Bir ǵasyrda tórt ret álipbi aýystyrǵan qazaq jazýynyń taǵdyrynyń artyda ulttyń ádebieti, mádenieti budan keiingi bolashaǵynyń taǵdyry tur. Keshegi Han-Kene men Álihannyń, Abai men Ahmettiń jantalasy osy úshin edi. Tasqa qashalǵan tańbalardan búgingi latyn álipbiine deiin qanshama almaǵaiyp tarih ótti. Qanshama el joǵaldy, óshti, ýaqyttyń tolqynyna batty. Biraq qazaq aman, el orynynda. Bul óz-ózine dańǵoi maqtan, dańǵaza kókirekpen emes, syn kózben qarai biletin ulttyń ómirsheńdiginen bolsa kerek.
Sonymen, bizde latyn týraly eń alǵash qai kezde aityla bastady. 1912 jyly Ahmet Baitursynuly álipbii qoldanysqa engizildi. 1924 jyly Orynbordaǵy siezde resmi túrde bekilitidi. Biraq bul siezde Názir Tórequlov alǵash ret latyn álipbii týraly másele kótergen bolatyn. Degenmen bul usynysqa Ahań qarsy boldy. Baiandamasynda “Jaqsy álipbi tilge shaq bolýy kerek. Jaqsy álipbi jazýǵa jeńil bolýǵa tiis, álipbidiń árip sýretteri qiyn bolsa, músheleri kóp bolsa, jazýdy uzaqtatyp, ýaqytty kóp alady. Álipbidiń jaqsysy baspa isine qolaily bolýy tiis. Árpi tizilgende ońai tiziletin, basqanda oryndy az alatyn álipbi baspasózdi arzandatady. Jaqsy álipbi úirenýge de qolaily bolýy tiis. Árip sara jazýǵa ońai, baspasy men jazbasynyń sýreti jaqyn álipbi úirenýge jeńil bolady. Jaqsy álipbige laiyq bul tórt sipatqa kelmeitin álipbidiń bári de kemshilikti álipbi bolmaq” dedi baiandamasynda. Bul ǵalymnyń “az kúshimizdi kereksiz iske shashpaiyq” degen oiy edi.
Bastysy, álem halyqtarynyń jappai latyn grafikasyna óte bastaýyna jalǵyz aq sebep – jiyrmasynshy ǵasyr ekinshi jartysynyń sońǵy kezeńinde paida bolǵan KOMPIýTER. Iaǵni, ǵylym-tehnikanyń tili. Bul kezde Názir Tórequlov bul bolashaqty kóre bilip edi dep asylyq oi aita almaimyz. Al Ahańnyń qoldanysqa engizgen oqý men jazýǵa jeńil álipbii búkil qazaq jurtynan qoldaý taýyp, gazet jýrnaldar shyǵa bastaǵan kez. Qazaqtyń óz jazýy, óz baspasy, óz basylymdary bolý kerek degen Alashorda qairatkerleriniń sanasynda bolashaq qazaq memleketi turdy. Jáne ol memlekettiń jazýy musylmansha Baitursynov álipbii josparda bolǵan. Orys otarynan, tiliniń yqpalynan qutylýdyń mańyzdy jolynyń biri - álipbi, jazý ekenine Alash qairatkerleriniń kózi ábden jetken.
Baitursynov álipbii jappai qoldanysqa enip, qazaq jurtynyń ýysynan sýsyp bara jatqanyn seze qoiǵan Keńes úkimeti 1929 jyly latyn álipbiin engizý týraly shuǵyl sheshim shyǵaryp, ony tez arada atqarýǵa kóshti. "Jańa álipbidi bilmegen memleket qyzmetkerleri halyqtyń jaýy bolyp sanalsyn" degen habarlamalar taratty. Al bul sheshimniń astarynda túrki halyqtarynyń birigip ketýine degen alańdaýshylyq, iaǵni, “Pan-Túrkizmge” degen úrei jatyr edi. Osy kezeńdegi “Pan-Túrkizm” máselesin oidan shyǵaryp otyrǵan joqpyn. Bul týraly aǵylshyn ǵalymy Lenore A. Grenoble “Language policy in the Soviet Union” atty eńbeginde “Bul kezde jasalǵan sheshimderdiń bári pan-Túrkizmnen qoryqqandyǵy úshin” deidi.
Aldaǵy jospar – bul halyqtardy orys tiline beiimdeý. Al ol úshin Baitursynov álipbiin birden orys álipbiine kóshirý – Alash qairatkerleri tiri turǵanda múmkin emes edi. Sóitip, bul maqsat qazaq ziialylarynyń kózin joiǵan soń 1937 jyly-aq kóterile bastady da, 1940 jyly “latyndandyrylǵan qazaq jazbasyn orys grafikasy negizindegi jańa álipbige kóshirý týraly” zań qabyldandy.
