Otyrar kitaphanasy: ańyzy men aqiqaty

Otyrardan álemde Aris­to­telden keiingi ekinshi ustaz atan­ǵan ál-Farabi babamyz­dyń shyqqany ras pa, ras. Álem­degi «ekinshi ustaz» shyq­qan jerde álemdegi «ekinshi ki­tap­hana» nege bolmasqa?! – dei­di oiymyz.

Ekinshi oiymyz búi deidi: Álem­degi «Ekinshi kitaphana» álem­degi «Ekinshi ustaz»-dyń dań­qynan paida bolǵan joq pa?!

Bulai oilaýymyzdyń óz má­nisi bar. Sebebi, ál-Farabi tý­ǵan jerinen bozbala kezinde shet jerge shyǵyp ketip, qai­typ oralmaǵan, búkil ómiri Baǵ­dat pen Damaskide ótken. En­deshe, týǵan jerinde ǵa­lym­nyń ózi iri kitaphana jasaqtai al­masy belgili. Otyrar kitap­ha­nasynan sýsyndap-aq ósti deiik, biraq Otyrarda álemdegi eń úlken kitaphana bolǵany tý­ra­synda orta ǵasyr ǵalym­dary lám-mim demegen. Ál-Fa­rabidiń óziniń qazaq bolǵa­ny keshe ǵana, ony qazaq qyl­ǵan – Aqjan Mashani atamyz ber­tinde qaitys boldy. Olai bol­sa, álemde ekinshi oryn ala­tyn Otyrar kitaphanasy tý­ra­ly ańyz keńestik kezeńniń je­misi emes pe? Otyrar qala­shy­ǵynyń ornyn arheolog ǵa­lym­dardyń qazyp kele jat­qa­ny­na jarty ǵasyrdan asty emes pe, áli jer astynan jar­ty paraq kitap shyqqan joq. En­deshe, bul ańyz qaidan shyq­ty?

1971 jyly naýryz aiynda ataq­ty «Vokrýg sveta» jýr­na­lyn­da jas jazýshy Dúkenbai Dos­janov pen V.Malovtyń «Oty­rar qorǵandary» degen ocher­ki shyǵady. Ol kezde Oty­rarda KSRO boiynsha eń kó­lem­di arheologiialyq qazba ju­mystary júrgizilip jatqan. Bú­kilodaqqa tanymal jýr­nal­dyń tilshileriniń ol jaqqa at ba­syn tireýi sondyqtan da qa­lyp­ty jaǵdai. Máskeýlik jýr­na­lister ekspeditsiia bas­shy­sy, tarih ǵylymdarynyń dok­to­ry, arheolog Kemal Aqy­shev­­pen jolyǵyp, áńgime­le­se­di. Ol kezde Esik obasynan Al­tyn adamdy tapqan Aqy­shev­tyń dúrkirep turǵan kezi. Bi­raq jýrnalǵa shyqqan ocherk­ten Kemal Aqyshevqa tikelei sil­teme jasalǵan eshteńe tap­pai­syz, onyń ornyna jýr­na­lis­tik fantaziia keńinen kósil­gen. Sonyń negizgisi – Otyrar ki­tap­hanasy. Iaǵni, ejelgi jy­l­namashylardyń aitýyn­sha, XII ǵasyrda Otyrar kitap­ha­nasy álem boiynsha Alek­sand­riia kitaphanasynan keiin­gi ekinshi orynda bolǵan de­gendi aitady jýrnalister. Al ol ejelgi jylnamashylar kim­der bolǵan, ol jaiynda esh­qandai málimet, tarihi de­rek joq. Eger, Otyrar kitap­ha­nasy álem boiynsha ekinshi orynda bolsa, orta ǵasyr ǵa­lym­dary ol jaiynda nege ait­paǵan? Ol týraly tarihta bir aýyz dáiekteme sóz nege joq? Jumbaq.

Áigili Otyrar kitaphanasy jaiyndaǵy ańyzdyń bastaý-bu­laǵy sol «Vokrýg Sveta» jýr­­nalyndaǵy jýrnalis­ter­diń qiialynan týyndaǵan ocherk­ten bastaý alǵan ba? Áigili 28 pan­filovshylar erligi de oidan shy­ǵarylǵan ańyz ǵana ekeni, is júzinde ol «Krasnoi zvezda» ga­zetiniń ádebi hatshysy Iu.Kri­vitskiidiń qiialynan 1942 jy­ly týǵan dúnie ekeni anyq­talǵan joq pa? Bul da soǵan uq­saidy.

