Cýret: ashyq derekkóz
Bul estelik jazbanyń avtory aǵylshyn injeneri Djon Ýilford Ýordel. Birinshi dúniejúzilik soǵys bastalǵan 1914 jyl men Azamat soǵysy órship turǵan 1919 jyl aralyǵynda Qazaq ólkesindegi Atbasar, Spassk ken óndirý oryndarynda bes jyl qyzmet atqaryp, sol kezdegi, Resei imperiiasynyń otarlyq ezgisindegi Alash jurtynyń turmys-tirshiligin , salt-dástúrin, ádep-ǵurpyn eýropalyq tanymmen naqty jáne qyzǵylyqty etip, qaǵazǵa túsirgen. Bul eńbek, keiinnen 1961 jyly Londonnyń álemdik ǵylymi ainalymǵa engen.
Osy atalǵan mura tuńǵysh ret qazaq tiline aýdarylyp, oqyrmandarǵa usynylǵan. Estelik murany qazaqshalaǵan, tarih ǵylymdarynyń kandidaty Q.M. Erimbetova. Aýdarma óte sátti shyqqan, tili kórkem, oqyrman túsinigine sonshalyqty jeńil. Osyǵan orai, aýdarmashyǵa rahmet aitqymyz keledi.
Sonymen ary qarai kettik.
... Qazaqtardyń ádep-ǵurpy óte qyzyq jáne ózderine tán ereksheligi bar. Qazaq halqy, musylman dinindegi el bolǵan soń, arasynda jii kezdesetin qubylys, jalpyǵa ortaq amandasý: «Salam ýaleikým!» («Beibitshilik sizben bolsyn!»). Oǵan jaýap qaitarý: «Ýaleikým salam!» ( «Sizge de beibitshilik tileimin!») - dep sózderi bastalady. Degenmen, budan ózge de ózara sálemdesý, amandasý túrleri bar. Qazaqtar Ramazan aiyn qadir tutady jáne tańnyń atysynan kúnniń batysyna deiin únemi qulshylyq etedi, tamaq jemeidi jáne eshteńe ishpeidi. Alaida, kún uiasyna batqannan keiin, túngi mezgilde olar, kúndizgi barlyq jiberilgen múmkinshilikterdiń ornyn toltyrady, tamaq jeidi, ishedi jáne eki ishekti aspaptyń (dombyra) súiemeldeýimen án aitady, kúi shertedi.
Salt-dástúrleriniń biri, ejelgi joralǵy boiynsha, tiisti duǵa túrin oqyp nemese bal ashý, sonymen qatar, otqa qaqtalǵan qoidyń jaýyryny arqyly keleshekte kezdesýi múmkin kedergilerdiń aldyn boljap, sáýegeilik jasaidy. Qazaq baqsylary týraly da óte qyzyqty jáne tartymdy baiandalady.
Musylman zańy boiynsha qazaqtyń er-azamattarynyń, tórt nemese odanda kóp áiel alý dástúrinde bar. Tipti, qalaýy boiynsha kúń de ustaidy. Árine, turmysy, aýqaty joǵary bolsa. Rý basynyń úlken áieli (rý aqsaqalynyń báibeshesi) Aq úide turady, al qalǵan áielderiniń barlyǵynyń da jeke turatyn otaýlary bar. Áielderdi qalyń malǵa alatyn bolǵandyqtan, árine, ol eki jaqqa da tiimdi. Sondyqtan bolar, qazaq otbasylarynda ósken qyzdar - sol úidegi uldar sekildi aiaýly.
Cýret: ashyq derekkóz
Jańa týylǵan náresteniń esimin ákesi qoiady. Náreste tái-tái basyp, úiden alǵash ret shyqqanda, úi ishi qýanyp, qoi soiady. Bosanǵan áieldiń qaiyn enesi, óziniń kelinine qoiý sorpa ázirleý úshin, qoidyń ishek-qarnyn sútke qainatady. Sondai-aq, álginde soiylǵan qoidyń tutas etin jiliktep, úlken qazanǵa salyp, baiaý qainatady. Kelini bolsa, kiiz úide nárestesin emizip, sorpany iship, qoidyń eti bitkenshe eshteńe istemei, demalyp jatýy kerek. Náresteniń esimin jazyp, bir japyraq teri ishine tigedi, ol - tumar dep atalady. Ony náresteniń moinyna molda taǵady. Sonan keiin, tumardy esh ýaqytta sheshpeidi.
Osylaisha, qazaq halqynyń kúndelikti jáne jyldar boiǵy turmys-tirshiligi, olardyń ádebi men salty, dástúri, egjei-tegjeili, asqan naqtylyqpen baiandalady. Tipti, qazirgi kúnderi biz umytqan keibir saltymyzdyń qandai bolǵandyǵyn kóresiń jáne qairan qalasyń.
Jazbada, qazaq ánshileri men aqyndarynyń qandai bolatyndyǵyn, olardyń sheberligi men daryndylyǵyn ádemi sýretteidi.
Qazaqtyń áskeri taktikasy, atpen jortý men torýyldan turady. Qazaqtar - óte tájiribeli, ailaker partizandar. Olardy, alystan atatyn myltyq, pýshka bolmasa, esh ýaqytta qasyna kelip, aila asyryp, qylysh pen naizamen jaýlai almaisyń.
Qazaqtardyń mádenieti ózge de kóptegen túrki halyqtarynyń mádenieti siiaqty jylqymen tikelei bailanysty. Sebebi, jylqy kóshpendilerdiń ómir súrýi úshin, dushpendermen kúreste bolsyn, mal jaiý, otbasylaryn kóshirýge de asa qajetti janýar.
Sonymen qatar, kitapta qazaqtardyń toilary, at jarystary: kókpar, báige, qyz qýý, teńge alý jáne palýandar kúresi óte aishyqty jazylǵan. Tipti, olarǵa beriletin syi-siapattyń túr-túri de kórsetilgen. Bul eńbekte, jurtymyz unatatyn súiikti qus salý óneri de bar.
Taǵy bir aitarymyz, Djon Ýilford Ýordeldiń estelik jazbalarynda, sol kezdegi Spassk, Atbasar, Qaraǵandy, Qarqaraly, Sarysý, Petropavl aimaqtary, olardyń tabiǵaty , erekshelikteri kórkem sýrettelgen. Sondai – aq, sol tustaǵy qazaq dalasyndaǵy bolshevikter men aq gvardiiashylardyń arasyndaǵy taitalas soǵys, qaqtyǵys jáne olardyń elge ákelgen zobalany naqpa-naq aitylyp, ashyq túrde, boiamasyz kórsetiledi.
Jalpy aitarymyz, injener D.Ý. Ýordeldiń estelik jazbalary óte qundy, tarihi turǵyda baǵa jetpes jumys deýge bolady.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
