Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda: «2025 jylǵa qarai is qaǵazdaryn, merzimdi baspasózdi, oqýlyqtardy, bárin de latyn álipbiimen basyp shyǵara bastaýǵa tiispiz. Ol kezeń de taiap qaldy, sondyqtan biz ýaqyt uttyrmai, bul jumysty osy bastan qolǵa alýymyz kerek», - dep atap kórsetti.
Qai qoǵamda, qai elde bolmasyn álipbi jasaý nemese ony aýystyrý - bul jalpyhalyqtyq, ulttyq másele. Sondyqtan ol - saiasi, mádeni, lingvistikalyq, áleýmettik-lingvistikalyq, áleýmettik, ekonomikalyq jáne taǵy basqa tustardan oilanyp, tolǵanyp sheshiletin mańyzdy ári kúrdeli problema. Bul pikirin Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýniversitetiniń professory Aman Abasilov bildirdi.
«Birinshiden, memlekettiń til saiasatynyń baǵytyn tanytsa, ekinshiden, tól álipbi, tól jazý qandai da bir ulttyń mádeni qundylyǵyn, bet-beinesin kórsetedi. Úshinshiden, tildiń tabiǵatyna, damý zańdaryna, fonetikalyq júiesi men grammatikalyq qurylysyna laiyqtalyp tańdalǵan, soǵan sáikes orfografiialyq, orfoepiialyq erejelerin jasaýǵa ikemdi álipbi jasaý lingvistikalyq biliktilikti kórsetedi. Tórtinshiden, tańdalyp alynǵan álipbidi qoǵam sanasy durys qabyldap, tildiń qoǵamdaǵy qyzmet etýin tolyqqandy ótei alýy, til tutynýshylardyń sol tildi erkin meńgerýine yqpal etýi, tildik bógetti jeńe alýy máseleniń áleýmettik-lingvistikalyq qyryn tanytady. Besinshiden, álipbi aýystyrý - bul ári tildik reforma júrgizý degen sóz. Al tildik reformanyń basqa reformalardan aiyrmashylyǵy - sol tildi tutynýshy halyqtyń árbir múshesine deiin qamtityndyǵynda. Sondyqtan álipbi aýystyrý áleýmettik másele bolyp tabylady. Bul úshin aldymen, halyq arasynda máseleniń mánin ashyp túsindirý, uǵyndyrý, nasihattaý t.b. jumystar júrgizilýi kerek. Altynshydan, álipbi aýystyrý kóp qarajatty qajet etedi. Demek, ol ekonomikalyq jaqtan naqtyly ári tiimdi sheshilýi kerek. Olai bolsa, osyndai jáne budan da basqa máselelerdi jinaqtap qorytyndylaityn, baǵyt-baǵdar kórsetetin úkimet tarapynan arnaiy tujyrymdama qabyldanýy tiis.
Bizge nege álipbi aýystyrý qajet degenge kelsek, onyń kóptegen sebepteri bar. Birinshiden, tilimizdiń tabiǵi zańdylyqtary buzylyp barady. Ózge tildiń dybysy, ózge tildiń sózi, ózge tildiń erejesi óz tilimizdi ógeisitip, aitqanymyz jazǵanymyzǵa sáikes kelmei, óz sózimiz ózimizdiki bolmai otyr. Bul ásirese tilimizdiń fonetikalyq júiesine qatty áser etti. Úndestik zańy tunshyqty. Tilimiz áýezdiliginen aiyryldy. Ekinshiden, tilimiz osy zamanǵy ǵylymi-tehnikalyq progeske ikemdi bolmady, terminologiiamyz jetispeidi deýmen ózge tildiń sózin aýdaramyz dep ózegimiz taldy. Úshinshiden, ózge tilden sóz aýysý toqtady. Kirme sózder qazaqtyń aitylýyna negizdelmei, sol tildiń nusqasynda endi. Tilimiz «importtalǵan» sózderge toldy. Ózge tilden sóz alǵanda ony basyp, janshyp ulttyq dástúrde alý kerek degen printsip dalada qaldy. Mine, osyndai jáne taǵy basqa da foktorlar tilimizdi damytýǵa kedergi keltirip otyr.
Jalpy álipbi adamdar aqyldasa otyryp jasaityn, til damytýdaǵy sanaly áreketterdiń biri. Qazirgi tańda elimizde álipbi tańdaý, onyń ishinde latyn grafikasyna negizdelgen qazaq jazýyn jasaý máselesi kún tártibine qoiyldy. Muny men qoldaimyn. Óitkeni orys jazýyna negizdelgen qazirgi qazaq jazýy ulttyq sipatynan aýytqyp, basqa jaqqa bet alyp barady. Muny kúndelikti gazet, jýrnal, ǵylymi kitap, oqýlyqtardyń kez kelgenin alyp, ondaǵy mátinderdegi sózderdi orfografiiasyna qarai toptastyryp, saralap kórsek, tarazynyń bir basynda qazaq tiliniń zańdylyǵymen jazylǵan, ekinshi basynda bóten tildiń tártibine túsken alabóten sóz úiirin baiqaimyz. Jyl ótken saiyn mundai «importtalǵan» sózderdiń sany eselep kóbeiip barady. Munyń ózi qazaq tiliniń ejelden kele jatqan dástúrli normasynyń buzylý qaýpin kúsheite túsedi, al dástúrli normasynan aiyrylǵan til qanatynan aiyrylǵan qustai dármensiz bolyp, qoǵamdyq qyzmetin oidaǵydai atqara almaidy.
Sondyqtan tilimizdiń tól tabiǵatyn buzbai saqtap qalý úshin qazirgi qazaq orfografiiasyn qalai bolǵanda da ózgertpei, reformalamasqa bolmaidy. Al ol úshin qazaq tiliniń fonetikalyq júiesin dál beineleý turǵysynan kelgende bizge orys grafikasynan góri latyn alfaviti qolaily.
Latyn grafikasyna kóshý arqyly biz tilimizdiń tabiǵatyn saqtaimyz, damý zańdylyǵynyń buzylýyna jol bermeimiz, fonetikalyq júiesin qalpyna keltiremiz, orfografiiamyzdy túzep alamyz, qysqasy óz sózimiz ózimizdiki bolady», - deidi professor A. Abasilov.
.jpg)