Bir aptanyń muǵdarynda eki birdei qyzyq oqiǵa boldy. Ekeýi de tilge bailanysty. Jalpy, Qazaqstannyń ishki saiasatyndaǵy máseleniń kóbi osy til tóńireginde. Til bolǵanda da memlekettik til. Táýelsizdigi moiyndalmaǵan Respýblika qusap, bizdiń qazaq tili de moiyndalmai-aq qoidy-aý bir...
Qarqaralyǵa jol júrmek bolyp, benzin quiý beketine bardym. Kire sap túri qazaqqa uqsaityn qyzǵa «toltyra quiyńyz» dedik. «Chego, chego» degen jaýap keldi. «Chegońnan da bir kilo» dep jibere jazdap, jańaǵy aitqanymyzdy oryssha aityp berdik. Qup aldy. Kassa mańynda úsh qyz tur. Sosyn aqyryndap oryssha jorǵalatyp, eń qurymaǵanda úsh adamnyń biri qazaqsha bilýi kerek qoi. Bolmasa, bireýińiz aýysyp qazaqsha biletin bireýdi qoiyńyzdar. Meniń ákem oryssha sóilei almaidy. Ol kisi kelse jaǵdaiy ne bolmaq? Meniń qanshama qandasym bar. Qytaidan, Mońǵoliiadan kelgen. Solar kirse qalai qyzmet etesizder? Osyny basshylyqtaryńyzǵa aityńyzdar. Qazaqsha aǵyp turǵan demeiin, eń qurymaǵanda túsinetin bireý qoisyn» dedim. Eshkimmen janjaldasý oida joq. Sosyn ana qyzdar áýelde aiyptaryn moiyndaǵandai montansyp qalǵan. Birazdan keiin qozdaǵan shaladai tútindei bastady. Qyzdy qyzdymen «qazaq tilin bilýge mindetti emespiz» dedi qaratorysy. Men ketýge ainalǵam. Kilt kidirdim. Asqynǵan egoizmmen hám nadandyqpen aitylǵan «men mindetti emespin» degen sóz keýdege kirsh ete qaldy. «Sonda men mindettimin be, oryssha sóileýge? Álde qandas baýyrlarym ba?» dep ózine qarsy saýal qoidym. (Rasymen osy saýal meni qatty mazalaidy. Ómirde ózi ádildik bar ma? Bar bolsa óz jerimde turyp, ózgeniń tilin meńgerýge mindettiligim sonyń qai tarmaǵyna jatady?) «Siz ultarazdyq týǵyzyp tursyz» dedi sasqannan. «Bul qandai ultarazdyq? Men orys jaman dedim be? Káris jaman dedim be?» dedim. Olar onymen toqtaǵan joq. Sóilep jatty, sóilep jatty. Álbette, qaitadan tili shyǵyp, qazaqsha sóilep ketken joq.
Osy ultarazdyq týraly zańdy qaita kerek-aý. Qazir shetel baspasózi (onyń ishinde Resei ásirese) Qazaqstandaǵy ultshyldyq týraly jii aita bastady. Osyǵan «ultarazdyq», «Assambleia» dep, ózge ultty shaldyń balasyndai (astarsyz) erkeletetinimiz sebep sekildi. Sonyń fonynda kishigirim oqiǵalardyń ózi badyraiyp kórinedi. Badyraityp kórsetedi. Ádeptiligińdi álsizdikke balaidy. Kerek dese, osy ultarazdyq jaily bapty túbegeili qurtsyn. Eger bul bap qurymasa, ultarazdyq oqiǵasy da toqtamaidy. Sebebi, Assambleianyń ishinen kishi otan quryp alǵandar eshqashan qazaqylanbaidy.
Ekinshi oqiǵa Kaspi bankpen bailanysty. Qarqaraly jaqqa saparlap ketkendikten nesieniń mejeli merzimi ótip ketipti. Mundai jaǵdaida ne bolatynyn, kim habarlasatynyn ár qazaq jaqsy biledi. Qońyraý shaldy da, oryssha sóilei bastady. «Men oryssha bilmeimin» dep kelte qaiyrdym. Olarda quqyq bar eken de, men de joq. Olarǵa «bolady», maǵan «bolmaidy». Nege? Bul joly men jaltarma jaýappen bolsa da qazaqsha sóileý quqyǵymdy paidalandym. Telefonnyń ar jaǵyndaǵy daýys birdemelerin úzbei aitýmen boldy. «Men oryssha bilmeimin» deýden tańǵam joq. Eki kereń kerildeskendei boldyq ta qaldyq. Sosyn birazdan keiin baryp, «jaqsy, sizge basqa menedjer habarlasady» dedi kúrsinip. Álbette, orys tilinde. Qazaq tilin biletin qyzmetkerge bir sátte bolsa suranys arttyrdym-aý dep jymidym. Al Qazaqstandaǵy barlyq qandas óz quqyǵyn talap etse ne bolmaq?
Janat JAŃQAShULY
