٸس ەلٸپبيٸندەگٸدەي Ä, Ö, Ü ۋملاۋت تاڭبالارمەن بەرٸلسە, ەشقانداي قيىندىق كەلتٸرمەيدٸ. وسى بٸر ٷش ەرٸپتٸ ەنگٸزگەننەن ٶركەنيەت كٶشٸنەن قالىپ قويمايمىز... ال ٷلگٸ رەتٸندە كٶلدەنەڭ تارتىپ وتىرعان اعىلشىن ەلٸپبيٸندەگٸ zh (ج), ch (چ)" ەرٸپتەرٸ – داۋىسسىز دىبىستاردىڭ تاڭبالارى.

ۇسىنىس رەتٸندە كەلەسٸ ايتارىم: قازاق تٸلٸنە تەن ەمەس ۆ, ف, تس, چ دىبىستارىنىڭ V, F, C (تس), س (2-شٸ بٸر نۇسقادا چ بولىپ جٷر) لاتىنشا تاڭبالانۋلارىن قازاقتىڭ تٶل دىبىستارىنا پايدالانعان دۇرىس. ايتالىق, V-نى ٷ ەرپٸنٸڭ ورنىنا, F-نى ع(عى) ەرپٸنٸڭ ورنىنا, C-نى ش ەرپٸنٸڭ ورنىنا, ال باسى داۋلى W-نى ۇ ورنىنا (اعىلشىنشا دىبىستالۋى وسى بٸزدٸڭ ۇلى ۇ-عا جۋىق) پايدالانعان جٶن سيياقتى. V دەگەنٸمٸز ٷ, W دەگەنٸمٸز ۇ – ەدەمٸ ٷيلەسٸپ, جاراسىپ تۇرعان جوق پا?! ال ەندٸ تٷرٸك اعايىندارداعى ۆ, ف, چ دىبىستارىن قاجەت ەتسەك, مٸنە ولاردى قوسەرٸپپەن, ياكي ديگرافپەن تاڭبالاۋ كەرەك (vh – ۆ, fh – ف, ch – چ).

ال تٷرٸك الفاۆيتٸندە, تٸپتٸ وزىق ەلدٸڭ بٸرٸ – نەمٸس الفاۆيتٸندە تٶبەسٸندە قوس نٷكتەسٸ بار ا, و, ٷ (Ä, Ö, Ü) جەنە ت.ب. ەرٸپتەر بار. سوندا دا كٶشتەن قالىپ جاتقان جوق. ال بٸز 25 ەرٸپتٸك ەلٸپبيگە كٶشسەك, تۇتاستاي ە, ٶ, ۇ, ٷ, ع, ڭ, ش ەرٸپتەرٸنەن (7 بٸردەي تٶل دىبىستان) ايىرىلايىن دەپ وتىرمىز. ە-نٸ اە دەگەننەن, ٶ-نٸ وە دەگەننەن نە ۇتامىز?! ٶيتكەنٸ قازاقتار نەمٸستەر سيياقتى قالاي جازىلسا, سولاي وقىپ ٷيرەنگەن. اعىلشىندار سيياقتى ۇشاق اتاۋىن Boeing دەپ جازىپ, بوينگ دەپ وقۋعا نەمەسە فرانتسۋزدار سەكٸلدٸ اۆتوموبيل اتاۋىن Renault دەپ جازىپ, رەنو دەپ ايتۋعا داعدىلانباعان. اتاڭ قازاقتىڭ «ەر ەلدٸڭ سالتى باسقا, يتٸ سارىالا قاسقا» دەگەن ۋەجدٸ سٶزٸ وسىنداي جاعدايدان تۋىنداسا كەرەك.

ەلٸپبي جوبالارىن جاساۋشىلاردىڭ قازاقتىڭ ە مەن ٶ دىبىستارىنان (ەرٸپتەرٸنەن) قاراداي نەگە ٷركەتٸنٸن بٸلمەيمٸن, تٸپتٸ تٷسٸنبەيمٸن?! تاريحتان بەلگٸلٸ, كسرو واك جانىنداعى جاڭا ەلٸپبي جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸ لاتينيتسا نەگٸزٸندە «بٸرىڭعاي تٷركٸ ەلٸپبيٸن» (ياناليف نەمەسە قاز. جاڭالٸپ) ەزٸرلەگەن بولاتىن. قازاق تٸلٸنە تەن كەيبٸر تٷرلەنٸمدەرٸ بار وسى ەلٸپبي رەسمي تٷردە, 1929 جىلدان 1940 جىل ارالىعىندا, كيريلليتساعا اۋىستىرىلعانشا پايدالانىلدى. وسى ەلٸپبيدە كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ قىلىشىنان قان تامعان زاماندا ە مەن ٶ ٶزدەرٸنٸڭ لايىقتى ورىندارىن الىپ تۇر. ى ەرپٸنٸڭ ورنىنا ورىستىڭ ايىرىم بەلگٸسٸ ەرپٸ پايدالانىلىپتى.

