Taiaýda Ózbekstannyń jańa prezidenti Shavqat Mirziiaev shetelge tuńǵysh saparyn jasady. Sondaǵysy kópshilik sarapshy boljaǵandai Reseige nemese Qytaiǵa emes, Ortalyq Aziiadaǵy kórshi elderge. Diplomatiiada jańa sailanǵan basshynyń qai elge birinshi baratyny erekshe mánge ie. Atap aitqanda, ol arqyly syrtqy saiasatta basymdyq kimge beriledi, aimaqtaǵy yqpal iesi kim ekendigi meńzeledi. Bul tusta ásirese aýzy kúigen reseilik prezident Vladimir Pýtin boldy. Aldynda jeke Táshkent pen Samarqanǵa kelip, ol ózbek áriptesine tyǵyz yntymaqtastyq jaily ýádelerin úiip-tógip ketken bolatyn. Izinshe Resei saiasattanýshylary Mirziiaev ózimizdiń adam, endi Ózbektiń beti bizge beri qaraidy dep sendirdi. Tipti kei ortalar jaqyn arada Ózbekstan Kreml qaramaǵyndaǵy Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa (EEO) kirýi yqtimal ekenin aitty.
Olai bolmady. Kerisinshe, EAO-ǵa qosylmaq turmaq, Ózbek aǵaiyndar byltyr Bishkekte ótken TMD sammitin de elegen joq. Endi mine Shavqat Mirziiaev alǵash at basyn Túrkmenstan men Qazaqstanǵa burdy. Bul qadam resmi Táshkenttiń syrtqy saiasatta sóz júzinde emes, is júzinde basymdyqtyń Ortalyq Aziiadaǵy baýyrlas memleketterge berip otyrǵanyn kórsetip otyr. Ekinshiden, ózbek eli halyqaralyq qatynastarda Resei, Qytai, AQSh, Eýropa syqyldy alyp kúshterge qarailap kóleńkesinde qalmai, derbes saiasat júrgizetinin bildiredi. Úshinshiden, aimaqtyq sahnada kóshbasshy bolýǵa yntyq bolǵan Qazaqstandy ekinshi orynǵa yǵystyrýy ábden yqtimal.
Bul turǵyda aimaqtaǵy tarqatylmaq túitkilder shash etekten. Olardyń qatarynda Aral teńiziniń apatynan qutylý, aimaqtaǵy kórshiles elderdiń ózara saýdasyn jańǵyrtý (jalpy saýda ainalymynyń 5-aq paiyzy), shekaralyq daý-damailardy tejeý, qaýipsizdik pen turaqtylyqqa tóngen qaýip-qaterge tótep berý, Ortalyq Aziiadaǵy sý tapshylyǵy men Amýdariia, Syrdariia, basqa da transshekaralyq ózenderdi tiimdi paidalaný bar. Eýropa men Aziiany kópirshe bailanystyryp turǵan aimaqtyń tranzittik áleýetin arttyrý óz aldyna mańyzdy. Qysqasy, osy da tolyp jatqan ózge máselerdi eńserý aimaq elderiniń ortaq erik-jigerinsiz múmkin emes. Al bul tóńirekte tek syrt kúshterdiń kómegine júginý ańqaýlyqtyń kórinisi. Shyntýaityna kelgende Máskeý, Beijiń, Vashingtonǵa Ortalyq Aziianyń birtutas, qýatty bolýy kerek emes, qaita búgingidei bytyrańqy, biri-birimen óshtesip álsiregeni tiimdi. Jáne alǵash málimdemeleri men isterine qaraǵanda resmi Táshkent osy aqiqatty moiyndap qana koimai, taǵyryqtan shyǵýǵa talpynyp otyr.
