تاياۋدا ٶزبەكستاننىڭ جاڭا پرەزيدەنتٸ شاۆقات ميرزيياەۆ شەتەلگە تۇڭعىش ساپارىن جاسادى. سونداعىسى كٶپشٸلٸك ساراپشى بولجاعانداي رەسەيگە نەمەسە قىتايعا ەمەس, ورتالىق ازيياداعى كٶرشٸ ەلدەرگە. ديپلوماتييادا جاڭا سايلانعان باسشىنىڭ قاي ەلگە بٸرٸنشٸ باراتىنى ەرەكشە مەنگە يە. اتاپ ايتقاندا, ول ارقىلى سىرتقى ساياساتتا باسىمدىق كٸمگە بەرٸلەدٸ, ايماقتاعى ىقپال يەسٸ كٸم ەكەندٸگٸ مەڭزەلەدٸ. بۇل تۇستا ەسٸرەسە اۋزى كٷيگەن رەسەيلٸك پرەزيدەنت ۆلاديمير پۋتين بولدى. الدىندا جەكە تەشكەنت پەن سامارقانعا كەلٸپ, ول ٶزبەك ەرٸپتەسٸنە تىعىز ىنتىماقتاستىق جايلى ۋەدەلەرٸن ٷيٸپ-تٶگٸپ كەتكەن بولاتىن. ٸزٸنشە رەسەي ساياساتتانۋشىلارى ميرزيياەۆ ٶزٸمٸزدٸڭ ادام, ەندٸ ٶزبەكتٸڭ بەتٸ بٸزگە بەرٸ قارايدى دەپ سەندٸردٸ. تٸپتٸ كەي ورتالار جاقىن ارادا ٶزبەكستان كرەمل قاراماعىنداعى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا (ەەو) كٸرۋٸ ىقتيمال ەكەنٸن ايتتى.
ولاي بولمادى. كەرٸسٸنشە, ەاو-عا قوسىلماق تۇرماق, ٶزبەك اعايىندار بىلتىر بٸشكەكتە ٶتكەن تمد سامميتٸن دە ەلەگەن جوق. ەندٸ مٸنە شاۆقات ميرزيياەۆ العاش ات باسىن تٷركمەنستان مەن قازاقستانعا بۇردى. بۇل قادام رەسمي تەشكەنتتٸڭ سىرتقى ساياساتتا سٶز جٷزٸندە ەمەس, ٸس جٷزٸندە باسىمدىقتىڭ ورتالىق ازيياداعى باۋىرلاس مەملەكەتتەرگە بەرٸپ وتىرعانىن كٶرسەتٸپ وتىر. ەكٸنشٸدەن, ٶزبەك ەلٸ حالىقارالىق قاتىناستاردا رەسەي, قىتاي, اقش, ەۋروپا سىقىلدى الىپ كٷشتەرگە قارايلاپ كٶلەڭكەسٸندە قالماي, دەربەس ساياسات جٷرگٸزەتٸنٸن بٸلدٸرەدٸ. ٷشٸنشٸدەن, ايماقتىق ساحنادا كٶشباسشى بولۋعا ىنتىق بولعان قازاقستاندى ەكٸنشٸ ورىنعا ىعىستىرۋى ەبدەن ىقتيمال.
