Ózbekstan – Ortalyq Aziiada óz orny bar memleket. Aimaqta halqynyń sany jóninen birinshi orynda tursa, ekonomikalyq damýy jóninen de artta emes. Saiasi ustanymdaryna bailanysty álemdik ekonomikalyq úderisterden tysqary, oqshaýlaý – ózindik damý jolymen erekshelenedi demesek, bul eldiń jerinde tabiǵi resýrstar mol. Atap aitar bolsaq, búkil Orta Aziiadaǵy gaz kondensatynyń 74 paiyzy Ózbekstannyń úlesinde. Altyn qory jóninen ol álemde 4-oryndy ielense, jez qory boiynsha 11, ýran qory boiynsha 8- orynda. Al maqta daqylyn ósirýden álemde 5-orynda, sondai-aq ony eksportqa shyǵarý jóninen 2-orynda. Demek, álemdik ekonomikada óziniń laiyqty orny bar degen sóz.
Sońǵy kezde bul elde oryn alǵan saiasi jaǵdailarǵa bailanysty, atap aitqanda, Ózbekstan Respýblikasyn 27 jyldan asa basqarǵan, osy eldiń táýelsiz tuńǵysh prezidenti Islam Karimov ómirden ozyp, onyń ornyna kelip jatqan jańa basshylyqqa osy el turǵyndary jáne sheteldegi ózbek oppozitsiiasynyń kózqarasy negizinde Ózbekstannyń bolashaǵy týraly túrli boljamdar aitylýda. Ózbek memleketi ekonomikasynyń damý máselesine, eldiń altyn qorynyń keleshegine alańdaýshylyq bildiretin saraptamalar jasala bastady. Árine, resmi Tashkent bul máselege orai qazirshe belgili bir málimdeme jasai qoiǵan joq, biraq syrttai jasalyp jatqan boljamdarǵa qulaq qoisaq – ózbek eliniń altyn qoryna bailanysty jaqyn arada ne bolashaqta belgili bir dárejede qiyndyqtar týýy múmkin ekenin baiqaýǵa bolady.
TMD aimaǵynda altyn óndirisi jóninen tek Reseidi alǵa salatyn Ózbekstan bul baǵaly metaldy óndirýdi jylyna 120 tonnaǵa jetkizýdi kózdese de ótken jyly, AQSh geologiialyq qyzmetiniń esebi boiynsha, 105 tonna altyn óndirgen. «Qalaida jylyna 100 tonnadan kem emes sapaly altyn óndirip otyrǵan Ózbekstan bul saladan jyl saiyn 4 mlrd dollar shamasynda tabys taýyp otyr», – deidi Shveitsariiada turatyn ózbek dissidenti, ekonomist Alisher Taksanov. Degenmen, salystyrmaly túrde alyp qaraǵanda Ortalyq Aziia aimaǵyndaǵy elderdiń ulttyq valiýtasynyń ishinde quny tómendeý bolyp turǵan ózbek valiýtasy – sýmnyń quny qandai kýrspen (qara bazar, resmi, birja, kliring) belgilenip otyrǵanyn bilý qiyn, shamasy bul elde óndirilip jatqan qymbat baǵaly metaldyń sýmdy infliatsiiadan qutqarýǵa paidasy óte az tietin sekildi.
Jalpy mol óndirilip jatqan ózbek altyny men olardyń álsiz ulttyq valiýtasy tóńireginde túsiniksiz jaǵdai barshylyq. Buny qarapaiym halyq túgili ekonomist mamandardyń ózi túsindirip berýge qinalady. Sebebi ózbek elinde bul taraptaǵy ister asa saqtyqpen júrgiziletini sondai, ulttyq bailyqtyń kepildigindei altynnyń syrtqa qashan, qalai jáne qansha mólsherde shyǵarylyp jatqanynan jurt múlde habarsyz. Solai da bolsa, bul máselege qatysty sheteldik aqparat kózderinen oqta-tekte berilip qalatyn málimetterge kóz júgirte otyryp, keibir derekterdi bilýge bolady. Mysaly, 2014 jyldyń tamyzynda Shveitsariia kedeni taratqan bir aqparatta bul eldiń Ózbekstannan 21 tonna altyn satyp alǵany týraly aitylǵan. Bul asyl metaldyń quny – 800 mln shved frankine teń. Biraq onyń ózbek eline paidasy qanshalyqty? Sarapshy mamandar ol jaiynda negativti boljam ǵana jasai alady. Iaǵni, 21 tonna altyn belgili bir tulǵanyń Shveitsariiadaǵy esepshotyna aqshaǵa ainalyp túsýi yqtimal ekeni jóninde aitady. Sondai-aq ol aqshany kim ielenip, kimge jumsaý quqyǵy berilgeni de belgisiz. Demek, Ózbekstan altyn qorynyń bir bóligin shetelde saqtaýda, alaida onyń memlekettiń tólem qabiletine, ulttyq valiýtany nyǵaitýǵa qanshalyqty sebi tiip jatqany taǵy belgisiz.
