كوللاج: ەسەل بالتاقىزى, aikyn.kz
قازاق حالقى ٷشٸن وتباسى – تەك قانا شاڭىراق ەمەس, بارشا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ باستاۋى. حالىق دانالىعىندا «وتباسى – تەربيەنٸڭ مەكتەبٸ» دەپ بەكەر ايتىلماعان. سەبەبٸ ادام بويىنداعى ٸزگٸ قاسيەتتەر مەن ۇلتتىق رۋح الدىمەن ەكە-شەشە مەن اتا-ەجەنٸڭ تەلٸمٸنەن, ٷي ٸشٸندەگٸ قالىپتاسقان دەستٷرلەردەن داريدى. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ دەستٷر مەن قوعام ساباقتاستىعىن قاراستىرىپ كٶردٸ.
ۇرپاق ساباقتاستىعى
وتباسىلىق دەستٷردٸڭ ەڭ باستى ماڭىزى – ۇرپاق ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋٸندە. ەربٸر ەدەت-عۇرىپ, ەربٸر سالت-جورا ارقىلى اتا-بابانىڭ ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸ مەن ٶسيەتٸ كەيٸنگٸ بۋىنعا جالعاسادى. مەسەلەن, جەتٸ اتاسىن بٸلۋ, ٷلكەننٸڭ الدىن كەسپەۋ, قوناقتى تٶرگە شىعارۋ سيياقتى قاراپايىم قاعيدالاردىڭ استارىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تەربيە مەن ٶنەگە جاتىر. قوعام قايراتكەرٸ اسىلى وسماننىڭ ايتۋىنشا, قازاق ۇعىمىنداعى «وتباسى» سٶزٸنٸڭ ٶزٸ تەرەڭ مەنگە يە.
فوتو: cultural.kz
«ٶيتكەنٸ بارشا يگٸلٸك پەن بارلىق تەربيە وتباسىنان باستاۋ الادى. وتباسىنىڭ باستى قۇندىلىعى – اتا-بابادان جالعاسقان ەدەت-عۇرىپ پەن سالت-دەستٷردٸ ساقتاۋ. بۇل – ۇرپاققا بەرٸلەتٸن باعا جەتپەس قازىنا.
وتباسىنداعى ٷلكەن مەن كٸشٸنٸڭ سىيلاستىعى, ەكە مەن شەشەنٸڭ ٶزارا بايلانىسى, اتا-انانىڭ بالاعا بەرگەن تەربيەسٸ – بەرٸ دە ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ ٶزەگٸ. قازاققا تەن ٶزگەشە دەستٷرلەر بار: جەتٸ اتاسىن جاتقا بٸلٸپ, قىز الىسپاۋ ارقىلى قان تازالىعىن ساقتاۋى, كەلٸننٸڭ ٷلكەننٸڭ الدىنان ٶتپەۋٸ – ۇلتتىڭ ەرەكشە بولمىسىن كٶرسەتەدٸ. مۇنداي اسىل قاسيەتتەردٸ ەشبٸر ٶزگە حالىقتان تاپپايسىز.
قازاقتىڭ جانى مەن رۋحىنىڭ تٸرەگٸ – تٸلٸ. تٸل ارقىلى دەستٷر دە, عۇرىپ تا, تەلٸم-تەربيە دە ۇرپاققا جەتەدٸ», – دەيدٸ اسىلى وسمان.
دەستٷر – قوعامداعى تەرتٸپ پەن سىيلاستىقتىڭ كەپٸلٸ. قازاق ەشقاشان ٷلكەنگە داۋىس كٶتەرمەي, كٸشٸنٸ كەمسٸتپەي سٶيلەگەن. ەرقايسىسىنا لايىقتى ات قويىپ, ەرەكشە قۇرمەت كٶرسەتكەن. مۇنىڭ بارلىعى وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ اراسىنداعى سىيلاستىقتى بەكٸتٸپ قانا قويماي, تۇتاس قوعامداعى قارىم-قاتىناستى رەتتەپ وتىرعان.
