kollaj: Ásel Baltaqyzy, aikyn.kz
Qazaq halqy úshin otbasy – tek qana shańyraq emes, barsha ulttyq qundylyqtardyń bastaýy. Halyq danalyǵynda «Otbasy – tárbieniń mektebi» dep beker aitylmaǵan. Sebebi adam boiyndaǵy izgi qasietter men ulttyq rýh aldymen áke-sheshe men ata-ájeniń táliminen, úi ishindegi qalyptasqan dástúrlerden daridy. Osy oraida Ult.kz tilshisi dástúr men qoǵam sabaqtastyǵyn qarastyryp kórdi.
Urpaq sabaqtastyǵy
Otbasylyq dástúrdiń eń basty mańyzy – urpaq sabaqtastyǵyn qamtamasyz etýinde. Árbir ádet-ǵuryp, árbir salt-jora arqyly ata-babanyń ómirlik tájiribesi men ósieti keiingi býynǵa jalǵasady. Máselen, jeti atasyn bilý, úlkenniń aldyn kespeý, qonaqty tórge shyǵarý siiaqty qarapaiym qaǵidalardyń astarynda ǵasyrlar boiy qalyptasqan tárbie men ónege jatyr. Qoǵam qairatkeri Asyly Osmannyń aitýynsha, qazaq uǵymyndaǵy «otbasy» sóziniń ózi tereń mánge ie.
Foto: cultural.kz
«Óitkeni barsha igilik pen barlyq tárbie otbasynan bastaý alady. Otbasynyń basty qundylyǵy – ata-babadan jalǵasqan ádet-ǵuryp pen salt-dástúrdi saqtaý. Bul – urpaqqa beriletin baǵa jetpes qazyna.
Otbasyndaǵy úlken men kishiniń syilastyǵy, áke men shesheniń ózara bailanysy, ata-ananyń balaǵa bergen tárbiesi – bári de ulttyq qundylyqtyń ózegi. Qazaqqa tán ózgeshe dástúrler bar: jeti atasyn jatqa bilip, qyz alyspaý arqyly qan tazalyǵyn saqtaýy, kelinniń úlkenniń aldynan ótpeýi – ulttyń erekshe bolmysyn kórsetedi. Mundai asyl qasietterdi eshbir ózge halyqtan tappaisyz.
Qazaqtyń jany men rýhynyń tiregi – tili. Til arqyly dástúr de, ǵuryp ta, tálim-tárbie de urpaqqa jetedi», – deidi Asyly Osman.
Dástúr – qoǵamdaǵy tártip pen syilastyqtyń kepili. Qazaq eshqashan úlkenge daýys kótermei, kishini kemsitpei sóilegen. Árqaisysyna laiyqty at qoiyp, erekshe qurmet kórsetken. Munyń barlyǵy otbasy músheleriniń arasyndaǵy syilastyqty bekitip qana qoimai, tutas qoǵamdaǵy qarym-qatynasty rettep otyrǵan.
Otbasylyq dástúrler – tárbieniń eń úlken mektebi. Ana áldii, áke aqyly, ata batasy, áje ertegisi – munyń bári balanyń sanasyna izgilik, meiirim men adaldyq dánin sebedi. Ásirese besikke bóleý, tusaý kesý, súndet toi siiaqty rásimderdiń bala tárbiesinde tereń máni bar. Qazaq «Ákeniń sesi – balaǵa es» dep beker aitpaǵan. Balaǵa aitylǵan árbir sóz, kórsetilgen árbir is – bolashaq ómirine baǵdar.
Ulttyq biregeilikti saqtaýdyń mańyzy
Dástúrdiń taǵy bir úlken mańyzy – ulttyq biregeilikti saqtaýynda. Álemdik mádeniet yqpaly kúsheigen qazirgi zamanda óz tamyrymyzdy umytpai, urpaqtyń boiyna ulttyq kodty sińirý – basty mindet. Til, ádet-ǵuryp, salt-joralǵylardyń bári urpaqtyń boiyndaǵy qazaqy bolmysty saqtap, eldigimizdiń irgesin bekitedi. Bul týraly etnograf Bulbul Kápqyzy aityp berdi. Onyń sózinshe, qazaq otbasy – árbir múshesiniń óz orny men mindeti aiqyndalǵan erekshe qurylym. Atanyń, ájeniń, ákeniń, ananyń, ul men qyzdyń ornyn halyq ejelden naqty belgilep bergen. Munyń bári syilastyqtan bastaý alady.
