Cۋرەت: اشىق دەرەككٶز
بۇل ەستەلٸك جازبانىڭ اۆتورى اعىلشىن ينجەنەرٸ دجون ۋيلفورد ۋوردەل. بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس باستالعان 1914 جىل مەن ازامات سوعىسى ٶرشٸپ تۇرعان 1919 جىل ارالىعىندا قازاق ٶلكەسٸندەگٸ اتباسار, سپاسسك كەن ٶندٸرۋ ورىندارىندا بەس جىل قىزمەت اتقارىپ, سول كەزدەگٸ, رەسەي يمپەريياسىنىڭ وتارلىق ەزگٸسٸندەگٸ الاش جۇرتىنىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن , سالت-دەستٷرٸن, ەدەپ-عۇرپىن ەۋروپالىق تانىممەن ناقتى جەنە قىزعىلىقتى ەتٸپ, قاعازعا تٷسٸرگەن. بۇل ەڭبەك, كەيٸننەن 1961 جىلى لوندوننىڭ ەلەمدٸك عىلىمي اينالىمعا ەنگەن.
وسى اتالعان مۇرا تۇڭعىش رەت قازاق تٸلٸنە اۋدارىلىپ, وقىرماندارعا ۇسىنىلعان. ەستەلٸك مۇرانى قازاقشالاعان, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ق.م. ەرٸمبەتوۆا. اۋدارما ٶتە سەتتٸ شىققان, تٸلٸ كٶركەم, وقىرمان تٷسٸنٸگٸنە سونشالىقتى جەڭٸل. وسىعان وراي, اۋدارماشىعا راحمەت ايتقىمىز كەلەدٸ.
سونىمەن ارى قاراي كەتتٸك.
... قازاقتاردىڭ ەدەپ-عۇرپى ٶتە قىزىق جەنە ٶزدەرٸنە تەن ەرەكشەلٸگٸ بار. قازاق حالقى, مۇسىلمان دٸنٸندەگٸ ەل بولعان سوڭ, اراسىندا جيٸ كەزدەسەتٸن قۇبىلىس, جالپىعا ورتاق امانداسۋ: «سالام ۋالەيكۋم!» («بەيبٸتشٸلٸك سٸزبەن بولسىن!»). وعان جاۋاپ قايتارۋ: «ۋالەيكۋم سالام!» ( «سٸزگە دە بەيبٸتشٸلٸك تٸلەيمٸن!») - دەپ سٶزدەرٸ باستالادى. دەگەنمەن, بۇدان ٶزگە دە ٶزارا سەلەمدەسۋ, امانداسۋ تٷرلەرٸ بار. قازاقتار رامازان ايىن قادٸر تۇتادى جەنە تاڭنىڭ اتىسىنان كٷننٸڭ باتىسىنا دەيٸن ٷنەمٸ قۇلشىلىق ەتەدٸ, تاماق جەمەيدٸ جەنە ەشتەڭە ٸشپەيدٸ. الايدا, كٷن ۇياسىنا باتقاننان كەيٸن, تٷنگٸ مەزگٸلدە ولار, كٷندٸزگٸ بارلىق جٸبەرٸلگەن مٷمكٸنشٸلٸكتەردٸڭ ورنىن تولتىرادى, تاماق جەيدٸ, ٸشەدٸ جەنە ەكٸ ٸشەكتٸ اسپاپتىڭ (دومبىرا) سٷيەمەلدەۋٸمەن ەن ايتادى, كٷي شەرتەدٸ.
سالت-دەستٷرلەرٸنٸڭ بٸرٸ, ەجەلگٸ جورالعى بويىنشا, تيٸستٸ دۇعا تٷرٸن وقىپ نەمەسە بال اشۋ, سونىمەن قاتار, وتقا قاقتالعان قويدىڭ جاۋىرىنى ارقىلى كەلەشەكتە كەزدەسۋٸ مٷمكٸن كەدەرگٸلەردٸڭ الدىن بولجاپ, سەۋەگەيلٸك جاسايدى. قازاق باقسىلارى تۋرالى دا ٶتە قىزىقتى جەنە تارتىمدى باياندالادى.
مۇسىلمان زاڭى بويىنشا قازاقتىڭ ەر-ازاماتتارىنىڭ, تٶرت نەمەسە وداندا كٶپ ەيەل الۋ دەستٷرٸندە بار. تٸپتٸ, قالاۋى بويىنشا كٷڭ دە ۇستايدى. ەرينە, تۇرمىسى, اۋقاتى جوعارى بولسا. رۋ باسىنىڭ ٷلكەن ەيەلٸ (رۋ اقساقالىنىڭ بەيبەشەسٸ) اق ٷيدە تۇرادى, ال قالعان ەيەلدەرٸنٸڭ بارلىعىنىڭ دا جەكە تۇراتىن وتاۋلارى بار. ەيەلدەردٸ قالىڭ مالعا الاتىن بولعاندىقتان, ەرينە, ول ەكٸ جاققا دا تيٸمدٸ. سوندىقتان بولار, قازاق وتباسىلارىندا ٶسكەن قىزدار - سول ٷيدەگٸ ۇلدار سەكٸلدٸ اياۋلى.