وتباسىلىق دەستٷرلەر – تەربيەنٸڭ ەڭ ٷلكەن مەكتەبٸ. انا ەلديٸ, ەكە اقىلى, اتا باتاسى, ەجە ەرتەگٸسٸ – مۇنىڭ بەرٸ بالانىڭ ساناسىنا ٸزگٸلٸك, مەيٸرٸم مەن ادالدىق دەنٸن سەبەدٸ. ەسٸرەسە بەسٸككە بٶلەۋ, تۇساۋ كەسۋ, سٷندەت توي سيياقتى رەسٸمدەردٸڭ بالا تەربيەسٸندە تەرەڭ مەنٸ بار. قازاق «ەكەنٸڭ سەسٸ – بالاعا ەس» دەپ بەكەر ايتپاعان. بالاعا ايتىلعان ەربٸر سٶز, كٶرسەتٸلگەن ەربٸر ٸس – بولاشاق ٶمٸرٸنە باعدار.
ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋدىڭ ماڭىزى
دەستٷردٸڭ تاعى بٸر ٷلكەن ماڭىزى – ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋىندا. ەلەمدٸك مەدەنيەت ىقپالى كٷشەيگەن قازٸرگٸ زاماندا ٶز تامىرىمىزدى ۇمىتپاي, ۇرپاقتىڭ بويىنا ۇلتتىق كودتى سٸڭٸرۋ – باستى مٸندەت. تٸل, ەدەت-عۇرىپ, سالت-جورالعىلاردىڭ بەرٸ ۇرپاقتىڭ بويىنداعى قازاقى بولمىستى ساقتاپ, ەلدٸگٸمٸزدٸڭ ٸرگەسٸن بەكٸتەدٸ. بۇل تۋرالى ەتنوگراف بۇلبۇل كەپقىزى ايتىپ بەردٸ. ونىڭ سٶزٸنشە, قازاق وتباسى – ەربٸر مٷشەسٸنٸڭ ٶز ورنى مەن مٸندەتٸ ايقىندالعان ەرەكشە قۇرىلىم. اتانىڭ, ەجەنٸڭ, ەكەنٸڭ, انانىڭ, ۇل مەن قىزدىڭ ورنىن حالىق ەجەلدەن ناقتى بەلگٸلەپ بەرگەن. مۇنىڭ بەرٸ سىيلاستىقتان باستاۋ الادى.
فوتو: بۇلبۇل كەپقىزىنىڭ facebook پاراقشاسىنان
«قازاق ەشقاشان بٸر-بٸرٸنە داۋىس كٶتەرمەگەن, ەركٸمگە لايىقتى قۇرمەت كٶرسەتكەن. ەر وتباسى مٷشەسٸنە ارناپ ات قويىپ, سولايشا سىيىن بٸلدٸرگەن. ەسٸرەسە قىز بالاعا ەرەكشە ٸلتيپات جاسالعان: ونى تٶرگە وتىرعىزىپ, جات جۇرتتىق دەپ ارداقتاعان. جاڭا تٷسكەن كەلٸن ٷلكەندەردٸڭ اتىن اتاماي, ارنايى ات قويعان – بۇل دا ٷلكەن تەربيەنٸڭ بەلگٸسٸ.
قازاقتىڭ دەستٷرٸندە العاشقى نەمەرە ەكە-شەشەدەن گٶرٸ اتا مەن ەجەگە تيەسٸلٸ بولعان. بۇل – ٷلكەندٸ قادٸرلەۋدٸڭ تاعى بٸر كٶرٸنٸسٸ. وسىنداي قۇندىلىقتار جوعالعان سايىن وتباسىنىڭ ٸشكٸ سىيلاستىعى دا ازايا باستادى. قازاق ەجەلدەن بٸر-بٸرٸنە «سٸز» دەپ سٶيلەگەن, «سەن» دەپ تۋرا ايتپاعان. بۇل – قۇرمەتتٸڭ ەڭ جوعارعى ٷلگٸسٸ», – دەيدٸ بۇلبۇل كەپقىزى.