ەندٸ وسى زاماندا سۋرەتشٸ-لينگۆيست, حالىقارالىق ينتەربەت فونەماتيكالىق ەمبەباپ ەلٸپبيٸنٸڭ اۆتورى ۆيتاليي ۆەتاش ەزٸرلەگەن 44 تاڭبادان تۇراتىن حالىقارالىق ەلٸپبيدە دە ە مەن ٶ بٸرٸ ەكٸنشٸ قاتاردان, ەندٸ بٸرٸ بەسٸنشٸ قاتاردان ٶزدەرٸنە تيەسٸلٸ ورىندارىن تاپقان.

ينتەربەتتٸڭ باسپا ەرٸپتەرٸ	ينتەربەتتٸڭ جازباشا ەرٸپتەرٸ

پارلامەنتتە تالقىلانعان لاتىنشا قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ نۇسقاسىن عىلىم جەنە بٸلٸم مينيسترٸ ەرلان ساعاديەۆ «ۇناتاتىنىن» ايتىپتى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى شايماردان نۋرۋموۆ پەن يرينا ۋنجاكوۆالار ازاتتىققا ايتقان پٸكٸرلەرٸندە پارلامەنتتە تانىستىرىلعان لاتىنشا ەلٸپبيدٸڭ نۇسقاسىن قولداپ, ونىڭ «كومپيۋتەرگە ىڭعايلى» جەنە «ەكونوميكاعا تيٸمدٸ» ەكەنٸنە نازار اۋدارعان ەكەن. سوندا تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى ەزٸرلەگەن جوبا «كومپيۋتەرگە ىڭعايسىز» جەنە «ەكونوميكاعا تيٸمسٸز» دەپ كٸم ايتتى? وسى ورايدا اقىن قازىبەك يسانىڭ «قازاق تٸلٸ كومپيۋتەر ٷشٸن بە, ەلدە كومپيۋتەر قازاق تٸلٸ ٷشٸن بە?» - دەگەن ريتوريكالىق ساۋالىن قايتالاۋ جٶن سيياقتى. بەرٸمٸزدٸڭ تٸل ۇشىمىزدا سول ساۋال.

ٶز باسىم, لاتىن ەرٸپ-تاڭبالى قازاق ەلٸپپەسٸن تٷرٸك ەلٸپپەسٸنە وسىلايشا جاقىنداستىرا تٷزگەن دۇرىس بولار دەپ ويلايمىن. وسىنداعى قازاق تٸلٸنە تەن ەمەس ەرٸپتەردٸ الىپ تاستاپ, كٶپشٸلٸك ۇسىنعان پٸكٸرلەردٸ ەسكەرٸپ, ٶزگەرٸستەر ەنگٸزسە, بارشامىزعا ۇعىنىقتى جەنە ۇتىمدى جوبا بولايىن دەپ تۇر.

