ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا: «2025 جىلعا قاراي ٸس قاعازدارىن, مەرزٸمدٸ باسپاسٶزدٸ, وقۋلىقتاردى, بەرٸن دە لاتىن ەلٸپبيٸمەن باسىپ شىعارا باستاۋعا تيٸسپٸز. ول كەزەڭ دە تاياپ قالدى, سوندىقتان بٸز ۋاقىت ۇتتىرماي, بۇل جۇمىستى وسى باستان قولعا الۋىمىز كەرەك», - دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ.
قاي قوعامدا, قاي ەلدە بولماسىن ەلٸپبي جاساۋ نەمەسە ونى اۋىستىرۋ - بۇل جالپىحالىقتىق, ۇلتتىق مەسەلە. سوندىقتان ول - ساياسي, مەدەني, لينگۆيستيكالىق, ەلەۋمەتتٸك-لينگۆيستيكالىق, ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق جەنە تاعى باسقا تۇستاردان ويلانىپ, تولعانىپ شەشٸلەتٸن ماڭىزدى ەرٸ كٷردەلٸ پروبلەما. بۇل پٸكٸرٸن قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى امان اباسيلوۆ بٸلدٸردٸ.
«بٸرٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸڭ تٸل ساياساتىنىڭ باعىتىن تانىتسا, ەكٸنشٸدەن, تٶل ەلٸپبي, تٶل جازۋ قانداي دا بٸر ۇلتتىڭ مەدەني قۇندىلىعىن, بەت-بەينەسٸن كٶرسەتەدٸ. ٷشٸنشٸدەن, تٸلدٸڭ تابيعاتىنا, دامۋ زاڭدارىنا, فونەتيكالىق جٷيەسٸ مەن گرامماتيكالىق قۇرىلىسىنا لايىقتالىپ تاڭدالعان, سوعان سەيكەس ورفوگرافييالىق, ورفوەپييالىق ەرەجەلەرٸن جاساۋعا يكەمدٸ ەلٸپبي جاساۋ لينگۆيستيكالىق بٸلٸكتٸلٸكتٸ كٶرسەتەدٸ. تٶرتٸنشٸدەن, تاڭدالىپ الىنعان ەلٸپبيدٸ قوعام ساناسى دۇرىس قابىلداپ, تٸلدٸڭ قوعامداعى قىزمەت ەتۋٸن تولىققاندى ٶتەي الۋى, تٸل تۇتىنۋشىلاردىڭ سول تٸلدٸ ەركٸن مەڭگەرۋٸنە ىقپال ەتۋٸ, تٸلدٸك بٶگەتتٸ جەڭە الۋى مەسەلەنٸڭ ەلەۋمەتتٸك-لينگۆيستيكالىق قىرىن تانىتادى. بەسٸنشٸدەن, ەلٸپبي اۋىستىرۋ - بۇل ەرٸ تٸلدٸك رەفورما جٷرگٸزۋ دەگەن سٶز. ال تٸلدٸك رەفورمانىڭ باسقا رەفورمالاردان ايىرماشىلىعى - سول تٸلدٸ تۇتىنۋشى حالىقتىڭ ەربٸر مٷشەسٸنە دەيٸن قامتيتىندىعىندا. سوندىقتان ەلٸپبي اۋىستىرۋ ەلەۋمەتتٸك مەسەلە بولىپ تابىلادى. بۇل ٷشٸن الدىمەن, حالىق اراسىندا مەسەلەنٸڭ مەنٸن اشىپ تٷسٸندٸرۋ, ۇعىندىرۋ, ناسيحاتتاۋ ت.ب. جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك. التىنشىدان, ەلٸپبي اۋىستىرۋ كٶپ قاراجاتتى قاجەت ەتەدٸ. دەمەك, ول ەكونوميكالىق جاقتان ناقتىلى ەرٸ تيٸمدٸ شەشٸلۋٸ كەرەك. ولاي بولسا, وسىنداي جەنە بۇدان دا باسقا مەسەلەلەردٸ جيناقتاپ قورىتىندىلايتىن, باعىت-باعدار كٶرسەتەتٸن ٷكٸمەت تاراپىنان ارنايى تۇجىرىمداما قابىلدانۋى تيٸس.