قازاق دەستٷرٸ جەنە ەلەم حالىقتارىنىڭ ۇقساستىقتارى
قازاقتىڭ كٶپتەگەن دەستٷرلەرٸ قىرعىز, ٶزبەك, تٷرٸكمەن, نوعاي, تاتار سيياقتى تۋىسقان تٷركٸ حالىقتارىنا جاقىن. مەسەلەن, بالاعا ات قويۋ, بەسٸككە بٶلەۋ, تۇساۋ كەسۋ, سٷندەت توي جاساۋ – تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ ورتاق جورالعىلارى. قىز ۇزاتۋ, كەلٸن تٷسٸرۋ رەسٸمدەرٸ دە ۇقساس سيپاتتا ٶتەدٸ. دەگەنمەن قازاقتىڭ جەتٸ اتاعا دەيٸن قىز الىسپاۋ دەستٷرٸ – ەرەكشە قۇندىلىق. بۇل قاعيدا قانى مەن جانى تازا ۇرپاق تەربيەلەۋدٸڭ ۇلتتىق كەپٸلٸ بولىپ كەلەدٸ.
سونىمەن قاتار, موڭعولداردا دا قازاققا تەن دەستٷرلەر كەزدەسەدٸ. ولار دا جەتٸ ۇرپاققا دەيٸن قىز الىسپاعان, بالانى اعاش بەسٸككە بٶلەگەن. جاڭا تٷسكەن كەلٸننٸڭ ٷلكەندەردٸڭ اتىن اتاماي, ارنايى ات قويۋى قازاقتاعى ات تەرگەۋ دەستٷرٸمەن ۇقساس.
ال چەچەن, ينگۋش, داعىستاندىقتاردا دا ٷلكەندٸ سىيلاۋ دەستٷرٸ قاتاڭ ساقتالعان. قازاق سەكٸلدٸ ولار دا «سٸز» دەپ سٶيلەپ, اتا-انانى ەرەكشە ارداقتايدى. قىز بالاعا قۇرمەت كٶرسەتۋ, تٶرگە وتىرعىزۋ – قازاق پەن كاۆكاز حالىقتارىنىڭ ورتاق مەدەني قازىناسى. سونىمەن قاتار, قازاقتىڭ باتا بەرۋ دەستٷرٸ اراب پەن پارسىنىڭ دۇعا-تٸلەك ايتۋىمەن ٷندەس. قوناقجايلىقتا دا ۇقساستىق كٶپ: قازاق «قوناق كەلسە – قۇت» دەسە, ارابتار دا قوناعىن تٶرٸنە شىعارىپ, بارىن الدارىنا قويادى.
قازاق پەن جاپون دەستٷرلەرٸنٸڭ اراسىندا دا رۋحاني جاقىندىق بار. ەكٸ حالىق تا ٷلكەندٸ سىيلاۋعا, اتا-انانى ارداقتاۋعا ەرەكشە مەن بەرەدٸ. قاراپايىمدىلىق پەن ەدەپتٸلٸك – ەكٸ مەدەنيەتكە ورتاق قاسيەت.
قازاق دەستٷرلەرٸ – ەلەم حالىقتارىنىڭ ەدەت-عۇرىپتارىمەن ساباقتاسىپ جاتسا دا, ٶزەگٸندە قايتالانباس ەرەكشەلٸگٸ بار قازىنا. دەستٷر – ۇلتتىڭ تامىرى, رۋحاني تٸرەگٸ. سوندىقتان ونى ساقتاۋ – بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ قاسيەتتٸ پارىزى.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