سوسىن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ ماعان ۇناعان جازبالاردىڭ ٸشٸندە: «كومپيۋتەر پەرنەتاقتاسىندا ەرٸپ پەن تسيفر جەنە كەيبٸر سيمۆولداردى باسۋعا بولاتىن 35 قوسۋ 13 قوسۋ 15 = 63 تٷيمە بار. بۇل باسقا فۋنكتسيونال تٷيمەلەردٸ ايتپاعاندا. ورىستار يو , يا, شش, تس, , , چ-لارعا ورىن تاۋىپ وتىرعاندا, بٸز نەگە ٶزٸمٸزدٸ جۇرت ساۋساعىن دا سۇقپايتىن قۋىسقا تىعا بەرەمٸز! ياعني قازاقى تٶل دىبىستىڭ ەربٸرٸ جەكە ەرٸپ-بەلگٸ يەلەنۋٸ كەرەك. اعىلشىندا 26 ەرٸپ دەگەن سٶز, پەرنەتاقتادا بار-جوعى 26 تٷيمە بار دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ عوي. 31-32 ەرٸپ, تٸپتٸ 33 بولسا دا جولىن تاۋىپ, بٸراق قوساق ەرٸپ-بەلگٸلەردەن قۇتىلۋ كەرەك, جولاتپاۋ كەرەك. جوعارىداعى 35 ەرٸپ تٷيمەلەرٸ, 13 – يو-دەن باستاپ تەڭدٸك پەن قوسۋ بەلگٸلەرٸن, تسيفرلاردى باسۋ ٷشٸن ارنالعان ٷستٸڭگٸ رەگيستر تٷيمەلەرٸنٸڭ سانى, 15 – وڭ جاقتاعى تسيفرتاقتاداعى تٷيمە سانى. ەندٸ وسى 63-تٸ وعان قوسا 42 باسقا فۋنكتسيونال تٷيمەلەردٸ – بارلىعى 105 تٷيمەنٸ كٶرە, بٸلە تۇرىپ قاي ساسقانىمىز, ٶزٸمٸزدەن ٶزٸمٸز قۇر بوسقا كەڭ جەردە سىعىلىپ, قىسىلىپ, مىجىلىپ?! – دەپ, زاڭگەر عالىم بولات سىزدىقتىڭ نامىسقا شاقىرا ايتقان پٸكٸرٸ ەرٸ تٷسٸندٸرمەسٸ بولدى. دۇرىس ايتادى. مٷمكٸندٸگٸنشە ديگرافقا جولاماۋ كەرەك. لاتىن تٸلٸنە كٶشكەن سوڭ, جٶنٸمەن كٶشۋ كەرەك قوي! قازاقتىڭ ەربٸر دىبىسى, ەسٸرەسە جۋان داۋىستىلارى جەكە تاڭبالانۋعا تيٸس. ەيتپەسە اە-مەن, وە-مەن تٸلٸمٸزدٸ بۇزىپ الۋىمىز, تٸپتٸ جويىپ الۋىمىز مٷمكٸن?!.. ال تٸلبۇزارلار مەن باسقاتٸلدٸلەرگە بەرٸبٸر, ٶز باسىم ولارعا داۋا جوق دەپ بٸلەمٸن.

توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ: بٸز رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باستى تەمٸرقازىعى – قازاقتىڭ لاتىن ەرٸپ-تاڭبالى جاڭا ەلٸپبيٸن قولدايمىز, باسقاشا بولۋى مٷمكٸن ەمەس. ال وسى كەلەلٸ ٸسكە اقجولتاي سەرٸك بولارلىق پايىمدى پٸكٸر, ۇتىمدى ۇسىنىس – قارسىلىق ەمەس, كەڭەسٸپ اقىلداسۋ, تىڭ جوبانى پىسىقتاپ, جەتٸلدٸرۋگە اق نيەت, ٸزگٸ تٸلەكپەن جەردەمدەسۋ. ورتاق ٸسكە بٷكٸل قازاقستاندىقتار بٸر كٸسٸدەي جۇمىلۋى كەرەك. كەلٸسٸم تٷبٸ – كەلەلٸ ٸس دەسەك, ۇلى دالا ەلٸنٸڭ لاتىن ەرٸپ-تاڭبالى جاڭا ەلٸپبيٸن جاساۋعا دارا-دارا بولماي, بٸر كٸسٸدەي اتسالىسايىق. ۇلتتىڭ نەگٸزگٸ بەلگٸلەرٸ – تٸل مەن دٸل جەنە تۋعان جەر ەكەنٸن, ال ەلٸپبيٸمٸزدەگٸ ە – ەكەمٸز, ٶ – ٶمٸرٸمٸز, ۇ – ۇلتىمىز, ٷ – ٷكٸمەتٸمٸز, ى – ىنتىماعىمىز, ٸ – ٸسٸمٸز, ق – قازاق ەلٸمٸز, ع – عاسىرىمىز, ڭ – شىققان شىڭىمىزدىڭ بەكتەپ, بەكەمدەپ, بەكٸتەر سوڭعى ەرپٸ! – ەكەنٸن ەستە ۇمىتپايىق. ەستەرٸڭٸزدە بولار, «بەكتەپ, بەكەمدەپ, بەكٸتٸپ» دەگەن سٶز تٸركەسٸ ۇلى ەۋەزوۆتٸڭ ٶمٸرشەڭ ٶرنەگٸ.

سەبيت بەكسەيٸتوۆ,

فيلولوگ, قالامگەر.

ۇلت پورتالى