ٶزبەكستان – ورتالىق ازييادا ٶز ورنى بار مەملەكەت. ايماقتا حالقىنىڭ سانى جٶنٸنەن بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرسا, ەكونوميكالىق دامۋى جٶنٸنەن دە ارتتا ەمەس. ساياسي ۇستانىمدارىنا بايلانىستى ەلەمدٸك ەكونوميكالىق ٷدەرٸستەردەن تىسقارى, وقشاۋلاۋ – ٶزٸندٸك دامۋ جولىمەن ەرەكشەلەنەدٸ دەمەسەك, بۇل ەلدٸڭ جەرٸندە تابيعي رەسۋرستار مول. اتاپ ايتار بولساق, بٷكٸل ورتا ازيياداعى گاز كوندەنساتىنىڭ 74 پايىزى ٶزبەكستاننىڭ ٷلەسٸندە. التىن قورى جٶنٸنەن ول ەلەمدە 4-ورىندى يەلەنسە, جەز قورى بويىنشا 11, ۋران قورى بويىنشا 8- ورىندا. ال ماقتا داقىلىن ٶسٸرۋدەن ەلەمدە 5-ورىندا, سونداي-اق ونى ەكسپورتقا شىعارۋ جٶنٸنەن 2-ورىندا. دەمەك, ەلەمدٸك ەكونوميكادا ٶزٸنٸڭ لايىقتى ورنى بار دەگەن سٶز.
سوڭعى كەزدە بۇل ەلدە ورىن العان ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى, اتاپ ايتقاندا, ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسىن 27 جىلدان اسا باسقارعان, وسى ەلدٸڭ تەۋەلسٸز تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ يسلام كاريموۆ ٶمٸردەن وزىپ, ونىڭ ورنىنا كەلٸپ جاتقان جاڭا باسشىلىققا وسى ەل تۇرعىندارى جەنە شەتەلدەگٸ ٶزبەك وپپوزيتسيياسىنىڭ كٶزقاراسى نەگٸزٸندە ٶزبەكستاننىڭ بولاشاعى تۋرالى تٷرلٸ بولجامدار ايتىلۋدا. ٶزبەك مەملەكەتٸ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ مەسەلەسٸنە, ەلدٸڭ التىن قورىنىڭ كەلەشەگٸنە الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرەتٸن ساراپتامالار جاسالا باستادى. ەرينە, رەسمي تاشكەنت بۇل مەسەلەگە وراي قازٸرشە بەلگٸلٸ بٸر مەلٸمدەمە جاساي قويعان جوق, بٸراق سىرتتاي جاسالىپ جاتقان بولجامدارعا قۇلاق قويساق – ٶزبەك ەلٸنٸڭ التىن قورىنا بايلانىستى جاقىن ارادا نە بولاشاقتا بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە قيىندىقتار تۋۋى مٷمكٸن ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى.
تمد ايماعىندا التىن ٶندٸرٸسٸ جٶنٸنەن تەك رەسەيدٸ العا سالاتىن ٶزبەكستان بۇل باعالى مەتالدى ٶندٸرۋدٸ جىلىنا 120 تونناعا جەتكٸزۋدٸ كٶزدەسە دە ٶتكەن جىلى, اقش گەولوگييالىق قىزمەتٸنٸڭ ەسەبٸ بويىنشا, 105 توننا التىن ٶندٸرگەن. «قالايدا جىلىنا 100 توننادان كەم ەمەس ساپالى التىن ٶندٸرٸپ وتىرعان ٶزبەكستان بۇل سالادان جىل سايىن 4 ملرد دوللار شاماسىندا تابىس تاۋىپ وتىر», – دەيدٸ شۆەيتسارييادا تۇراتىن ٶزبەك ديسسيدەنتٸ, ەكونوميست اليشەر تاكسانوۆ. دەگەنمەن, سالىستىرمالى تٷردە الىپ قاراعاندا ورتالىق ازييا ايماعىنداعى ەلدەردٸڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ ٸشٸندە قۇنى تٶمەندەۋ بولىپ تۇرعان ٶزبەك ۆاليۋتاسى – سۋمنىڭ قۇنى قانداي كۋرسپەن (قارا بازار, رەسمي, بيرجا, كليرينگ) بەلگٸلەنٸپ وتىرعانىن بٸلۋ قيىن, شاماسى بۇل ەلدە ٶندٸرٸلٸپ جاتقان قىمبات باعالى مەتالدىڭ سۋمدى ينفلياتسييادان قۇتقارۋعا پايداسى ٶتە از تيەتٸن سەكٸلدٸ.