Árine, qysqa merzimde Shavqat Mirziiaevtiń jańa saiasaty zor nátijege ákele salýy neǵaibyl. Jyldar, onjyldyqtar boiynda qordalanyp kelgen túitkilder áp-sátte sheshile salmaidy. Biraq Ózbek basshylyǵynyń búgingi tirshiligi kesh te bolsa seńniń qozǵalǵanyna uqsaidy. Endigi másele osy betburysty aimaqtaǵy basqa saiasi ortalar qanshalyqty qoldai alatyndyǵynda. Jalpylama sózderden naqty isterge kóshý turǵysynda syrtqy yqpaldyń qursaýynan shyǵýǵa qaýqary jete me basqa kórshilerdiń? Atalǵan toptyń ishinde kóp sharýa Qazaqstanǵa kelip tireledi. Qalai bolǵanda da Ózbekstan Ortalyq Aziiadaǵy halqynyń sany eń kóp, armiiasy myqty el bolsa, Qazaqstan ekonomikalyq qudireti turǵysynan basqalarynan kósh ilgeri. Demek, aimaqtaǵy yntymaqtastyq Táshkent pe Astananyń ózara senimi men belsendi yqpaldasýynsyz múmkin emes.
Ras, syrt qaraǵanda, Qazaqstan men Ózbekstan áleýeti teń kórinedi. Alaida osy áleýettiń sapalyq jaǵyna úńilsek, basymdyq ózbek aǵaiynnyń enshisinde ekenin ańǵaramyz. Birneshe dáiek:
25-jyldyq egemendik tarihynda Ózbekstan shyn mánisinde baqýatty memleketke ainaldy. Eldiń ideologiiasy da, qoǵamnyń sana-sezimi de Ózbek tiline, tarihyna, mádenieti men dástúrine negizdeldi. Tiisinshe tutas ta myǵym qoǵam retinde Ózbekstan baiandy bolyp úlgerdi. Kórshiles Qazaqstanda bolsa, jaǵdai múlde basqasha. Ulttyq bolmysty jańǵyrtyp, soǵan arqa súieýdiń ornyna áli kúnge sheiin orys tiliniń buǵaýynan shyǵa almai keledi. Endi Úshtildilik baǵdarlamasyn jeleý etip, memleket quraýshy halyq tilimen qosa tarihynan, mádenietinen, dilinen maqrum qalýda. Bul saiasat bálkim ózge ulystardy renjitpeýdiń qajetinen týyndaǵan da shyǵar. Alaida memleket qurý úrdisine kelgende búgingi Qazaqstan kózdelgen maqsatqa jetpegeni anyq.
Aqparattyq-nasihattyq salada dál sol kórinis. Atalǵan kezeńde ózbekter sóz bostandyǵyn qatqyl shektese de, tolyqqandy tól media-keńistigin jasaqtai aldy. Nátijesinde azamattarynyń basym bóligi, ásirese jastary, Ózbek múddesine berilgen. Qazaqstanda bolsa, ahýal ózgeshe. Ulttyq ustanym barynsha tejelgen jaǵdaida bir jaǵynan qoǵamnyń oiy Reseige qarai oiyssa, ekinshi jaǵynan Batysqa umtylsa, úshinshi jaǵynan asyra dinshil ideologiiaǵa urynǵan. Buǵan memleketti ishtei jailaǵan jemqorlyq, álimjettik, ádilsizdik, aqshaǵa tabyný sekildi keselderdi qossa, ondai ortanyń ishtei qanshalyqty álsiz, syrtqy yqpalǵa kóngish ekenin ańǵarý qiynǵa soqpaidy.
Al endi ishki saiasatta qalyptasyp qalǵan stereotip – adam bostandyqtary, demokratiia salasynda Qazaqstan Ózbekstannan kósh ilgeri. Aqiqatynda sońǵy ýaqytqa sheiin solai bop keldi. Oǵan ulttyq qaýipsizdikti saqtaý qajettigi nemese burynǵy prezident Islam Kárimovtyń óktem saiasaty sebep bolǵan shyǵar. Alaida zaman óte bul baǵytta da resmi Táshkent qatań avtoritarlyq júieden demokratiialyq jylymyqqa aiaq basqanǵa uqsaidy. Atap, aitqanda, Kárimovtyń ózi jeke basqa tabynýshylyq, jemqorlyq, shendilerdiń qutyrýy syndy keleńsizdikterge jol bermedi. Endi onyń saiasi murageri Shavqat Mirziiaevtiń jańa reformalardy, onyń qatarynda óńir basshylaryn burynǵysha taǵaiyndaý emes, halyqtyń ózi sailaýy qajet ekenin usyndy.
