ەلەمدە مىسىرداعى الەكساندرييا كٸتاپحاناسىنان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ورىندى وتىرار كٸتاپحاناسى يەمدەنگەن. وتىراردى جەرمەن-جەكسەن ەتكەن شىڭعىس حان ول كٸتاپحانانى تٷگەلدەي ٶرتەپ جٸبەرگەن» دەيدٸ تاريح وقۋلىعى.
وتىراردان ەلەمدە اريستوتەلدەن كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ۇستاز اتانعان ەل-فارابي بابامىزدىڭ شىققانى راس پا, راس. ەلەمدەگٸ «ەكٸنشٸ ۇستاز» شىققان جەردە ەلەمدەگٸ «ەكٸنشٸ كٸتاپحانا» نەگە بولماسقا?! – دەيدٸ ويىمىز.
ەكٸنشٸ ويىمىز بٷي دەيدٸ: ەلەمدەگٸ «ەكٸنشٸ كٸتاپحانا» ەلەمدەگٸ «ەكٸنشٸ ۇستاز»-دىڭ داڭقىنان پايدا بولعان جوق پا?!
بۇلاي ويلاۋىمىزدىڭ ٶز مەنٸسٸ بار. سەبەبٸ, ەل-فارابي تۋعان جەرٸنەن بوزبالا كەزٸندە شەت جەرگە شىعىپ كەتٸپ, قايتىپ ورالماعان, بٷكٸل ٶمٸرٸ باعدات پەن داماسكٸدە ٶتكەن. ەندەشە, تۋعان جەرٸندە عالىمنىڭ ٶزٸ ٸرٸ كٸتاپحانا جاساقتاي الماسى بەلگٸلٸ. وتىرار كٸتاپحاناسىنان سۋسىنداپ-اق ٶستٸ دەيٸك, بٸراق وتىراردا ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن كٸتاپحانا بولعانى تۋراسىندا ورتا عاسىر عالىمدارى لەم-ميم دەمەگەن. ەل-فارابيدٸڭ ٶزٸنٸڭ قازاق بولعانى كەشە عانا, ونى قازاق قىلعان – اقجان ماشاني اتامىز بەرتٸندە قايتىس بولدى. ولاي بولسا, ەلەمدە ەكٸنشٸ ورىن الاتىن وتىرار كٸتاپحاناسى تۋرالى اڭىز كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ جەمٸسٸ ەمەس پە? وتىرار قالاشىعىنىڭ ورنىن ارحەولوگ عالىمداردىڭ قازىپ كەلە جاتقانىنا جارتى عاسىردان استى ەمەس پە, ەلٸ جەر استىنان جارتى پاراق كٸتاپ شىققان جوق. ەندەشە, بۇل اڭىز قايدان شىقتى?
1971 جىلى ناۋرىز ايىندا اتاقتى «ۆوكرۋگ سۆەتا» جۋرنالىندا جاس جازۋشى دٷكەنباي دوسجانوۆ پەن ۆ.مالوۆتىڭ «وتىرار قورعاندارى» دەگەن وچەركٸ شىعادى. ول كەزدە وتىراردا كسرو بويىنشا ەڭ كٶلەمدٸ ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان. بٷكٸلوداققا تانىمال جۋرنالدىڭ تٸلشٸلەرٸنٸڭ ول جاققا ات باسىن تٸرەۋٸ سوندىقتان دا قالىپتى جاعداي. مەسكەۋلٸك جۋرناليستەر ەكسپەديتسييا باسشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ارحەولوگ كەمال اقىشەۆپەن جولىعىپ, ەڭگٸمەلەسەدٸ. ول كەزدە ەسٸك وباسىنان التىن ادامدى تاپقان اقىشەۆتىڭ دٷركٸرەپ تۇرعان كەزٸ. بٸراق جۋرنالعا شىققان وچەركتەن كەمال اقىشەۆقا تٸكەلەي سٸلتەمە جاسالعان ەشتەڭە تاپپايسىز, ونىڭ ورنىنا جۋرناليستٸك فانتازييا كەڭٸنەن كٶسٸلگەن. سونىڭ نەگٸزگٸسٸ – وتىرار كٸتاپحاناسى. ياعني, ەجەلگٸ جىلناماشىلاردىڭ ايتۋىنشا, XII عاسىردا وتىرار كٸتاپحاناسى ەلەم بويىنشا الەكساندرييا كٸتاپحاناسىنان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ورىندا بولعان دەگەندٸ ايتادى جۋرناليستەر. ال ول ەجەلگٸ جىلناماشىلار كٸمدەر بولعان, ول جايىندا ەشقانداي مەلٸمەت, تاريحي دەرەك جوق. ەگەر, وتىرار كٸتاپحاناسى ەلەم بويىنشا ەكٸنشٸ ورىندا بولسا, ورتا عاسىر عالىمدارى ول جايىندا نەگە ايتپاعان? ول تۋرالى تاريحتا بٸر اۋىز دەيەكتەمە سٶز نەگە جوق? جۇمباق.