بۇل تۇرعىدا ايماقتاعى تارقاتىلماق تٷيتكٸلدەر شاش ەتەكتەن. ولاردىڭ قاتارىندا ارال تەڭٸزٸنٸڭ اپاتىنان قۇتىلۋ, ايماقتاعى كٶرشٸلەس ەلدەردٸڭ ٶزارا ساۋداسىن جاڭعىرتۋ (جالپى ساۋدا اينالىمىنىڭ 5-اق پايىزى), شەكارالىق داۋ-دامايلاردى تەجەۋ, قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىققا تٶنگەن قاۋٸپ-قاتەرگە تٶتەپ بەرۋ, ورتالىق ازيياداعى سۋ تاپشىلىعى مەن امۋدارييا, سىردارييا, باسقا دا ترانسشەكارالىق ٶزەندەردٸ تيٸمدٸ پايدالانۋ بار. ەۋروپا مەن ازييانى كٶپٸرشە بايلانىستىرىپ تۇرعان ايماقتىڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ ٶز الدىنا ماڭىزدى. قىسقاسى, وسى دا تولىپ جاتقان ٶزگە مەسەلەردٸ ەڭسەرۋ ايماق ەلدەرٸنٸڭ ورتاق ەرٸك-جٸگەرٸنسٸز مٷمكٸن ەمەس. ال بۇل تٶڭٸرەكتە تەك سىرت كٷشتەردٸڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنۋ اڭقاۋلىقتىڭ كٶرٸنٸسٸ. شىنتۋايتىنا كەلگەندە مەسكەۋ, بەيجٸڭ, ۆاشينگتونعا ورتالىق ازييانىڭ بٸرتۇتاس, قۋاتتى بولۋى كەرەك ەمەس, قايتا بٷگٸنگٸدەي بىتىراڭقى, بٸرٸ-بٸرٸمەن ٶشتەسٸپ ەلسٸرەگەنٸ تيٸمدٸ. جەنە العاش مەلٸمدەمەلەرٸ مەن ٸستەرٸنە قاراعاندا رەسمي تەشكەنت وسى اقيقاتتى مويىنداپ قانا كويماي, تاعىرىقتان شىعۋعا تالپىنىپ وتىر.
ەرينە, قىسقا مەرزٸمدە شاۆقات ميرزيياەۆتٸڭ جاڭا ساياساتى زور نەتيجەگە ەكەلە سالۋى نەعايبىل. جىلدار, ونجىلدىقتار بويىندا قوردالانىپ كەلگەن تٷيتكٸلدەر ەپ-سەتتە شەشٸلە سالمايدى. بٸراق ٶزبەك باسشىلىعىنىڭ بٷگٸنگٸ تٸرشٸلٸگٸ كەش تە بولسا سەڭنٸڭ قوزعالعانىنا ۇقسايدى. ەندٸگٸ مەسەلە وسى بەتبۇرىستى ايماقتاعى باسقا ساياسي ورتالار قانشالىقتى قولداي الاتىندىعىندا. جالپىلاما سٶزدەردەن ناقتى ٸستەرگە كٶشۋ تۇرعىسىندا سىرتقى ىقپالدىڭ قۇرساۋىنان شىعۋعا قاۋقارى جەتە مە باسقا كٶرشٸلەردٸڭ? اتالعان توپتىڭ ٸشٸندە كٶپ شارۋا قازاقستانعا كەلٸپ تٸرەلەدٸ. قالاي بولعاندا دا ٶزبەكستان ورتالىق ازيياداعى حالقىنىڭ سانى ەڭ كٶپ, ارميياسى مىقتى ەل بولسا, قازاقستان ەكونوميكالىق قۇدٸرەتٸ تۇرعىسىنان باسقالارىنان كٶش ٸلگەرٸ. دەمەك, ايماقتاعى ىنتىماقتاستىق تەشكەنت پە استانانىڭ ٶزارا سەنٸمٸ مەن بەلسەندٸ ىقپالداسۋىنسىز مٷمكٸن ەمەس.
راس, سىرت قاراعاندا, قازاقستان مەن ٶزبەكستان ەلەۋەتٸ تەڭ كٶرٸنەدٸ. الايدا وسى ەلەۋەتتٸڭ ساپالىق جاعىنا ٷڭٸلسەك, باسىمدىق ٶزبەك اعايىننىڭ ەنشٸسٸندە ەكەنٸن اڭعارامىز. بٸرنەشە دەيەك:
25-جىلدىق ەگەمەندٸك تاريحىندا ٶزبەكستان شىن مەنٸسٸندە باقۋاتتى مەملەكەتكە اينالدى. ەلدٸڭ يدەولوگيياسى دا, قوعامنىڭ سانا-سەزٸمٸ دە ٶزبەك تٸلٸنە, تاريحىنا, مەدەنيەتٸ مەن دەستٷرٸنە نەگٸزدەلدٸ. تيٸسٸنشە تۇتاس تا مىعىم قوعام رەتٸندە ٶزبەكستان باياندى بولىپ ٷلگەردٸ. كٶرشٸلەس قازاقستاندا بولسا, جاعداي مٷلدە باسقاشا. ۇلتتىق بولمىستى جاڭعىرتىپ, سوعان ارقا سٷيەۋدٸڭ ورنىنا ەلٸ كٷنگە شەيٸن ورىس تٸلٸنٸڭ بۇعاۋىنان شىعا الماي كەلەدٸ. ەندٸ ٷشتٸلدٸلٸك باعدارلاماسىن جەلەۋ ەتٸپ, مەملەكەت قۇراۋشى حالىق تٸلٸمەن قوسا تاريحىنان, مەدەنيەتٸنەن, دٸلٸنەن ماقرۇم قالۋدا. بۇل ساياسات بەلكٸم ٶزگە ۇلىستاردى رەنجٸتپەۋدٸڭ قاجەتٸنەن تۋىنداعان دا شىعار. الايدا مەملەكەت قۇرۋ ٷردٸسٸنە كەلگەندە بٷگٸنگٸ قازاقستان كٶزدەلگەن ماقساتقا جەتپەگەنٸ انىق.
اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق سالادا دەل سول كٶرٸنٸس. اتالعان كەزەڭدە ٶزبەكتەر سٶز بوستاندىعىن قاتقىل شەكتەسە دە, تولىققاندى تٶل مەديا-كەڭٸستٸگٸن جاساقتاي الدى. نەتيجەسٸندە ازاماتتارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ, ەسٸرەسە جاستارى, ٶزبەك مٷددەسٸنە بەرٸلگەن. قازاقستاندا بولسا, احۋال ٶزگەشە. ۇلتتىق ۇستانىم بارىنشا تەجەلگەن جاعدايدا بٸر جاعىنان قوعامنىڭ ويى رەسەيگە قاراي ويىسسا, ەكٸنشٸ جاعىنان باتىسقا ۇمتىلسا, ٷشٸنشٸ جاعىنان اسىرا دٸنشٸل يدەولوگيياعا ۇرىنعان. بۇعان مەملەكەتتٸ ٸشتەي جايلاعان جەمقورلىق, ەلٸمجەتتٸك, ەدٸلسٸزدٸك, اقشاعا تابىنۋ سەكٸلدٸ كەسەلدەردٸ قوسسا, ونداي ورتانىڭ ٸشتەي قانشالىقتى ەلسٸز, سىرتقى ىقپالعا كٶنگٸش ەكەنٸن اڭعارۋ قيىنعا سوقپايدى.
ال ەندٸ ٸشكٸ ساياساتتا قالىپتاسىپ قالعان ستەرەوتيپ – ادام بوستاندىقتارى, دەموكراتييا سالاسىندا قازاقستان ٶزبەكستاننان كٶش ٸلگەرٸ. اقيقاتىندا سوڭعى ۋاقىتقا شەيٸن سولاي بوپ كەلدٸ. وعان ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ساقتاۋ قاجەتتٸگٸ نەمەسە بۇرىنعى پرەزيدەنت يسلام كەرٸموۆتىڭ ٶكتەم ساياساتى سەبەپ بولعان شىعار. الايدا زامان ٶتە بۇل باعىتتا دا رەسمي تەشكەنت قاتاڭ اۆتوريتارلىق جٷيەدەن دەموكراتييالىق جىلىمىققا اياق باسقانعا ۇقسايدى. اتاپ, ايتقاندا, كەرٸموۆتىڭ ٶزٸ جەكە باسقا تابىنۋشىلىق, جەمقورلىق, شەندٸلەردٸڭ قۇتىرۋى سىندى كەلەڭسٸزدٸكتەرگە جول بەرمەدٸ. ەندٸ ونىڭ ساياسي مۇراگەرٸ شاۆقات ميرزيياەۆتٸڭ جاڭا رەفورمالاردى, ونىڭ قاتارىندا ٶڭٸر باسشىلارىن بۇرىنعىشا تاعايىنداۋ ەمەس, حالىقتىڭ ٶزٸ سايلاۋى قاجەت ەكەنٸن ۇسىندى.
ٶكٸنٸشتٸسٸ, قازاقستاندا ٷردٸس پرينتسيپتٸ تٷردە ٶزگەشە. ونىڭ دەنٸ 1990-جىلدارداعى پارلامەنتتٸك جٷيەدەن 2000-جىلداردان بەرٸ سۋپەرپرەزيدەنتتٸك بيلٸككە مويىن ۇسىنعانى. ال ۋاقىت ٶتكەن سايىن قابىلدانىپ وتىرعان دەموكراتييالىق-مىس شەشٸمدەر قالىپتاسقان جٷيەنٸ ودان بەتەر كٷشەيتپەسە, تەڭەستٸرەر ەمەس. قارجىگەرلەردٸڭ مىناداي قاعيداتى بار: بارلىق جۇمىرتقانى بٸر سەبەتكە سالۋعا بولمايدى. ساياساتتا دا دەل سولاي. ٸشكٸ ٸستەردە لاۋازىمنىڭ بەرٸن بٸر تۇلعاعا ارتىپ قويۋ بولسىن, سىرتقى ساياساتتا مٷددەنٸڭ بەرٸن جىلعىز رەسەيگە بەرٸپ قويۋ بولسىن, قاي جاعىنان قاۋٸپتٸ.