Ókinishtisi, Qazaqstanda úrdis printsipti túrde ózgeshe. Onyń deni 1990-jyldardaǵy parlamenttik júieden 2000-jyldardan beri sýperprezidenttik bilikke moiyn usynǵany. Al ýaqyt ótken saiyn qabyldanyp otyrǵan demokratiialyq-mys sheshimder qalyptasqan júieni odan beter kúsheitpese, teńestirer emes. Qarjygerlerdiń mynadai qaǵidaty bar: barlyq jumyrtqany bir sebetke salýǵa bolmaidy. Saiasatta da dál solai. Ishki isterde laýazymnyń bárin bir tulǵaǵa artyp qoiý bolsyn, syrtqy saiasatta múddeniń bárin jylǵyz Reseige berip qoiý bolsyn, qai jaǵynan qaýipti.
Qazaq pen Ózbek arasynda keltirilgen baǵyttar boiynsha eń úlken jetistigimiz retinde ekonomika men qarjy salasy atalyp kelgen edi. Áitkenmen, bizdegi ikemsiz de tuiyq basqarýdyń kesirinen ol da búginde tyǵyraqqa tirelgen. Munai men gazǵa degen álemdik baǵalar quldyraýy muń eken, ekonomika daǵdarysqa ushyrap ulttyq valiýta dollarǵa shaqqanda 80 paiyzǵa qunsyzdanyp shyǵa keldi. Basy bar, aiaǵy joq damý baǵdarlamalary, tusaýy búgin kesilip, erteń jabylyp jatqan kásiporyndar, naqty istermen aralasý ornyna qajeti shamaly imidjdik OBSE sammiti, Aziiada, Ekspo syqyldy jyltyraqtarmen áýestený – bul da Qazaqstannyń búgingi aianyshty tirshiligi. Sol túrimen Qazaqstan damyǵan 30 eldiń qataryna kirem dep júrip 50-ten shyǵyp qaldy.
Ózbekter bolsa, altyn ýaqytyn saýatty paidalanyp, halyq aqshasyn talan-tarajǵa salmai talai isti bitirdi. Máselen, sońǵy 25 jylda bul elde sý jańa gaz, munai, maqta óńdeý zaýyttary, toqyma fabrikalary boi kóterdi, tolyqqandy kólik óndirý ónerkásibi jolǵa qoiyldy, ózin 100 paiyz otandyq azyq-túlikpen qamtýǵa qol jetkizildi (Qazaqstanda - 50 paiyz). Nátijesinde sońǵy on jyl boiynda úzbei Ózbek ekonomikasy joǵary qarqynmen damyp keledi, orta eseppen jylyna 7-8 paiyzdyq kórsetkishpen. Salystyrma úshin Qazaqstan Jalpy ishki ónimi jylyna bolǵany 0,5-1 paiyzǵa ulǵaiyp otyr. Onyń ózi statistikalyq salaǵa shendilerdiń aralasýynan keiin.
Al, eń bastysy, Ózbekstan shyn mánisinde ulttyq naqyshtaǵy Táýelsiz memleketke ainaldy. Kóńilge tise de, Qazaqstan bul maqsatqa jete almaýy bulai tursyn, áli de sovettik-reseilik shekpennen shyǵa almai áýre. Endeshe, Kýveitti, iá bolmasa Ońtústik Koreiany qýyp jetemiz degennen ne paida? Arzanqol naýqanshyldyqty qoiyp, eń bolmasa janymyzdaǵy baýyrymyzdan úirengen abzal.
Rasýl Jumaly