ەيگٸلٸ وتىرار كٸتاپحاناسى جايىنداعى اڭىزدىڭ باستاۋ-بۇلاعى سول «ۆوكرۋگ سۆەتا» جۋرنالىنداعى جۋرناليستەردٸڭ قييالىنان تۋىنداعان وچەركتەن باستاۋ العان با? ەيگٸلٸ 28 پانفيلوۆشىلار ەرلٸگٸ دە ويدان شىعارىلعان اڭىز عانا ەكەنٸ, ٸس جٷزٸندە ول «كراسنوي زۆەزدا» گازەتٸنٸڭ ەدەبي حاتشىسى يۋ.كريۆيتسكييدٸڭ قييالىنان 1942 جىلى تۋعان دٷنيە ەكەنٸ انىقتالعان جوق پا? بۇل دا سوعان ۇقسايدى.
ەرينە, وتىرار سەكٸلدٸ ٷلكەن قالادا ٷلكەن باي كٸتاپحانا بولعانى راس. ونى ەشكٸم دە جوققا شىعارا المايدى. وتىرار تۇرماق, ودان كٸشٸ كەنتتەردە دە سول ۋاقىتتا ٶز كٸتاپحانالارى بولعان. يسلام ىقپالىنا كٶشكەننەن كەيٸن اراب عىلىمى مەن مەدەنيەتٸ جٸبەك جولى بويىنداعى وتىرارعا مولىنان جەتكەنٸ شىندىق. ورتا ازيياداعى ٷرگەنٸش, مارى, حورەزم, بۇقارا, سامارقان, وتىرار شاھارلارىندا حاليفتەردٸڭ پەرمەنٸمەن ەر قالانىڭ ٶز «دانالىق ٷيٸ» دٷنيەگە كەلگەن. م.حورەزمي, ە.بەرۋني, يبن-سينا سيياقتى عۇلامالار پايدا بولعان. «جٸبەك جولى» بويىمەن كٸرە تارتقان كٶپەستەر ەڭ قۇندى سىيلىق رەتٸندە وتىرار ەكٸمٸنە كٸتاپ سىيلاۋدى دەستٷرگە اينالدىرىپتى. تٸپتٸ بۇل مەملەكەتتٸك رەسٸم رەتٸندە قابىلدانىپ, رەسمي سيپات الىپتى. بۇقارالىق عۇلاما رۋزبەحاننىڭ: «وتىرار كٸتاپحاناسىنداعى قولجازبا كٸتاپتاردى تەك قالا تۇرعىندارى عانا ەمەس, شالعايداعى سىعاناق قالاسىنىڭ تۇرعىندارى دا پايدالانىپ وتىردى» دەپ جازۋى وسىنىڭ دەلەلٸ. وسىنداي وتىرارداعى «دانالىق ٷيٸنەن» ەبۋنەسٸر ەل-فارابي دە دەرٸس العانى, كەيٸن بٸلٸمٸن كەڭەيتۋ ٷشٸن باعداتقا بەت بۇرىپ, داماسكٸگە تۇراقتاعانى دا انىق. وتىرار قالاسى فارابيدەن كەيٸن دە بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ قايناعان وشاعى بولعان. شىعىستانۋشى عالىم ەبساتتار دەربٸسەلٸ وتىراردان وتىزدان اسا عالىم شىققانىن دەلەلدەگەن. ياعني, وتىز ەل-فارابي شىققان. وتىرار قالاسى فاراب دەپ اتالعاندىقتان, شاھاردان شىققان عالىمدار ٶزدەرٸنە فارابي ەسٸمٸن قوسقان. بۇل ٷردٸس حVI عاسىرعا دەيٸن جالعاسقان. ەندەشە, وتىراردا ٸرٸ كٸتاپحانا بولعانىن قاي جاعىنان بولسىن جوققا شىعارا المايسىز. بٸراق شىنىمەن دە كٶلەمٸ جاعىنان ەلەمدەگٸ ەكٸنشٸ كٸتاپحانا بولعان با? بٸزگە ناق كەرەگٸ دە وسى ەمەس پە?
ەكٸنشٸ مەسەلە, وتىرار كٸتاپحاناسىن شىنىمەن شىڭعىس حان ٶرتەتٸپ جٸبەرگەن بە?
تاريحتا ايتىلىپ جٷرگەندەي, ەيگٸلٸ الەكساندرييا كٸتاپحاناسىن حاليف ەمٸردٸڭ ٶرتەپ جٸبەرگەندٸگٸ ٶتٸرٸك بولىپ شىقتى. كٸتاپحانا ودان بۇرىن مىسىرلىقتاردىڭ يۋليي تسەزارمەن بولعان سوعىسى كەزٸندە ٶرتەلگەن ەكەن. مۇنى مۇستافا شوقاي تٷزەتكەن.