قازاق پەن ٶزبەك اراسىندا كەلتٸرٸلگەن باعىتتار بويىنشا ەڭ ٷلكەن جەتٸستٸگٸمٸز رەتٸندە ەكونوميكا مەن قارجى سالاسى اتالىپ كەلگەن ەدٸ. ەيتكەنمەن, بٸزدەگٸ يكەمسٸز دە تۇيىق باسقارۋدىڭ كەسٸرٸنەن ول دا بٷگٸندە تىعىراققا تٸرەلگەن. مۇناي مەن گازعا دەگەن ەلەمدٸك باعالار قۇلدىراۋى مۇڭ ەكەن, ەكونوميكا داعدارىسقا ۇشىراپ ۇلتتىق ۆاليۋتا دوللارعا شاققاندا 80 پايىزعا قۇنسىزدانىپ شىعا كەلدٸ. باسى بار, اياعى جوق دامۋ باعدارلامالارى, تۇساۋى بٷگٸن كەسٸلٸپ, ەرتەڭ جابىلىپ جاتقان كەسٸپورىندار, ناقتى ٸستەرمەن ارالاسۋ ورنىنا قاجەتٸ شامالى يميدجدٸك وبسە سامميتٸ, ازييادا, ەكسپو سىقىلدى جىلتىراقتارمەن ەۋەستەنۋ – بۇل دا قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ ايانىشتى تٸرشٸلٸگٸ. سول تٷرٸمەن قازاقستان دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرەم دەپ جٷرٸپ 50-تەن شىعىپ قالدى.
ٶزبەكتەر بولسا, التىن ۋاقىتىن ساۋاتتى پايدالانىپ, حالىق اقشاسىن تالان-تاراجعا سالماي تالاي ٸستٸ بٸتٸردٸ. مەسەلەن, سوڭعى 25 جىلدا بۇل ەلدە سۋ جاڭا گاز, مۇناي, ماقتا ٶڭدەۋ زاۋىتتارى, توقىما فابريكالارى بوي كٶتەردٸ, تولىققاندى كٶلٸك ٶندٸرۋ ٶنەركەسٸبٸ جولعا قويىلدى, ٶزٸن 100 پايىز وتاندىق ازىق-تٷلٸكپەن قامتۋعا قول جەتكٸزٸلدٸ (قازاقستاندا - 50 پايىز). نەتيجەسٸندە سوڭعى ون جىل بويىندا ٷزبەي ٶزبەك ەكونوميكاسى جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلەدٸ, ورتا ەسەپپەن جىلىنا 7-8 پايىزدىق كٶرسەتكٸشپەن. سالىستىرما ٷشٸن قازاقستان جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸ جىلىنا بولعانى 0,5-1 پايىزعا ۇلعايىپ وتىر. ونىڭ ٶزٸ ستاتيستيكالىق سالاعا شەندٸلەردٸڭ ارالاسۋىنان كەيٸن.
ال, ەڭ باستىسى, ٶزبەكستان شىن مەنٸسٸندە ۇلتتىق ناقىشتاعى تەۋەلسٸز مەملەكەتكە اينالدى. كٶڭٸلگە تيسە دە, قازاقستان بۇل ماقساتقا جەتە الماۋى بۇلاي تۇرسىن, ەلٸ دە سوۆەتتٸك-رەسەيلٸك شەكپەننەن شىعا الماي ەۋرە. ەندەشە, كۋۆەيتتٸ, يە بولماسا وڭتٷستٸك كورەيانى قۋىپ جەتەمٸز دەگەننەن نە پايدا? ارزانقول ناۋقانشىلدىقتى قويىپ, ەڭ بولماسا جانىمىزداعى باۋىرىمىزدان ٷيرەنگەن ابزال.
راسۋل جۇمالى