Cۋرەت: اشىق دەرەككٶز
جاڭا تۋىلعان نەرەستەنٸڭ ەسٸمٸن ەكەسٸ قويادى. نەرەستە تەي-تەي باسىپ, ٷيدەن العاش رەت شىققاندا, ٷي ٸشٸ قۋانىپ, قوي سويادى. بوسانعان ەيەلدٸڭ قايىن ەنەسٸ, ٶزٸنٸڭ كەلٸنٸنە قويۋ سورپا ەزٸرلەۋ ٷشٸن, قويدىڭ ٸشەك-قارنىن سٷتكە قايناتادى. سونداي-اق, ەلگٸندە سويىلعان قويدىڭ تۇتاس ەتٸن جٸلٸكتەپ, ٷلكەن قازانعا سالىپ, باياۋ قايناتادى. كەلٸنٸ بولسا, كيٸز ٷيدە نەرەستەسٸن ەمٸزٸپ, سورپانى ٸشٸپ, قويدىڭ ەتٸ بٸتكەنشە ەشتەڭە ٸستەمەي, دەمالىپ جاتۋى كەرەك. نەرەستەنٸڭ ەسٸمٸن جازىپ, بٸر جاپىراق تەرٸ ٸشٸنە تٸگەدٸ, ول - تۇمار دەپ اتالادى. ونى نەرەستەنٸڭ موينىنا مولدا تاعادى. سونان كەيٸن, تۇماردى ەش ۋاقىتتا شەشپەيدٸ.
وسىلايشا, قازاق حالقىنىڭ كٷندەلٸكتٸ جەنە جىلدار بويعى تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ, ولاردىڭ ەدەبٸ مەن سالتى, دەستٷرٸ, ەگجەي-تەگجەيلٸ, اسقان ناقتىلىقپەن باياندالادى. تٸپتٸ, قازٸرگٸ كٷندەرٸ بٸز ۇمىتقان كەيبٸر سالتىمىزدىڭ قانداي بولعاندىعىن كٶرەسٸڭ جەنە قايران قالاسىڭ.
جازبادا, قازاق ەنشٸلەرٸ مەن اقىندارىنىڭ قانداي بولاتىندىعىن, ولاردىڭ شەبەرلٸگٸ مەن دارىندىلىعىن ەدەمٸ سۋرەتتەيدٸ.
قازاقتىڭ ەسكەري تاكتيكاسى, اتپەن جورتۋ مەن تورۋىلدان تۇرادى. قازاقتار - ٶتە تەجٸريبەلٸ, ايلاكەر پارتيزاندار. ولاردى, الىستان اتاتىن مىلتىق, پۋشكا بولماسا, ەش ۋاقىتتا قاسىنا كەلٸپ, ايلا اسىرىپ, قىلىش پەن نايزامەن جاۋلاي المايسىڭ.
قازاقتاردىڭ مەدەنيەتٸ ٶزگە دە كٶپتەگەن تٷركٸ حالىقتارىنىڭ مەدەنيەتٸ سيياقتى جىلقىمەن تٸكەلەي بايلانىستى. سەبەبٸ, جىلقى كٶشپەندٸلەردٸڭ ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن, دۇشپەندەرمەن كٷرەستە بولسىن, مال جايۋ, وتباسىلارىن كٶشٸرۋگە دە اسا قاجەتتٸ جانۋار.
سونىمەن قاتار, كٸتاپتا قازاقتاردىڭ تويلارى, ات جارىستارى: كٶكپار, بەيگە, قىز قۋۋ, تەڭگە الۋ جەنە پالۋاندار كٷرەسٸ ٶتە ايشىقتى جازىلعان. تٸپتٸ, ولارعا بەرٸلەتٸن سىي-سياپاتتىڭ تٷر-تٷرٸ دە كٶرسەتٸلگەن. بۇل ەڭبەكتە, جۇرتىمىز ۇناتاتىن سٷيٸكتٸ قۇس سالۋ ٶنەرٸ دە بار.
تاعى بٸر ايتارىمىز, دجون ۋيلفورد ۋوردەلدٸڭ ەستەلٸك جازبالارىندا, سول كەزدەگٸ سپاسسك, اتباسار, قاراعاندى, قارقارالى, سارىسۋ, پەتروپاۆل ايماقتارى, ولاردىڭ تابيعاتى , ەرەكشەلٸكتەرٸ كٶركەم سۋرەتتەلگەن. سونداي – اق, سول تۇستاعى قازاق دالاسىنداعى بولشەۆيكتەر مەن اق گۆارديياشىلاردىڭ اراسىنداعى تايتالاس سوعىس, قاقتىعىس جەنە ولاردىڭ ەلگە ەكەلگەن زوبالانى ناقپا-ناق ايتىلىپ, اشىق تٷردە, بوياماسىز كٶرسەتٸلەدٸ.
جالپى ايتارىمىز, ينجەنەر د.ۋ. ۋوردەلدٸڭ ەستەلٸك جازبالارى ٶتە قۇندى, تاريحي تۇرعىدا باعا جەتپەس جۇمىس دەۋگە بولادى.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