ەندەشە, شىڭعىس حاننىڭ 1219 جىلى وتىرار كٸتاپحاناسىن ٶرتەگەنٸ دە ٶتٸرٸك بولعانى. ونى كٸم تٷزەتەدٸ? جاۋلاعان ەلدەرٸنٸڭ دٸنٸنە, دٸلٸنە قييانات جاساماعان شىڭعىس حاننىڭ كٸتاپ ٶرتەتۋٸ مٷمكٸن بە? عالىمداردىڭ بٸرازى كٸتاپحانانى شىڭعىس حان ارنايى ٶرتەتپەسە دە, بولعان سوعىستا ٶرتتٸڭ كەسٸرٸنەن ٶزٸ ٶرتەنٸپ كەتكەنٸنە سەنٸمدٸ. ال بٸراز زەرتتەۋشٸلەر كٸتاپحانانى جەر استىنا ساقتاپ قالعان دەيدٸ. ەڭ باستىسى, وتىراردا ەلەمدەگٸ ەكٸنشٸ كٸتاپحانانىڭ ٶزٸ شىن مەنٸندە بولدى ما ەكەن?
ەندٸ پروفەسسور ەرەنعايىپ وماروۆتىڭ وتىرار كٸتاپحاناسى الەكساندرييا كٸتاپحاناسىنان دا ٷلكەن بولعان دەگەن بولجامىنا كەلەيٸك. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, وتىرار شامامەن V عاسىردا بەلگٸلٸ بولا باستاعان. جاسى كەمٸندە ەكٸ مىڭ جىل. وتىرار كٸتاپحاناسى 1000-1200 جىل شاماسىندا ۋاقىت دٷنيەجٷزٸندەگٸ ەڭ ٷلكەن كٸتاپحانا بولعان. شىڭعىس حان شاپقىنشىلىعى كەزٸندە, تۇرعىندار كٸتاپتاردى جەر استىندا ورنالاسقان قۇپييا ٷڭگٸر-قالاشىققا (كاتاكومبا) تىعىپ ٷلگەرگەن. ەرتەرەكتە, وتىز-قىرىق جىل بۇرىن قوي باعىپ جٷرگەن بٸر شوپاننىڭ يتٸ ٷڭگٸردەن, سىرتى تەرٸمەن قاپتالعان اراب تٸلٸندە جازىلعان كٶنە كٸتاپ الىپ شىققان. كٸتاپ وتىرار قالاشىعىنىڭ قاسىنان تابىلعان, ياعني, سول كٸتاپحانانىڭ كٸتابى بولۋى ەبدەن مٷمكٸن.
عالىم وسىلاي دەيدٸ. وي-نيەت دۇرىس. بٸراق... دەلەل جەتكٸلٸكسٸز. يت تاۋىپ العان بٸر كٸتاپ بٸر عانا ادامعا تيەسٸلٸ بولۋى مٷمكٸن. بٸر جەردە كٸتاپحانا بولدى دەۋ ٷشٸن لوگيكا بويىنشا ول جەردەن ٷش مىڭ كٸتاپ تابىلۋعا تيٸس!
ەگەر شىن مەنٸندە دە, وتىرارلىقتار كٸتاپحانانى جەردٸڭ استىنا تىعىپ تاستاعانى راس بولسا, كٶرشٸ جاتقان مەملەكەتتەردٸڭ عالىمدارى مەن وقىمىستىلارىنىڭ كٶزٸنەن ول نەگە تاسا قالعان? سول ورتا عاسىردىڭ ٶزٸندە ول عالىمدار وتىرار كٸتاپحاناسىن اڭدىپ, قام-قارەكەتٸن نەگە جاساماعان?
سۇراق – كٶپ, ناقتى جاۋاپ جوق.
سٸز نە دەيسٸز?..
تٶرەعالي تەشەنوۆ
«ايقىن» گازەتٸ
وتىرار كٸتاپحاناسى
تەك قارىننىڭ بايلىعىنا سەنگەن ەلدiڭ سورى بار,
كٶنە تاريح ساباقتارى بiزگە مويىن بۇرعانداي.
وتىراردى عالامدا جوق جازبا كiتاپ قورى بار,
ٶتكەن زامان ەلەستەرi ەلi قورشاپ تۇرعانداي.
كٶزسiز زورلىق عاسىرىنان,
ناداندىقتىڭ تاسىرىنان,
جەر استىنا جاسىرىلعان
دارا تۇلعا بابالاردىڭ ۇشقىر ويى, ساناسى.
ۇياتتىنى تولعاندىرعان,
قاناتتىنى زاڭعار قىلعان,
كٷللi ەلەمدi تاڭ قالدىرعان,
رۋحىڭمەن قولدا بiزدi
وتىراردىڭ ۇلى كiتاپحاناسى!
قايدا بارساڭ جەكە مٷددە جەڭiسi ٷشiن القىنۋ,
تاپتىرا ما قۇمعا سiڭگەن زور پاراسات داستانى?
باستى ماقسات – فارابيلەر بيiگiنە تالپىنۋ,
رۋحى جوق بiلiمدiدەن قوعام شارشاي باستادى.
مۇحتار شاحانوۆ