Ainalasy on jyly ishinde bir ulttyń tilin, jazba mádenietin joiý maqsatyndaǵy osyndai orasan zor jumystar atqaryldy. Jáne olar oilaǵandai qazaq tiline jasalǵan kesir-kesapat shyn máninde asa aýyr boldy. Munyń dertin áli kúnge tartyp kele jatyrmyz. Bul jaily ǵalym Serikbol Qondybai “Búgingi tilimizdiń jazýy kezinde tek qana orys grafikasyna ǵana emes, eń aldymen orys tiliniń tabiǵatyna beiimdelgendigi jasyryn emes” deidi. Shynymen de "v, ch, ts, sh, iu, ia, e, , , io" sekildi dybystardyń engizilýi men belgiler jáne "I"-diń eki túrliligi (Ahmet Baitursynuly “I” men “Ý” dybystaryn qazaq tiliniń zańdylyǵyna sáikes “jartylai daýysty” dybystar dep ataǵan bolatyn) bizdiń tól dybys zańdylyǵymyzǵa az áser etken joq. Búginde qabysqan, maiysqan, formasy buzylǵan dybystar bizde az emes. Qazirgi tilde bul asa sezile qoimaǵanymen, munyń zardaby shyn máninde ólsheýsiz. Bul jaily til ǵalymdary aityp ta, jazyp ta júr.
Endi, joǵaryda aitylǵan “Pan-Túrkizm” máselesi Keńes Odaǵy ydyraǵan jyldarda qaita kóterile bastady. Buǵan dálel, Túrki elderiniń táýelsizdik alǵan jyldary Túrkiia memleketi eń alǵashqylardyń biri bolyp túrki memleketterine kómek qolyn soza bastady. 1991 jyly 18 qarashada Stambýldaǵy Marmara ýniversitetinde túrki halyqtarynyń konferentsiiasy ótti. Bul alǵash túrki memleketteriniń odaqtas bolýy jáne ortaq túrki tili jaily másele kóterilgen kezeń. Tipti, túrki halyqtarynyń 34 tańbadan turatyn ortaq álipbii de usynyldy. Buǵan Keńes quramynan shyqqan elderi ishinde alǵash bolyp qoldaý bildirgen Ózbekstan memleketi boldy. 1992 jyly Ózbekstanda “Orta túrik” degen jýrnal shyǵyp turdy.
Týysqan memleketterdiń odaqtas bolýy syndy osy bir uly bastamaǵa Táýelsiz el bola tura Qazaqstan ne úshin asa qulyqsyz boldy degen suraq týatyny zańdy. Buǵan birneshe sebep bar. Birinshiden, áli de kesertkilik qýaty bar Reseidiń qalǵan on bes respýblikaǵa jasaǵan qysymy. Ázerbaijannyń burynǵy bilim ministri Firýddin Jálilov bul týraly “1992 jyly latyn grafikasyna kósher qarsańyndaǵy ótpeli kezeń óte qiyn boldy. Bir jaǵynan Iran “Arab álipbiine kóshińder” dese, Resei “Orys grafikasynda” qalyńdar dep qysym kórsetti” deidi. Demek, bul qysym jalǵyz Ázerbaijanǵa ǵana jasalǵan joq. Ekinshiden, biz táýelsizdik alǵan jyldary eldegi qazaqtardyń jan sany 39 paiyz, orys ultynyń jan sany 37 paiyz bolǵan. Al orys tildi qazaqtardy jańaǵy otyz jeti paiyzǵa qosyp jiberseńiz “Pan-Túrkizmge” qoldaý kórsetý Qazaqstan úshin qaýipti bolǵanyn túsiný qiyn emes. Úshinshi sebep, árine, alǵashqy jyldardaǵy ekonomikalyq jaǵdai.
Mine, búgingi Latyn álipbiine kóshý syndy tarihi sheshimniń mańyzdylǵy, salmaǵy osynda jatyr. Túrki jurtyna ortaq álipbidiń bolǵany jaqsy-aq edi. Degenmen, oǵan “jii úzilip, kóp jalǵanǵan” tarihtyń ár kezeńi jar bermedi. Jaryq jyldamdyǵyndai damyǵan tehnologiia men ýaqyt kútip turǵan joq. Bul kósh – rýhani kósh. Ońai bolmasy anyq, 70 jyl boiy jaryq kórgen latyn grafikasyndaǵy kitaptar, eńbekter bul kóshke ońai salmaq salmasy anyq. Úkimetke de, artynan ergen halyqqa da bekem bel kerek.
Qaisar Qaýymbek
.jpg)