Teńizdiń tamshydan quralatyny sekildi kez kelgen memlekettiń tirshilik ataýlynyń ardaqtysy adamnan turatyny aqiqat. «Otan otbasydan bastalady» degen qazaqtyń ǵasyrlar buryn aityp ketken tolǵamy osy sózimizdi qýattaidy.
Uly asýlardy baǵyndyrǵysy kelgen ulttyń «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarý» qajettigi dáleldeýdi qajet etpes aksioma. Al bul nárse óziniń kúre tamyryn otbasy deitin shaǵyn memlekettiń beriktiginen alady. Shańyraqtaǵy birliktiń dárejesi – dúnieniń tarlyǵyn da, tarpań ýaqyttyń syilaǵan zar muńyn da qaimyqpai ótkerýinen kórinis tabady. Iá, emenniń beriktigi daýylda synalatyny sekildi, otaýdyń qýattylyǵy da qiyndyqtyń qamyty moiynǵa jegilgende aiqyndalsa kerek. Al «kóldiń taqyrǵa, baidyń paqyrǵa ainalmaǵy op-ońai» ekenin eskersek, qanshama shańyraq baqytty baqyrǵa balaýdan ortasyna tústi, al tolyqqandy otbasyda jetilmegen jetimekterdiń kóńilderinde kóń bop qatqan muzdyń salqyny ýaqyttyń ótýimen óziniń lebin espei qoimaidy.
Biz keide aýyzben aitylatyn nasihattan ispen kórsetiletin nárseniń qýattyraq ekenin paiymdai bermeimiz. Al áke-sheshesi qordalanǵan máselelerdi kórip, ony sheshýdiń joly aiyrylysý dep sheshken shańyraqtan túlegen balanyń «ushqanda uiada kórgenin ilmesine» kim kepil?! «Jaqsydan jaman týsa da, jamannan jaqsy týsa da, tartpai qoimas negizge» (Buhar jyraý) degen ómirdiń óz aksiomasyn qaida qaldyramyz?!
Ananyń aialy alaqanyn, ákeniń qamqorlyǵyn kórmei ósken bala meiirimge qashan da sýsap turatyny taǵy bar. Bir anadan ala men qula birge týǵanda bir ulttyń ishinen ár túrli minez-qulyqty pendeler qatar túlemeidi degenge kim senedi?!
Eń árisi, qazaqtyń kredosynda «ajyrasý», «jetimder úii» ne «qarttar úii» degen túsiniktiń bolmaǵany ámbege aian. Álde ol qoǵamda sotqarlar men sodyrlar, buzyqtyǵy bir basynan artylatyn adamdar bolmady ma?! Joq, bolǵan, bolǵanda qandai. Tek ol kezde tentekti tezge salatyn, «bir qumalaqty» dandaisytyp qoimaityn «qaryn mailar» bar edi. «Eki jastyń arasyna esi ketken túsedi» degen qaǵidany ár ata-ana qaperinde ustap, jańadan bas qosqan jastardyń júreginiń basyna ý quimai, kerisinshe tabystyrýǵa talaptansa, qanshama otaýdyń oty sónbes edi degen tilek sanada jylt etedi.
Statistikalyq málimetterge súiensek, Qazaqstanda ata-anasy aralasýy sebebinen ekige aiyrylysqan shańyraqtar 14%-dy kórsetken. «Jaqsy zańyń bolǵansha, jaqsy ádet-ǵurpyń bolsyn» degen Pifagordyń sózi óz kezeginde dál aitylǵan (Máselen, Japoniia memleketinde muǵalimniń quqyǵyna arnalǵan arnaiy zań joq. Alaida, halyqtyń ustazdarǵa degen qurmeti airyqsha). Sebebi, ǵasyrlar boiy jalǵasyn taýyp kele jatqan, qanǵa sińip, sharttylyq túrinde qalyptasqan qaǵidalar buzylǵan jaǵdaida, adam arynyń aldynda qyzara bastaidy. Bizdiń aitqymyz kelgen nárse jetimin jylatyp, jesirin tentiretpegen qazaqta durys dástúrdiń ne ádepke baýlityn ádettiń bolmaǵandyǵy emes, keńestik qoǵamnyń kertatpa «qylyǵynan» ulttyq immýnitetimizdiń ýlanǵandyǵynda. Biz oryn alyp jatqan oqiǵalardyń saldarymen ǵana kúresip, sebebin ekinshi kezekke qaldyramyz. Bul – basty qatelik. Málimetterdi negizge alsaq, ajyrasýdyń kóp bóligi alǵashqy eki aida oryn alady. Osy turǵydan eger «Neke jáne otbasy» kodeksine «jańadan shańyraq kótergen jastardyń 5 jylǵa deiin aiyrylysýyna ruqsat etilmeidi»degen tarmaq engizilip, jastarǵa aldyn ala eskertilse, árkim nekege jaýapkershilikpen qarar ma edi?!
Jalǵyz basty analar men jalǵyz basty ákelerdiń sanyn ulǵaityp, «jeńildiń astymen, aýyrdyń ústimen» júrgenimizge mastanyp, kóshe torlaǵan qaiyrshynyń kebin kigen rýhymyzben qaida bet alyp baramyz?! Taǵy da statistikany alǵa tartaiyq. Sońǵy málimetter boiynsha Qazaqstanda jalǵyzbasty analardyń sany jarty millionǵa jetken. Al Qyzyljar óńirinde jalǵyz basty ákelerdiń klýby qurylǵany jaǵa ustatarlyq jait. Bultarys, qaltarysy kóp bes kúndik jalǵannyń shýaǵy men daýylyn, jeńili men aýyryn alma kezek ótkerip júrip adam balasy ózi kútpegen jaittarǵa jii ushyrasyp otyratynyn eskersek te, «jalǵyzbastylardyń» kóbeiýiniń negizgi sebebi «birge turý múmkin emes» degen syltaýdyń alǵa tartqandyqtan. Biraq, «úilený ońai, úi bolý qiyn» degen qazaqtyń ómirdiń súrleýinen ótken maqalynyń óńin ainaldyryp, ajyrasýdy eń ońtaily jol dep tapqan jandar qaperde ustaýǵa tiisti nárse bar. Ol: «Áke beretin dárýmendi sheshe, sheshe beretin dárýmendi áke bergen emes» (B.T.). Ol –«tirshilik» deitin kerýenniń kóshine ilesip kele jatqan adamzat ataýlynyń bárine qatysty, yqylym zamandardan beri kóp ózgere qoimaǵan, ózgere qoimaityn ómirdiń óz zańy.
Ár adam qolda bar altynnyń parqyna jetip, «adamzattyń bárin baýyryndai súiip» (Abai), adaldyń arnasynan aýytqymai ǵumyr kesher bolsa munyń biri bolmas pa edi degen ańsar sanada qylań beredi. Otannyń dińgegi sanalǵan muqym otbasylardyń bútin bolyp, oshaqtardyń oty sónbeýine tilektestik bildirip, sol jolda qairat jumsaiyq, aǵaiyn. Dinmen sabaqtasqan dástúrdi ustanyp, babalar izi, analar jolymen adaspai júrýdi alashqa násip qylǵai!
Shynádil Saltanat,
Ult portaly
.jpg)