بٸر عاسىردا تٶرت رەت ەلٸپبي اۋىستىرعان قازاق جازۋىنىڭ تاعدىرىنىڭ ارتىدا ۇلتتىڭ ەدەبيەتٸ, مەدەنيەتٸ بۇدان كەيٸنگٸ بولاشاعىنىڭ تاعدىرى تۇر. كەشەگٸ حان-كەنە مەن ەليحاننىڭ, اباي مەن احمەتتٸڭ جانتالاسى وسى ٷشٸن ەدٸ. تاسقا قاشالعان تاڭبالاردان بٷگٸنگٸ لاتىن ەلٸپبيٸنە دەيٸن قانشاما الماعايىپ تاريح ٶتتٸ. قانشاما ەل جوعالدى, ٶشتٸ, ۋاقىتتىڭ تولقىنىنا باتتى. بٸراق قازاق امان, ەل ورىنىندا. بۇل ٶز-ٶزٸنە داڭعوي ماقتان, داڭعازا كٶكٸرەكپەن ەمەس, سىن كٶزبەن قاراي بٸلەتٸن ۇلتتىڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸنەن بولسا كەرەك.
سونىمەن, بٸزدە لاتىن تۋرالى ەڭ العاش قاي كەزدە ايتىلا باستادى. 1912 جىلى احمەت بايتۇرسىنۇلى ەلٸپبيٸ قولدانىسقا ەنگٸزٸلدٸ. 1924 جىلى ورىنبورداعى سيەزدە رەسمي تٷردە بەكٸلٸتٸدٸ. بٸراق بۇل سيەزدە نەزٸر تٶرەقۇلوۆ العاش رەت لاتىن ەلٸپبيٸ تۋرالى مەسەلە كٶتەرگەن بولاتىن. دەگەنمەن بۇل ۇسىنىسقا احاڭ قارسى بولدى. بايانداماسىندا “جاقسى ەلٸپبي تٸلگە شاق بولۋى كەرەك. جاقسى ەلٸپبي جازۋعا جەڭٸل بولۋعا تيٸس, ەلٸپبيدٸڭ ەرٸپ سۋرەتتەرٸ قيىن بولسا, مٷشەلەرٸ كٶپ بولسا, جازۋدى ۇزاقتاتىپ, ۋاقىتتى كٶپ الادى. ەلٸپبيدٸڭ جاقسىسى باسپا ٸسٸنە قولايلى بولۋى تيٸس. ەرپٸ تٸزٸلگەندە وڭاي تٸزٸلەتٸن, باسقاندا ورىندى از الاتىن ەلٸپبي باسپاسٶزدٸ ارزانداتادى. جاقسى ەلٸپبي ٷيرەنۋگە دە قولايلى بولۋى تيٸس. ەرٸپ سارا جازۋعا وڭاي, باسپاسى مەن جازباسىنىڭ سۋرەتٸ جاقىن ەلٸپبي ٷيرەنۋگە جەڭٸل بولادى. جاقسى ەلٸپبيگە لايىق بۇل تٶرت سيپاتقا كەلمەيتٸن ەلٸپبيدٸڭ بەرٸ دە كەمشٸلٸكتٸ ەلٸپبي بولماق” دەدٸ بايانداماسىندا. بۇل عالىمنىڭ “از كٷشٸمٸزدٸ كەرەكسٸز ٸسكە شاشپايىق” دەگەن ويى ەدٸ.
باستىسى, ەلەم حالىقتارىنىڭ جاپپاي لاتىن گرافيكاسىنا ٶتە باستاۋىنا جالعىز اق سەبەپ – جيىرماسىنشى عاسىر ەكٸنشٸ جارتىسىنىڭ سوڭعى كەزەڭٸندە پايدا بولعان كومپيۋتەر. ياعني, عىلىم-تەحنيكانىڭ تٸلٸ. بۇل كەزدە نەزٸر تٶرەقۇلوۆ بۇل بولاشاقتى كٶرە بٸلٸپ ەدٸ دەپ اسىلىق وي ايتا المايمىز. ال احاڭنىڭ قولدانىسقا ەنگٸزگەن وقۋ مەن جازۋعا جەڭٸل ەلٸپبيٸ بٷكٸل قازاق جۇرتىنان قولداۋ تاۋىپ, گازەت جۋرنالدار شىعا باستاعان كەز. قازاقتىڭ ٶز جازۋى, ٶز باسپاسى, ٶز باسىلىمدارى بولۋ كەرەك دەگەن الاشوردا قايراتكەرلەرٸنٸڭ ساناسىندا بولاشاق قازاق مەملەكەتٸ تۇردى. جەنە ول مەملەكەتتٸڭ جازۋى مۇسىلمانشا بايتۇرسىنوۆ ەلٸپبيٸ جوسپاردا بولعان. ورىس وتارىنان, تٸلٸنٸڭ ىقپالىنان قۇتىلۋدىڭ ماڭىزدى جولىنىڭ بٸرٸ - ەلٸپبي, جازۋ ەكەنٸنە الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ كٶزٸ ەبدەن جەتكەن.