Týrasyn aitsaq, Shveitsariiaǵa ketken altyn jeke adamnyń esepshotyna rásimdelýi múmkin desek te, ondai isti eldiń parlamenti bekitip, ortalyq bankiniń qoldaýymen júzege asatyn is kórinedi. Jáne ol arnaiy bir zańdy tulǵanyń atyna tirkelip, altyn ishki naryqta satylady da paidasy álgindei jeke shotqa túsýi tiis eken. Biraq ózbektiń altyn qoryn paidalaný úrdisinde jariialylyq joqtyǵy sebepti shetke ketken altynnyń taǵdyry baiaǵysha jumbaq kúiinde qalyp otyr.
Jalpy ózbek altynynyń syrtqa shyǵarylýy bir bul emes. Burynyraqta «Kommersant» gazetinde shyqqan bir maqalada Islam Karimovtyń batys elderine jasaǵan saparynyń birinde ol ózimen birge «bolashaq investitsiialardyń kepildigi retinde birneshe shabadan» ala barǵany týraly aitylǵan-dy. Ol, árine beker emes. 1995 jyly Karimov Ózbekstanǵa sheteldik investorlardy shaqyryp, olardyń belsendiligin baǵalaýdyń kepildigi retinde 100 tonna Ózbekstan altynyn batys elderiniń bankine salyp, saqtap jatqanyn ashyq aitqan edi. Bul onyń «sheteldik birlestikter bankrotqa ushyraǵan jaǵdaida olardyń joǵaltqan aqshalaryn qaitarýdyń kepildigi bar» dep sendirgeni edi. Sondyqtan ózbek eliniń basshysynyń sózine senip iske kirisken Oxus, «Zaravshan-Niýmort» sekildi kóptegen sheteldik kásiporyndar uzamai daǵdarysqa ushyraǵanda ýáde etilgen qarajattar qaitarylmai, olar elden ketýge májbúr bolǵan-dy. Olarǵa altyn qorynan kók tiyn da tólenbegen. Osylaisha «investitsiianyń kepildigi» degen syltaýmen Ózbekstannan syrtqa shyǵarylǵan altyn qoldy bolǵan, ony kim jumsady, nege jumsady? Eshkim bilmeidi. Keleshekte ózbek eliniń jańa basshylyǵy eldiń ál-aýqatyn kóterý úshin qarajat izdegende óte kúdikti shemamen jasalǵan «shetelde saqtalyp turǵan altyn qor» izin taptyrmaýy múmkin.
Sońǵy kezde osyndai túiitkildi máselelerdiń biri retinde Ózbekstannyń qaitys bolǵan prezidenti Islam Karimovtyń úlken qyzy Gúlnara Karimovaǵa tiisti, Shveitsariiadaǵy bankterde buǵattalǵan bir milliard dollar aqsha jaiynda kóp aitylyp júr. Batys elderi bul aqshalardy qaitarmaýy múmkin. Nege deseńiz, ol bailyqty bilik basyndaǵylar ielenip ketedi dep oilaidy. Sonda ony kimge qaitarý kerek? Gúlnaranyń qarsylastarynyń aqshaǵa ielik etýge quqyǵy joq. Sol úshin qazirshe ol Shveitsariianyń aqsha ainalymyna qosylyp, sol eldiń ekonomikasyna paida ákelip jatyr. Sondyqtan Shveitsariia atalǵan qarajattan bas tartpaidy. Onyń shielenisip ketkeni sonsha, keleshekte Ózbekstan biligine demokratiialyq kúshter kelgenniń ózinde álgindei shetke ketken bailyqty elge qaitarý óte qiynǵa soǵatyn túri bar.
P.S. Qazaqstan men Ózbekstandy tarihi tektik jaǵynan alsańyz da, mádeni, tildik, aimaqtyq jaǵynan qarasańyzda – o bastan baýyrlas el. Ekeýi de Ortalyq Aziiadaǵy saiasi jáne ekonomikalyq turǵydan alǵanda qýatty memleketter. Eki memleket te Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan kezde Máskeýdegi joǵary bilik aldynda bir-biriniń múddelerin qorǵasqan tatý týystyq printsipin ustandy. Sol yqpaldastyq nátijesinde ózbek elinde Qyzylqum qoinaýynda jylyna ortasha 60-70 tonna altyn óndiretin «Kyzylkýmzoloto» alyp ónerkásibi men Naýaiy, Zarafshan, Úshqudyq qalalary boi kótergen-di.
Ahmet Jumaǵaliuly, "Túrkistan"