Árine, Otyrar sekildi úl­ken qalada úlken bai kitaphana bol­ǵany ras. Ony eshkim de joq­qa shyǵara almaidy. Oty­rar turmaq, odan kishi kent­ter­de de sol ýaqytta óz kitap­ha­na­lary bolǵan. Islam yqpalyna kóshkennen keiin arab ǵylymy men mádenieti Jibek joly boiyn­daǵy Otyrarǵa molynan jetkeni shyndyq. Orta Aziia­daǵy Úrgenish, Mary, Horezm, Buqara, Samarqan, Otyrar shaharlarynda halifterdiń pármenimen ár qalanyń óz «Da­nalyq úii» dúniege kelgen. M.Horezmi, Á.Berýni, Ibn-Sina siiaqty ǵulamalar paida bol­ǵan. «Jibek joly» boiy­men kire tartqan kópester eń qundy syilyq retinde Otyrar áki­mine kitap syilaýdy dás­túr­ge ainaldyrypty. Tipti bul memlekettik rásim retinde qabyldanyp, resmi sipat alyp­ty. Buqaralyq ǵulama Rýz­­­behannyń: «Otyrar kitap­hanasyndaǵy qoljazba kitap­tar­dy tek qala turǵyndary ǵa­­na emes, shalǵaidaǵy Sy­ǵa­naq qalasynyń turǵyndary da pai­dalanyp otyrdy» dep jazýy osynyń dáleli. Osyn­dai Otyrardaǵy «Danalyq úiinen» Ábýnásir ál-Farabi de dáris alǵany, keiin bilimin keńeitý úshin Baǵdatqa bet bu­ryp, Damaskige turaqtaǵany da anyq. Otyrar qalasy Fara­bi­den keiin de bilim men ǵy­lym­nyń qainaǵan oshaǵy bolǵan. Shy­ǵystanýshy ǵalym Ábsat­tar Derbisáli Otyrardan otyz­dan asa ǵalym shyqqanyn dá­lel­degen. Iaǵni, otyz ál-Fara­bi shyqqan. Otyrar qalasy Farab dep atalǵandyqtan, shahar­dan shyqqan ǵalymdar óz­derine Farabi esimin qosqan. Bul úrdis HVI ǵasyrǵa deiin jal­ǵasqan. Endeshe, Otyrarda iri kitaphana bolǵanyn qai ja­ǵynan bolsyn joqqa shyǵara almaisyz. Biraq shynymen de kólemi jaǵynan álemdegi ekinshi kitaphana bolǵan ba? Bizge naq keregi de osy emes pe?

Ekinshi másele, Otyrar ki­tap­hanasyn shynymen Shyń­ǵys han órtetip jibergen be?

Tarihta aitylyp júrgen­dei, áigili Aleksandriia kitap­ha­nasyn Halif Ámirdiń órtep ji­bergendigi ótirik bolyp shyq­ty. Kitaphana odan buryn my­syrlyqtardyń Iýlii Tse­zar­men bolǵan soǵysy kezinde ór­telgen eken. Muny Mustafa Shoqai túzetken.

Endeshe, Shyńǵys hannyń 1219 jyly Otyrar kitaphana­syn órtegeni de ótirik bolǵany. Ony kim túzetedi? Jaýlaǵan el­de­riniń dinine, diline qiianat ja­samaǵan Shyńǵys hannyń ki­tap órtetýi múmkin be? Ǵa­lym­dardyń birazy kitap­ha­na­ny Shyńǵys han arnaiy órtet­pe­se de, bolǵan soǵysta órttiń ke­sirinen ózi órtenip ketkenine se­nimdi. Al biraz zertteýshiler ki­taphanany jer astyna saq­tap qalǵan deidi. Eń bastysy, Oty­rarda álemdegi ekinshi ki­tap­hananyń ózi shyn máninde bol­dy ma eken?

Endi professor Erenǵaiyp Oma­­rovtyń Otyrar kitapha­na­sy Aleksandriia kitaphanasy­nan da úlken bolǵan degen bol­jamyna keleiik. Ǵalymnyń aitýynsha, Otyrar shamamen V ǵasyrda belgili bola bastaǵan. Jasy keminde eki myń jyl. Oty­rar kitaphanasy 1000-1200 jyl shamasynda ýaqyt dú­nie­júzindegi eń úlken kitaphana bol­ǵan. Shyńǵys han shapqyn­shy­lyǵy kezinde, turǵyndar k­i­taptardy jer astynda or­na­lasqan qupiia úńgir-qalashyqqa (katakomba) tyǵyp úlgergen. Erterekte, otyz-qyryq jyl bu­ryn qoi baǵyp júrgen bir sho­pannyń iti úńgirden, syrty te­rimen qaptalǵan arab tilinde ja­zylǵan kóne kitap alyp shyq­qan. Kitap Otyrar qala­shyǵynyń qasynan tabylǵan, iaǵni, sol kitaphananyń kitaby bolýy ábden múmkin.
Ǵalym osylai deidi. Oi-niet durys. Biraq... Dálel jet­­kiliksiz. It taýyp alǵan bir ki­tap bir ǵana adamǵa tiesili bolýy múmkin. Bir jerde kitap­hana boldy deý úshin logika boiyn­sha ol jerden úsh myń ki­tap tabylýǵa tiis!

Eger shyn máninde de, oty­rarlyqtar kitaphanany jerdiń astyna tyǵyp tastaǵany ras bolsa, kórshi jatqan memle­ket­terdiń ǵalymdary men oqy­mystylarynyń kózinen ol ne­ge tasa qalǵan? Sol orta ǵa­syr­dyń ózinde ol ǵalymdar Otyrar kitaphanasyn ańdyp, qam-qareketin nege jasamaǵan? 
Suraq – kóp, naqty jaýap joq.

Siz ne deisiz?..

Tóreǵali TÁShENOV

«Aiqyn» gazeti

Otyrar kitaphanasy

Tek qarynnyń bailyǵyna sengen eldiń sory bar,

Kóne tarih sabaqtary bizge moiyn burǵandai.

Otyrardy ǵalamda joq jazba kitap qory bar,

Ótken zaman elesteri áli qorshap turǵandai.

Kózsiz zorlyq ǵasyrynan,

Nadandyqtyń tasyrynan,

Jer astyna jasyrylǵan

Dara tulǵa babalardyń ushqyr oiy, sanasy.

Uiattyny tolǵandyrǵan,

Qanattyny zańǵar qylǵan,

Kúlli álemdi tań qaldyrǵan,

Rýhyńmen qolda bizdi

Otyrardyń uly kitaphanasy!

Qaida barsań jeke múdde jeńisi úshin alqyný,

Taptyra ma qumǵa sińgen zor parasat dastany?

Basty maqsat – Farabiler biigine talpyný,

Rýhy joq bilimdiden qoǵam sharshai bastady.

Muhtar ShAHANOV