جالپى مول ٶندٸرٸلٸپ جاتقان ٶزبەك التىنى مەن ولاردىڭ ەلسٸز ۇلتتىق ۆاليۋتاسى تٶڭٸرەگٸندە تٷسٸنٸكسٸز جاعداي بارشىلىق. بۇنى قاراپايىم حالىق تٷگٸلٸ ەكونوميست مامانداردىڭ ٶزٸ تٷسٸندٸرٸپ بەرۋگە قينالادى. سەبەبٸ ٶزبەك ەلٸندە بۇل تاراپتاعى ٸستەر اسا ساقتىقپەن جٷرگٸزٸلەتٸنٸ سونداي, ۇلتتىق بايلىقتىڭ كەپٸلدٸگٸندەي التىننىڭ سىرتقا قاشان, قالاي جەنە قانشا مٶلشەردە شىعارىلىپ جاتقانىنان جۇرت مٷلدە حابارسىز. سولاي دا بولسا, بۇل مەسەلەگە قاتىستى شەتەلدٸك اقپارات كٶزدەرٸنەن وقتا-تەكتە بەرٸلٸپ قالاتىن مەلٸمەتتەرگە كٶز جٷگٸرتە وتىرىپ, كەيبٸر دەرەكتەردٸ بٸلۋگە بولادى. مىسالى, 2014 جىلدىڭ تامىزىندا شۆەيتسارييا كەدەنٸ تاراتقان بٸر اقپاراتتا بۇل ەلدٸڭ ٶزبەكستاننان 21 توننا التىن ساتىپ العانى تۋرالى ايتىلعان. بۇل اسىل مەتالدىڭ قۇنى – 800 ملن شۆەد فرانكٸنە تەڭ. بٸراق ونىڭ ٶزبەك ەلٸنە پايداسى قانشالىقتى? ساراپشى ماماندار ول جايىندا نەگاتيۆتٸ بولجام عانا جاساي الادى. ياعني, 21 توننا التىن بەلگٸلٸ بٸر تۇلعانىڭ شۆەيتساريياداعى ەسەپشوتىنا اقشاعا اينالىپ تٷسۋٸ ىقتيمال ەكەنٸ جٶنٸندە ايتادى. سونداي-اق ول اقشانى كٸم يەلەنٸپ, كٸمگە جۇمساۋ قۇقىعى بەرٸلگەنٸ دە بەلگٸسٸز. دەمەك, ٶزبەكستان التىن قورىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن شەتەلدە ساقتاۋدا, الايدا ونىڭ مەملەكەتتٸڭ تٶلەم قابٸلەتٸنە, ۇلتتىق ۆاليۋتانى نىعايتۋعا قانشالىقتى سەبٸ تيٸپ جاتقانى تاعى بەلگٸسٸز.
تۋراسىن ايتساق, شۆەيتساريياعا كەتكەن التىن جەكە ادامنىڭ ەسەپشوتىنا رەسٸمدەلۋٸ مٷمكٸن دەسەك تە, ونداي ٸستٸ ەلدٸڭ پارلامەنتٸ بەكٸتٸپ, ورتالىق بانكٸنٸڭ قولداۋىمەن جٷزەگە اساتىن ٸس كٶرٸنەدٸ. جەنە ول ارنايى بٸر زاڭدى تۇلعانىڭ اتىنا تٸركەلٸپ, التىن ٸشكٸ نارىقتا ساتىلادى دا پايداسى ەلگٸندەي جەكە شوتقا تٷسۋٸ تيٸس ەكەن. بٸراق ٶزبەكتٸڭ التىن قورىن پايدالانۋ ٷردٸسٸندە جارييالىلىق جوقتىعى سەبەپتٸ شەتكە كەتكەن التىننىڭ تاعدىرى باياعىشا جۇمباق كٷيٸندە قالىپ وتىر.