بايتۇرسىنوۆ ەلٸپبيٸ جاپپاي قولدانىسقا ەنٸپ, قازاق جۇرتىنىڭ ۋىسىنان سۋسىپ بارا جاتقانىن سەزە قويعان كەڭەس ٷكٸمەتٸ 1929 جىلى لاتىن ەلٸپبيٸن ەنگٸزۋ تۋرالى شۇعىل شەشٸم شىعارىپ, ونى تەز ارادا اتقارۋعا كٶشتٸ. "جاڭا ەلٸپبيدٸ بٸلمەگەن مەملەكەت قىزمەتكەرلەرٸ حالىقتىڭ جاۋى بولىپ سانالسىن" دەگەن حابارلامالار تاراتتى. ال بۇل شەشٸمنٸڭ استارىندا تٷركٸ حالىقتارىنىڭ بٸرٸگٸپ كەتۋٸنە دەگەن الاڭداۋشىلىق, ياعني, “پان-تٷركيزمگە” دەگەن ٷرەي جاتىر ەدٸ. وسى كەزەڭدەگٸ “پان-تٷركيزم” مەسەلەسٸن ويدان شىعارىپ وتىرعان جوقپىن. بۇل تۋرالى اعىلشىن عالىمى Lenore A. Grenoble “Language policy in the Soviet Union” اتتى ەڭبەگٸندە “بۇل كەزدە جاسالعان شەشٸمدەردٸڭ بەرٸ پان-تٷركيزمنەن قورىققاندىعى ٷشٸن” دەيدٸ.
الداعى جوسپار – بۇل حالىقتاردى ورىس تٸلٸنە بەيٸمدەۋ. ال ول ٷشٸن بايتۇرسىنوۆ ەلٸپبيٸن بٸردەن ورىس ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ – الاش قايراتكەرلەرٸ تٸرٸ تۇرعاندا مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. سٶيتٸپ, بۇل ماقسات قازاق زييالىلارىنىڭ كٶزٸن جويعان سوڭ 1937 جىلى-اق كٶتەرٸلە باستادى دا, 1940 جىلى “لاتىنداندىرىلعان قازاق جازباسىن ورىس گرافيكاسى نەگٸزٸندەگٸ جاڭا ەلٸپبيگە كٶشٸرۋ تۋرالى” زاڭ قابىلداندى.
اينالاسى ون جىلى ٸشٸندە بٸر ۇلتتىڭ تٸلٸن, جازبا مەدەنيەتٸن جويۋ ماقساتىنداعى وسىنداي وراسان زور جۇمىستار اتقارىلدى. جەنە ولار ويلاعانداي قازاق تٸلٸنە جاسالعان كەسٸر-كەساپات شىن مەنٸندە اسا اۋىر بولدى. مۇنىڭ دەرتٸن ەلٸ كٷنگە تارتىپ كەلە جاتىرمىز. بۇل جايلى عالىم سەرٸكبول قوندىباي “بٷگٸنگٸ تٸلٸمٸزدٸڭ جازۋى كەزٸندە تەك قانا ورىس گرافيكاسىنا عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن ورىس تٸلٸنٸڭ تابيعاتىنا بەيٸمدەلگەندٸگٸ جاسىرىن ەمەس” دەيدٸ. شىنىمەن دە "ۆ, چ, تس, شش, يۋ, يا, ە, , , يو" سەكٸلدٸ دىبىستاردىڭ ەنگٸزٸلۋٸ مەن بەلگٸلەر جەنە "ي"-دٸڭ ەكٸ تٷرلٸلٸگٸ (احمەت بايتۇرسىنۇلى “ي” مەن “ۋ” دىبىستارىن قازاق تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىعىنا سەيكەس “جارتىلاي داۋىستى” دىبىستار دەپ اتاعان بولاتىن) بٸزدٸڭ تٶل دىبىس زاڭدىلىعىمىزعا از ەسەر ەتكەن جوق. بٷگٸندە قابىسقان, مايىسقان, فورماسى بۇزىلعان دىبىستار بٸزدە از ەمەس. قازٸرگٸ تٸلدە بۇل اسا سەزٸلە قويماعانىمەن, مۇنىڭ زاردابى شىن مەنٸندە ٶلشەۋسٸز. بۇل جايلى تٸل عالىمدارى ايتىپ تا, جازىپ تا جٷر.