بٸزگە نەگە ەلٸپبي اۋىستىرۋ قاجەت دەگەنگە كەلسەك, ونىڭ كٶپتەگەن سەبەپتەرٸ بار. بٸرٸنشٸدەن, تٸلٸمٸزدٸڭ تابيعي زاڭدىلىقتارى بۇزىلىپ بارادى. ٶزگە تٸلدٸڭ دىبىسى, ٶزگە تٸلدٸڭ سٶزٸ, ٶزگە تٸلدٸڭ ەرەجەسٸ ٶز تٸلٸمٸزدٸ ٶگەيسٸتٸپ, ايتقانىمىز جازعانىمىزعا سەيكەس كەلمەي, ٶز سٶزٸمٸز ٶزٸمٸزدٸكٸ بولماي وتىر. بۇل ەسٸرەسە تٸلٸمٸزدٸڭ فونەتيكالىق جٷيەسٸنە قاتتى ەسەر ەتتٸ. ٷندەستٸك زاڭى تۇنشىقتى. تٸلٸمٸز ەۋەزدٸلٸگٸنەن ايىرىلدى. ەكٸنشٸدەن, تٸلٸمٸز وسى زامانعى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگەسكە يكەمدٸ بولمادى, تەرمينولوگييامىز جەتٸسپەيدٸ دەۋمەن ٶزگە تٸلدٸڭ سٶزٸن اۋدارامىز دەپ ٶزەگٸمٸز تالدى. ٷشٸنشٸدەن, ٶزگە تٸلدەن سٶز اۋىسۋ توقتادى. كٸرمە سٶزدەر قازاقتىڭ ايتىلۋىنا نەگٸزدەلمەي, سول تٸلدٸڭ نۇسقاسىندا ەندٸ. تٸلٸمٸز «يمپورتتالعان» سٶزدەرگە تولدى. ٶزگە تٸلدەن سٶز العاندا ونى باسىپ, جانشىپ ۇلتتىق دەستٷردە الۋ كەرەك دەگەن پرينتسيپ دالادا قالدى. مٸنە, وسىنداي جەنە تاعى باسقا دا فوكتورلار تٸلٸمٸزدٸ دامىتۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر.
جالپى ەلٸپبي ادامدار اقىلداسا وتىرىپ جاسايتىن, تٸل دامىتۋداعى سانالى ەرەكەتتەردٸڭ بٸرٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە ەلٸپبي تاڭداۋ, ونىڭ ٸشٸندە لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق جازۋىن جاساۋ مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸنە قويىلدى. مۇنى مەن قولدايمىن. ٶيتكەنٸ ورىس جازۋىنا نەگٸزدەلگەن قازٸرگٸ قازاق جازۋى ۇلتتىق سيپاتىنان اۋىتقىپ, باسقا جاققا بەت الىپ بارادى. مۇنى كٷندەلٸكتٸ گازەت, جۋرنال, عىلىمي كٸتاپ, وقۋلىقتاردىڭ كەز كەلگەنٸن الىپ, ونداعى مەتٸندەردەگٸ سٶزدەردٸ ورفوگرافيياسىنا قاراي توپتاستىرىپ, سارالاپ كٶرسەك, تارازىنىڭ بٸر باسىندا قازاق تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىعىمەن جازىلعان, ەكٸنشٸ باسىندا بٶتەن تٸلدٸڭ تەرتٸبٸنە تٷسكەن الابٶتەن سٶز ٷيٸرٸن بايقايمىز. جىل ٶتكەن سايىن مۇنداي «يمپورتتالعان» سٶزدەردٸڭ سانى ەسەلەپ كٶبەيٸپ بارادى. مۇنىڭ ٶزٸ قازاق تٸلٸنٸڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان دەستٷرلٸ نورماسىنىڭ بۇزىلۋ قاۋپٸن كٷشەيتە تٷسەدٸ, ال دەستٷرلٸ نورماسىنان ايىرىلعان تٸل قاناتىنان ايىرىلعان قۇستاي دەرمەنسٸز بولىپ, قوعامدىق قىزمەتٸن ويداعىداي اتقارا المايدى.
سوندىقتان تٸلٸمٸزدٸڭ تٶل تابيعاتىن بۇزباي ساقتاپ قالۋ ٷشٸن قازٸرگٸ قازاق ورفوگرافيياسىن قالاي بولعاندا دا ٶزگەرتپەي, رەفورمالاماسقا بولمايدى. ال ول ٷشٸن قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكالىق جٷيەسٸن دەل بەينەلەۋ تۇرعىسىنان كەلگەندە بٸزگە ورىس گرافيكاسىنان گٶرٸ لاتىن الفاۆيتٸ قولايلى.
لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ ارقىلى بٸز تٸلٸمٸزدٸڭ تابيعاتىن ساقتايمىز, دامۋ زاڭدىلىعىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەيمٸز, فونەتيكالىق جٷيەسٸن قالپىنا كەلتٸرەمٸز, ورفوگرافييامىزدى تٷزەپ الامىز, قىسقاسى ٶز سٶزٸمٸز ٶزٸمٸزدٸكٸ بولادى», - دەيدٸ پروفەسسور ا. اباسيلوۆ.
.jpg)