جالپى ٶزبەك التىنىنىڭ سىرتقا شىعارىلۋى بٸر بۇل ەمەس. بۇرىنىراقتا «كوممەرسانت» گازەتٸندە شىققان بٸر ماقالادا يسلام كاريموۆتىڭ باتىس ەلدەرٸنە جاساعان ساپارىنىڭ بٸرٸندە ول ٶزٸمەن بٸرگە «بولاشاق ينۆەستيتسييالاردىڭ كەپٸلدٸگٸ رەتٸندە بٸرنەشە شابادان» الا بارعانى تۋرالى ايتىلعان-دى. ول, ەرينە بەكەر ەمەس. 1995 جىلى كاريموۆ ٶزبەكستانعا شەتەلدٸك ينۆەستورلاردى شاقىرىپ, ولاردىڭ بەلسەندٸلٸگٸن باعالاۋدىڭ كەپٸلدٸگٸ رەتٸندە 100 توننا ٶزبەكستان التىنىن باتىس ەلدەرٸنٸڭ بانكٸنە سالىپ, ساقتاپ جاتقانىن اشىق ايتقان ەدٸ. بۇل ونىڭ «شەتەلدٸك بٸرلەستٸكتەر بانكروتقا ۇشىراعان جاعدايدا ولاردىڭ جوعالتقان اقشالارىن قايتارۋدىڭ كەپٸلدٸگٸ بار» دەپ سەندٸرگەنٸ ەدٸ. سوندىقتان ٶزبەك ەلٸنٸڭ باسشىسىنىڭ سٶزٸنە سەنٸپ ٸسكە كٸرٸسكەن Oxus, «زاراۆشان-نيۋمورت» سەكٸلدٸ كٶپتەگەن شەتەلدٸك كەسٸپورىندار ۇزاماي داعدارىسقا ۇشىراعاندا ۋەدە ەتٸلگەن قاراجاتتار قايتارىلماي, ولار ەلدەن كەتۋگە مەجبٷر بولعان-دى. ولارعا التىن قورىنان كٶك تيىن دا تٶلەنبەگەن. وسىلايشا «ينۆەستيتسييانىڭ كەپٸلدٸگٸ» دەگەن سىلتاۋمەن ٶزبەكستاننان سىرتقا شىعارىلعان التىن قولدى بولعان, ونى كٸم جۇمسادى, نەگە جۇمسادى? ەشكٸم بٸلمەيدٸ. كەلەشەكتە ٶزبەك ەلٸنٸڭ جاڭا باسشىلىعى ەلدٸڭ ەل-اۋقاتىن كٶتەرۋ ٷشٸن قاراجات ٸزدەگەندە ٶتە كٷدٸكتٸ سحەمامەن جاسالعان «شەتەلدە ساقتالىپ تۇرعان التىن قور» ٸزٸن تاپتىرماۋى مٷمكٸن.
سوڭعى كەزدە وسىنداي تٷيٸتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە ٶزبەكستاننىڭ قايتىس بولعان پرەزيدەنتٸ يسلام كاريموۆتىڭ ٷلكەن قىزى گٷلنارا كاريموۆاعا تيٸستٸ, شۆەيتساريياداعى بانكتەردە بۇعاتتالعان بٸر ميلليارد دوللار اقشا جايىندا كٶپ ايتىلىپ جٷر. باتىس ەلدەرٸ بۇل اقشالاردى قايتارماۋى مٷمكٸن. نەگە دەسەڭٸز, ول بايلىقتى بيلٸك باسىنداعىلار يەلەنٸپ كەتەدٸ دەپ ويلايدى. سوندا ونى كٸمگە قايتارۋ كەرەك? گٷلنارانىڭ قارسىلاستارىنىڭ اقشاعا يەلٸك ەتۋگە قۇقىعى جوق. سول ٷشٸن قازٸرشە ول شۆەيتسارييانىڭ اقشا اينالىمىنا قوسىلىپ, سول ەلدٸڭ ەكونوميكاسىنا پايدا ەكەلٸپ جاتىر. سوندىقتان شۆەيتسارييا اتالعان قاراجاتتان باس تارتپايدى. ونىڭ شيەلەنٸسٸپ كەتكەنٸ سونشا, كەلەشەكتە ٶزبەكستان بيلٸگٸنە دەموكراتييالىق كٷشتەر كەلگەننٸڭ ٶزٸندە ەلگٸندەي شەتكە كەتكەن بايلىقتى ەلگە قايتارۋ ٶتە قيىنعا سوعاتىن تٷرٸ بار.
P.S. قازاقستان مەن ٶزبەكستاندى تاريحي تەكتٸك جاعىنان الساڭىز دا, مەدەني, تٸلدٸك, ايماقتىق جاعىنان قاراساڭىزدا – و باستان باۋىرلاس ەل. ەكەۋٸ دە ورتالىق ازيياداعى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا قۋاتتى مەملەكەتتەر. ەكٸ مەملەكەت تە كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان كەزدە مەسكەۋدەگٸ جوعارى بيلٸك الدىندا بٸر-بٸرٸنٸڭ مٷددەلەرٸن قورعاسقان تاتۋ تۋىستىق پرينتسيپٸن ۇستاندى. سول ىقپالداستىق نەتيجەسٸندە ٶزبەك ەلٸندە قىزىلقۇم قويناۋىندا جىلىنا ورتاشا 60-70 توننا التىن ٶندٸرەتٸن «كىزىلكۋمزولوتو» الىپ ٶنەركەسٸبٸ مەن ناۋايى, زارافشان, ٷشقۇدىق قالالارى بوي كٶتەرگەن-دٸ.
احمەت جۇماعاليۇلى, "تٷركٸستان"