ەندٸ, جوعارىدا ايتىلعان “پان-تٷركيزم” مەسەلەسٸ كەڭەس وداعى ىدىراعان جىلداردا قايتا كٶتەرٸلە باستادى. بۇعان دەلەل, تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى تٷركييا مەملەكەتٸ ەڭ العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنە كٶمەك قولىن سوزا باستادى. 1991 جىلى 18 قاراشادا ستامبۋلداعى مارمارا ۋنيۆەرسيتەتٸندە تٷركٸ حالىقتارىنىڭ كونفەرەنتسيياسى ٶتتٸ. بۇل العاش تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ وداقتاس بولۋى جەنە ورتاق تٷركٸ تٸلٸ جايلى مەسەلە كٶتەرٸلگەن كەزەڭ. تٸپتٸ, تٷركٸ حالىقتارىنىڭ 34 تاڭبادان تۇراتىن ورتاق ەلٸپبيٸ دە ۇسىنىلدى. بۇعان كەڭەس قۇرامىنان شىققان ەلدەرٸ ٸشٸندە العاش بولىپ قولداۋ بٸلدٸرگەن ٶزبەكستان مەملەكەتٸ بولدى. 1992 جىلى ٶزبەكستاندا “ورتا تٷرٸك” دەگەن جۋرنال شىعىپ تۇردى.
تۋىسقان مەملەكەتتەردٸڭ وداقتاس بولۋى سىندى وسى بٸر ۇلى باستاماعا تەۋەلسٸز ەل بولا تۇرا قازاقستان نە ٷشٸن اسا قۇلىقسىز بولدى دەگەن سۇراق تۋاتىنى زاڭدى. بۇعان بٸرنەشە سەبەپ بار. بٸرٸنشٸدەن, ەلٸ دە كەسەرتكٸلٸك قۋاتى بار رەسەيدٸڭ قالعان ون بەس رەسپۋبليكاعا جاساعان قىسىمى. ەزەربايجاننىڭ بۇرىنعى بٸلٸم مينيسترٸ فيرۋددين جەليلوۆ بۇل تۋرالى “1992 جىلى لاتىن گرافيكاسىنا كٶشەر قارساڭىنداعى ٶتپەلٸ كەزەڭ ٶتە قيىن بولدى. بٸر جاعىنان يران “اراب ەلٸپبيٸنە كٶشٸڭدەر” دەسە, رەسەي “ورىس گرافيكاسىندا” قالىڭدار دەپ قىسىم كٶرسەتتٸ” دەيدٸ. دەمەك, بۇل قىسىم جالعىز ەزەربايجانعا عانا جاسالعان جوق. ەكٸنشٸدەن, بٸز تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى ەلدەگٸ قازاقتاردىڭ جان سانى 39 پايىز, ورىس ۇلتىنىڭ جان سانى 37 پايىز بولعان. ال ورىس تٸلدٸ قازاقتاردى جاڭاعى وتىز جەتٸ پايىزعا قوسىپ جٸبەرسەڭٸز “پان-تٷركيزمگە” قولداۋ كٶرسەتۋ قازاقستان ٷشٸن قاۋٸپتٸ بولعانىن تٷسٸنۋ قيىن ەمەس. ٷشٸنشٸ سەبەپ, ەرينە, العاشقى جىلدارداعى ەكونوميكالىق جاعداي.
مٸنە, بٷگٸنگٸ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ سىندى تاريحي شەشٸمنٸڭ ماڭىزدىلعى, سالماعى وسىندا جاتىر. تٷركٸ جۇرتىنا ورتاق ەلٸپبيدٸڭ بولعانى جاقسى-اق ەدٸ. دەگەنمەن, وعان “جيٸ ٷزٸلٸپ, كٶپ جالعانعان” تاريحتىڭ ەر كەزەڭٸ جار بەرمەدٸ. جارىق جىلدامدىعىنداي دامىعان تەحنولوگييا مەن ۋاقىت كٷتٸپ تۇرعان جوق. بۇل كٶش – رۋحاني كٶش. وڭاي بولماسى انىق, 70 جىل بويى جارىق كٶرگەن لاتىن گرافيكاسىنداعى كٸتاپتار, ەڭبەكتەر بۇل كٶشكە وڭاي سالماق سالماسى انىق. ٷكٸمەتكە دە, ارتىنان ەرگەن حالىققا دا بەكەم بەل كەرەك.
قايسار قاۋىمبەك
.jpg)