Foto: Bulbul Kápqyzynyń facebook paraqshasynan
«Qazaq eshqashan bir-birine daýys kótermegen, árkimge laiyqty qurmet kórsetken. Ár otbasy múshesine arnap at qoiyp, solaisha syiyn bildirgen. Ásirese qyz balaǵa erekshe iltipat jasalǵan: ony tórge otyrǵyzyp, jat jurttyq dep ardaqtaǵan. Jańa túsken kelin úlkenderdiń atyn atamai, arnaiy at qoiǵan – bul da úlken tárbieniń belgisi.
Qazaqtyń dástúrinde alǵashqy nemere áke-shesheden góri ata men ájege tiesili bolǵan. Bul – úlkendi qadirleýdiń taǵy bir kórinisi. Osyndai qundylyqtar joǵalǵan saiyn otbasynyń ishki syilastyǵy da azaia bastady. Qazaq ejelden bir-birine «siz» dep sóilegen, «sen» dep týra aitpaǵan. Bul – qurmettiń eń joǵarǵy úlgisi», – deidi Bulbul Kápqyzy.
Qazaq dástúri jáne álem halyqtarynyń uqsastyqtary
Qazaqtyń kóptegen dástúrleri qyrǵyz, ózbek, túrikmen, noǵai, tatar siiaqty týysqan túrki halyqtaryna jaqyn. Máselen, balaǵa at qoiý, besikke bóleý, tusaý kesý, súndet toi jasaý – túrki dúniesiniń ortaq joralǵylary. Qyz uzatý, kelin túsirý rásimderi de uqsas sipatta ótedi. Degenmen qazaqtyń jeti ataǵa deiin qyz alyspaý dástúri – erekshe qundylyq. Bul qaǵida qany men jany taza urpaq tárbieleýdiń ulttyq kepili bolyp keledi.
Sonymen qatar, Mońǵoldarda da qazaqqa tán dástúrler kezdesedi. Olar da jeti urpaqqa deiin qyz alyspaǵan, balany aǵash besikke bólegen. Jańa túsken kelinniń úlkenderdiń atyn atamai, arnaiy at qoiýy qazaqtaǵy at tergeý dástúrimen uqsas.
Al chechen, ingýsh, daǵystandyqtarda da úlkendi syilaý dástúri qatań saqtalǵan. Qazaq sekildi olar da «siz» dep sóilep, ata-anany erekshe ardaqtaidy. Qyz balaǵa qurmet kórsetý, tórge otyrǵyzý – qazaq pen kavkaz halyqtarynyń ortaq mádeni qazynasy. Sonymen qatar, qazaqtyń bata berý dástúri arab pen parsynyń duǵa-tilek aitýymen úndes. Qonaqjailyqta da uqsastyq kóp: qazaq «qonaq kelse – qut» dese, arabtar da qonaǵyn tórine shyǵaryp, baryn aldaryna qoiady.
Qazaq pen japon dástúrleriniń arasynda da rýhani jaqyndyq bar. Eki halyq ta úlkendi syilaýǵa, ata-anany ardaqtaýǵa erekshe mán beredi. Qarapaiymdylyq pen ádeptilik – eki mádenietke ortaq qasiet.
Qazaq dástúrleri – álem halyqtarynyń ádet-ǵuryptarymen sabaqtasyp jatsa da, ózeginde qaitalanbas ereksheligi bar qazyna. Dástúr – ulttyń tamyry, rýhani tiregi. Sondyqtan ony saqtaý – búgingi urpaqtyń qasietti paryzy.
Aqbota Musabekqyzy
